Tý tikken

1984 jylǵy qazan aıy edi. «Lenınshil jas» gazetinde jumys isteıtin kezim. Bas redak­torymyz Seıdahmet aǵa Berdiqulov tańerteńgilik lezdemede ataqty Reıhstag qaharmany Rahymjan Qoshqarbaevtyń 60 jyldyq mereıtoıynyń jaqyndap kele jatqanyn aıtty. «Túsinikti», dedim ishimnen. Bul ol kisiniń gazetke Rahań týraly suhbat nemese maqala ázirleý kerek degen ıshara meńzeýi edi. Jınalystan shyǵa sala keıipkerimiz dırektor bolyp qyzmet isteıtin «Almaty» qonaq úıine telefon soqtym. Qabyldaý bólmesindegi qyzdyń: «Keshki 5-ke taman kelińiz», degen ýádesin alǵan soń, birden suraqtar ázirlep, olardy mashbıýroǵa bastyrýmen shuǵyldandym. Sodan tús qaıta kókbazar túbindegi redaksııa korpýsynan «Aqqý» kafesin mańaılap baratyn 18-shi avtobýs aıaldamasyna qaraı tarttym. ...Belgilengen ýaqytta kelip, Rahańnyń kabınetiniń esigin ashsam, ol kisi bólmesinde jalǵyz emes eken. Ataqty partızan Qasym Qaısenov ekeýi qarq-qarq kúlip, qyzý áńgime-dúken quryp otyr. «Kel, bala! Tórlet, – dedi meni kórip, saǵatyna qaraǵan keıipkerimiz. – «Lenınshil jastansyń» ǵoı, á?». «Iá, aǵa». «A-a, ol jaqsy gazet, – dedi osy sátte sálem berip jatqan maǵan basyn ızep, ornynan kóterilgen Qasekeń de gúr ete túsip. – Aǵalaryńnyń 60 jyldyǵyn elge aıtaıyq degen aq nıetterińnen aınaldyq! Qysylma, otyr, qalqam. Al sender áńgimelesip bolǵansha men anaý jerge baryp televızor kóre turaıyn». Osy sózderdi aıtqan Qasym aǵa qonaq úı dırektorynyń keń kabınetiniń bir buryshyndaǵy kresloǵa baryp otyrdy da kógildir ekranǵa kóz tikti. Sodan soń jýrnal stolyndaǵy taqtada tigýli turǵan shahmat fıgýralaryn ornynan qozǵaltyp, áldebir kombınasııalar arqyly ózimen ózi oınaı bastady. Al biz bolsaq birden aýyzeki suraq-jaýappen uzaq áńgimege qyzý kirisip kettik.

1. KEIIPKER

– Áńgimeniń álqıssasyn týǵan jer, ósken ortadan bastasaq, aǵa... – Men Aqmola óńirindegi Telman eldi mekeninde ómirge kelippin. Buryn ony Qyryqqudyq dep ataǵan. Qazir munda «Qazaqstannyń 40 jyldyǵy» sovhozynyń brıgadasy bar. Balalyq, jastyq shaǵym osy aımaqta ótkendikten be, meniń kózime onyń ár butasy búginge deıin ystyq. Sheshemnen tórt jasymda jetim qalyppyn. Anamdy joqtatpaıyn dep oılasa kerek, ákem betimnen qaqpaı ósirdi. Ol kóp sóılemeıtin kisi edi. Biraq kóńil qoshy kelgende, keń kósilip ketetini bar-tyn. Sondaı bir áńgime kúni búginge deıin jadymda. – Balam, mynaý dala – seniń týǵan jeriń, – degen bolatyn ákem. – «Jeken – jerinde kógerer, er – elinde kógerer», degen eken atalarymyz. Osy sózdiń jany bar. Bul jer myna aptap ystyqtan shóbi qýań tartyp, kózge kórkem kórinbeı jatqanymen qut-bereke. Erteń sen de erjetesiń. Sonda osynaý elińniń basy bolmasań da, saıynyń tasy bolýǵa tyrys, balam. Alaıda, men balalyq baldáýrenmen erte qoshtastym. Tórt jasymda sheshemnen aırylǵanymmen, ákemniń meıirban kóńili arqasynda jetimdik kórmeı ósip kele jatyr edim. 1937 jyldyń qarańǵy bir túninde esikti sartyldata uryp, qara kıimdi úsh adam úıge kirdi. Sodan soń ákemdi tez kıindirip alyp ketti. Budan basqa eshteńe esimde qalmapty. Meniń balalyq shaǵymdy sol bir surqaı tún qosa urlap áketkendeı, kóńilim qulazyp sala berdi. Sózimniń basynda jas kezimdegi beıkúná kóńildi sátterimdi aıtyp óttim ǵoı. Al sondaǵy eń bir qorqynyshty, júregimniń qan jylaǵan kezi álgi kóńilsiz sýret edi, shyraǵym. Bul oqıǵa qalaı boldy, ákemnen ne úshin aırylyp qaldym, oǵan sol kezde naqty jaýap taba almadym. Ol tek keıin ǵana belgili boldy. ...Ákemdi «halyq jaýy» dep ustap áketken soń Taıtóbedegi balalar úıine barýǵa týra keldi. Sondaǵy bastan keshken oqıǵany eske alý qazir maǵan óte qıyn. Eger bireýler muny bilmeı, kezdeısoq suraı qalsa: «Oǵan jetý men ornalasýdyń ózi qııamet-qaıym is boldy» degen bir sóılemmen ǵana túıinder edim. Eki jarym jyldyq ómirim mine, ózim ázer qabyldanǵan osy mektep-ınternat úıinde ótti. Sodan soń Balqash qalasyndaǵy FZÝ-ǵa attandyq. Bul sol kezdegi fabrıka-zavod ýchılıshesi degen uǵymdy bildiretin qysqarǵan sóz túri edi. On bes jastaǵy kezim ǵoı. Baıqa­ǵa­nym, qys munda qatty eken. Teńiz bet­­­­­ten soqqan yzǵyryq jel bet qarat­paı­dy. Oqý da qıyn. Tártip tipti qatal. Sa­baq­ty tańerteń mektep baǵdarlamasy boıyn­­sha oqımyz da tústen keıin sheber­hanada jumys isteımiz. Jumys degen aty bolmasa ol da bas qatyratyn oqýdyń bir túri. Al keshke... Iá, keshke óndiris quraldarynyń túrimen tanysamyz. Keıbireýin ózimiz jasap kóremiz. Áli esimde, meniń sondaǵy eń alǵashqy jasaǵan dúnıem kishkentaı balǵa edi. Oǵan úıretýshi ustazym jaqsy degen baǵa qoıdy. Taıtóbe balalar úıinde júrgende qatarlastarymnyń bári sabaqtan keıingi bos ýaqyttarynda kórkemónerpazdar úıirmesine qatysýǵa qumar edi. Al Balqashqa kelgeli beri FZÝ-dyń kitap­hanasynan shyqpaıtyn boldyq. Tizilgen sórelerdegi mol kitaby bar keń de jaryq ǵımaratty tuńǵysh kórýimiz ǵoı. Demalys kúnderi ári qyzyǵyp, ári tańdanyp sol jerden ketpeımiz. О́stip júrip bul kitaphanadan tuńǵysh ret Etel Lılıan Voınıchtiń «Bógelek», Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqty» shyǵarmalary men Sattar Erýbaevtyń «Meniń qurdastarym» týyndysyn oqyǵanym esimnen ketpeı­di. Osy úsh kitaptan alǵan áserim keremet edi. Kýratorymyz Tanıa Kýdrınaıa­nyń talap etýimen óz aramyzda uıym­das­ty­rylǵan kitap oqýshylar konfe­ren­sııasynda «Qurysh qalaı shynyq­ty» shyǵarmasy boıynsha baıandamashy bol­ǵanym da kúni búgingideı kóz aldymda. Ýaqyt osylaısha zymyrap ótip jatty. Men FZÝ qabyrǵasynda júrip on jeti jasqa qaraı qadam bas­tym. Belimniń bekip, býynymnyń qataı­ǵanyn jáne edáýir erjetip qalǵanymdy janymdaǵy balalarǵa, Taıtóbeden erip Balqashqa kelgen qurdastaryma qarap sezetin boldym. О́stip júrgende ýchılıshedegi oqý da aıaqtaldy. Osydan bir jarym jyl buryn Balqashqa jan-jaqtan tosyrqaı jınalǵan bizder endi qaıtarda uzyn-uzyn murjalary kókke shanshylyp, tútinderi aspanǵa shýdalana órlep jatatyn qalany qımaıtyndaı áserde qaldyq. Biraq qolymyzǵa attes­tat berilip, ústimizge FZÝ-dyń ıne-jip­ten jańa shyqqan ádemi formasyn kıgiz­dirip sát sapar tilegen ustaz­­­­­dar ujy­mynyń yqylasynan keıin bul jer­de endi aıaldaýdyń eshqandaı jóni joq eke­­nin sezinip, Aqmolaǵa qaraı attandyq. – О́zińizdiń ómirińizde úlken syn bolǵan Uly Otan soǵysyn, onyń bastalǵanyn qalaı, qashan estidińiz? Sol kún, sol sát esińizde me? – Nege esimde bolmasyn, bári de kóz aldymda ǵoı. Soǵys bastalǵan kúni – jeksenbi bolatyn. Sol kúni biz­­­diń «Qosshy» kolhozynyń adamdary erte turyp, shabyndyqqa attandy. Shóp qalyń, týra belýardan eken. At shalǵynyń eki aınalǵan jeri bir shómele. Túske taıaı bergende, aýyl jaqtaǵy qara joldan shań kórindi. Bizben birge jeksenbilikke shyqqan Nurǵalı degen muǵalimniń áıeli aı-kúni jetip otyr edi. Dáý de bolsa súıin­­­shi­ su­raǵaly kele jatqan sol shyǵar, dep oılady pishenshiler. Salt atty Tó­­leýbaı qart eken, óńi bop-boz bop ketipti. – Aqsaqal, ne boldy, jaıshylyq pa? – dedi jigitterdiń biri. – Oý, jarandar, soǵys bastaldy. Sóıtti de ol kisi taqııasymen ter­shi­gen mańdaıyn súrtti. Myna sózdi esti­gende el de, jer de aýyr kúr­sin­gendeı boldy. Bári de at-arbasyna úrpıi­se minip, aýylǵa qaraı bet aldy. Sodan aınalasy bir aptanyń ishinde er-aza­mattyń kóbi maıdanǵa attandy. Al kúzge qaraı, ıá, kúzge qaraı bizdiń kol­hozǵa alǵashqy «qara qaǵazdar» kele bastady. Aýylda óńkeı kempir-shal, qatyn-qalash, bala-shaǵa qaldy. Bári de qıyn jumystan tıtyqtap, ýaıym-qaıǵydan egilip jylaı beredi. On alty-on jetige tolǵan men sııaqty qyz-jigitterdiń mindeti – bıdaı baýlap, tulyqtaspen dán bastyrý. Sodan soń olardy qaptap, arbamen Aqmoladaǵy qambaǵa tapsyrý. Qatty qınalyp, sharshaısyń. «Budan da nemistermen soǵysqan jaqsy-aý», dep oılaısyń. 1941 jyldyń jazy jáne kúz aılary meniń esimde mine, osyndaı kóńilsiz, aýyr kórinister arqyly saqtalyp qaldy. Budan soń aýylǵa 1942 jyldyń qysy men kóktemi de kelgeni jadymda. Odan kolhoz adamdary da, maly da áreń-máreń ilinip zorǵa shyqty. Jurt úshin osy qatal qys pen kókózek kóktemnen de aýyr nárse bar-dy. Ol – soǵys habary men zardaby bolatyn. Eger maıdan jaqtan jylt etken jyly lebiz estilse-aq, ony bizder úı-úıdi jaǵalap aıtyp júrip jetkizemiz. Sóıtip eldiń eńsesin kótergimiz, je­ńis­ke degen senimin arttyrǵymyz keledi. Iá, sol kezde jurt sál-pál táýir habar estise, kádimgideı qýattanyp qa­latyn. Máselen, 1941 jyldyń deka­br­in­de jaýǵa Máskeý túbinde toıtarys beril­gendigi, 1942 jyldyń fevralinde Soltústik-Batys maıdany áskerleriniń Demıanovsk aýmaǵynda jaýdyń iri tobyn qorshap alyp, talqandaýy jónindegi habarlar bizdiń aýyldyń adamdaryna bir tyń kúsh qosyp, iske jigerlendirgendeı bolǵany haq. Kolhozshylar 1942 jyldyń kók­temgi egisin de ýaqtyly salyp, tól alý naýqanyn da jaqsy aıaqta­dy. Sol kezdegi ata-analar men jeńge­lerimizdiń kúsh-qaıratyna men áli kúnge tańǵalamyn. Sharýashylyq jumysyndaǵy burynǵy júzdiń ornyna – on, al myńnyń ornyna – júz adam ǵana eńbek etti ǵoı. Soǵystyń ekinshi jylyndaǵy ııýl aıynyń aıaq kezinde jurt kóńili taǵy da azdap kóterileıin dedi. Osy tusta panfılovshy 28 batyrdyń erligi, olarǵa Sovet Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly Ýkaz bolǵany jóninde habar aldyq. «Bári derlik qazaqstandyqtar eken! Mine, Otan úshin erlikpen shaıqasqan bizdiń jigitter qandaı!» dep qýandy jurt. Osydan keıin kóp keshikpeı gazetten 1942 jyly Evropada ekinshi maıdan ashý jóninde kelisken sovet-aǵylshyn mazmundamasyn oqydyq. Bul el úshin úlken qýanyshty habar edi. Árıne, ol kezde ekinshi maıdannyń 42-shi jyl túgili, odan keıingi jylda da ashylmaıtynyn bizdiń jaqta eshkim sezgen de, bilgen de joq. Al, aýyl­daǵy on jeti-on segiz jasqa kep qal­ǵan bizdiń oıymyz – maıdanǵa attaný. «So­­ǵysqa ketsek, shaıqas shebine jet­sek», deımiz ishteı. Sebebi, «qara qa­ǵaz­dy» kórý, estirtý azaptyń azaby-tyn. Men osyndaı pikirdiń jetegimen maıdanǵa jiberýdi ótinip, áskerı komıssarıatqa eki ret aryz berdim. Biraq olardan eshqandaı jaýap bolmady. Tek kelesi jyldyń tamyz aıynda ǵana aýyldaǵy temir ustasy О́tegenniń Nurymy men maǵan shaqyrý qaǵaz qatar keldi. Jolǵa tez jınaldym. Tez jınalmaıtyn nem bar, artymda qaraılaıtyn ákem de, sheshem de joq. Týysymyz Musa qarttyń úıine bas suǵyp, Álıman ájemniń batasyn aldym. «Sońǵy qarǵa tuıaq senen de aıyryldym-aý», dep zar eńiredi ol kisi. Jaryqtyq-aı, deseńizshi, «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» demekshi, qart ana meniń maıdannan aman-esen keletinimdi, búgingideı ba­­­qytty ómir súretinimdi qaıdan bilsin... – Keshirińiz, sóz arasynda endi mynadaı suraqqa da jaýap bere ketseńiz. Sizdiń ómirińizde eń bir qýanyshty degen sátter boldy ma? Bolsa, ol qandaı oqıǵalarǵa baılanysty edi? – Men ómirimde eki ret qatty qýandym, shyraǵym. Shaqyrý kelgennen keıin onshaqty adamdy Qyrǵyzstannyń astanasy – Frýnze qalasyndaǵy áskerı ýchılıshege oqýǵa jiberdi. Solardyń ishinde men de bar edim. Osy jerde bir jyl oqydyq. Sonda úlgili tártibimmen, buıryqty eki etpeı oryndaıtyn elgezektigimmen kózge tústim. Mine, osyny baǵalaǵan komandırlerim maǵan partııa músheligine kandıdattyqqa ótýge kepildeme berdi. Sondaǵy jalpy jınalysta ómirbaıanymdy búge-shigesine deıin, tipti ákemniń jaǵdaıyna deıin jasyrmaı tolyq aıtyp shyqtym. Sonda batalon partorgy Nuǵyman Ǵalymjanov: «Biz partııaǵa seniń ákeńdi emes, ózińdi alamyz. Al ózińniń qandaı ekenińdi jaqsy bilemiz», dedi salmaqpen. Osy sóz uzaq jyl boıy jadymda saqta­lyp qaldy. Kandıdattyq kartochkamdy alǵanymda, erekshe tolqydym, ómirimde eń birinshi qýanǵanym sol shyǵar, sirá. О́ıtkeni, ol zamanda «ha­lyq jaýy» balasynyń partııaǵa qabyl­danýy degen sırek oqıǵa-tyn. Sol jylǵy oktıabr aıynda taǵy da qatty qýandym. Bul tipti erekshe edi. Maıdanǵa attanatyn kún taqaý qaldy dep júrgenimde, habarsyz ketken ákem meni izdep Frýnzege keldi. Sonaý jyldary Taıtóbe balalar úıine qabyldaný kezinde kóp qıyndyq kórip jylaǵanym bar. Sodan keıin kóz jasymdy endi eshkimge kórsetpespin dep bekingen edim. Ákemdi kórgenimde ózimdi-ózim toqtata almadym. Ekeýmiz qalaı qushaqtasyp kóristik deseńizshi! «Qulynym, jalǵyz tuıaǵym!» – deıdi ol kisi eńkildeı jylap. «Áke, áketaıym!» – deımin men de ishime shemen bop qatqan zapyranymdy aqtaryp. Bizdiń jaǵdaıymyzdy kórgen ýchılıshe bastyǵy shydaı almady-aý deımin, meni oqýdan bir kúnge bosatty. Sol joly ákeli-balaly biz kóp syrlastyq. Sóıtsem, ol kisi áldekimniń kórsetýi boıynsha, jalamen ustalyp ketken eken. Aqyrynda bári anyqtalyp, kinási joq bolǵan soń, «halyq jaýy» degen attan qutylyp, birjola aqtalyp shyǵypty. Sherimizdi tarqatyp áńgimelesip, ertesinde ákemdi poıyzǵa shyǵaryp saldym. Ol júrer aldynda meni meıirlene súıip: «Jorytqanda, jolyń bolsyn, balam! «Er – eldiń yq jaǵynyń qalqasy, jel jaǵynyń panasy», – deýshi edi burynǵylar. Sol elińniń úmitin aqtar uly bol, qarǵashym!» dep batasyn berdi. О́mirdegi ekinshi bir qýanǵan sátim, jan tolqynysyn bastan keshken kezim sol 1944 jyldyń kúzindegi ákemmen qaıta qaýyshýym der edim. – Maıdanǵa qashan attandyńyz? Alǵashqy shaıqas esińizde me? – 1944 jyldyń oktıabr aıynda komandırlerimiz bizdi qyzyl vagonǵa tıep, Frýnzeden Batysqa qaraı alyp júrdi. Sodan Máskeý, Kıev, Mınskini artqa tastap, 42 kún degende Varshava qalasynyń mańaıyndaǵy ormanǵa kelip toqtadyq. Bul 3-shi armııanyń 79-shy atqyshtar korpýsyna qaraıtyn 150-shi Idrısk dıvızııasy ornalasqan jer bolyp shyqty. Tyldan kelip jetken bizdiń top osy áskerı quramany adam kúshi jaǵynan tolyqtyratyn jańa jaýyngerlik rezerv eken. Az kúnniń ishinde II dárejeli Kýtýzov ordendi dıvızııamyzdyń tarıhymen jáne erlik jolymen tanysyp úlgerdik te áskerı mindet bólinisinen habardar boldyq. Ol boıynsha men endi osyndaǵy 674-shi polktyń 1-shi batalonyna qaraıtyn 4-shi rotadaǵy 2-shi vzvodtyń komandıri bolyp taǵaıyndaldym. Arada bir aı ótip, 1945 jylǵy jańa jyl da keldi. 17 qańtarda 150-shi Idrısk dıvızııasy alǵy shepke qaraı qozǵaldy. Bul kezde maıdandaǵy urystar Polsha astanasynan birneshe shaqyrym jerde ǵana júrip jatqan bolatyn. Mine, osy mańda men tuńǵysh ret soǵys qımyldaryna qatystym. Al sodan týra bir aı ótken soń Shnaıdemıýl úshin qantógis urysta bizdiń vzvod, jaralanǵandardy esepke almaǵannyń ózinde, 11 adamynan aıyryldy. Sodan keıingi Vetshvın-zee kóli mańaıyndaǵy teńiz jaıaý áskerleri áreń ustap turǵan joldan ótý de bizge tym qymbatqa tústi. Munda kóp adam qaza tapty. Solardyń arasynda qyrǵyz jigiti, týmysynan aǵyp turǵan aqyn Musylmanqulov ta bar edi. Amal qansha, Berlınge jete almaı, ózi armandaǵan Jeńis kúnin kórýge taǵdyr jazbaı, opat boldy. Shnaıdemıýl men Vetshvın-zeedegi urystarda erekshe kózge túsken sarbazdar men ofıserler arasynan men I dárejeli Otan soǵysy ordenimen ma­­­­rapattaldym. Munan keıin quramyn­da bizdiń vzvodymyz bar kapıtan Alekseı Tverdohlebtiń batalony alǵash­qylardyń qatarynda Oderge lap qoıdy. Osy jerde meniń jigitterimniń ózenniń sol jaǵalaýyna basqalardan burynyraq jetýge janushyra qımyldaǵanyn erekshe atap aıtýǵa tıispin. Biz sóıtip dene muzdatqan sýyq sýǵa keýdeni tóseı júzip, sý túbine tabanymyzdy tiregen kúıi birte-birte jarqabaqqa kóterile berdik. Jolaı kezikken shuńqyrdaǵy sýǵa da kúmp berip, belshemizden bata alǵa jyljýmen boldyq. Osylaısha ıt silikpemiz shyǵa júrip, kelesi kúnniń keshine taman bekinis ishindegi jaýdy túrip shyǵýdyń sáti tústi. Sol ot keshýde qatarymyzdaǵy 38 jaýyngerden shaıqastan keıin nebári 8 ǵana qarýlasymyz qaldy. – Bul 1945 jyldyń qys, kóktem aılaryndaǵy oqıǵalar ǵoı. – Iá. 16 sáýirdegi túngi saǵat 3-4-ter shamasynda men zeńbirekterdiń jer-kókti dirildetken qýatty daýsynan oıandym. Tabanymyzdan jer kóship bara jatqandaı boldy. Búkil maıdan qyzyl-jasyl ushqyndy jalynǵa orana órtenip turǵandaı. Tóńirek ý-shý bolyp, dúnıe eki ıininen demalýda. Osyny kórip, bul ne surapyl degenimshe bolǵan joq, jaqynnan jarylǵan snarıad ekpini meni brýstverdegi bórenege aparyp japsyryp tastady. Transheıa ishinde turyp, qarsy jaqqa qaraı bet alǵan samoletter úni men zeńbirek gúrsilinen basqa esh­teńeni estip-kórýdiń ózi múmkin emes edi. Buryn men dál osyndaı sumdyq alapatty basymnan keshirip kórmegen bolatynmyn. Qarap tursam ajal aranyn ot qyp shashqan mynaý aýyr jarylystarmen birge bizdiń 1941 jyldan bergi búkil janaıqaıymyz ben ashý-yzamyz gıtlershilerdiń ústine zaýal bop tóngendeı. Tań aldyndaǵy osy syndarly saǵattarda 7 mıllıon snarıad pen mına, raketalar jaýǵa qarsy atyldy. Mundaı kezde birdeme dep aıtýdyń ózi qısynsyz sekildi. Qýattanyp, rýhtanǵandyqtan bir-birimizge qarap Berlın jaqty nusqaı berippiz. Bolyp jatqan myna surapyl oqıǵadan boıymyzdyń shıryǵyp, denemizdiń dúr silkingenin sezindik. Sebebi, bul I-shi Belarýs maıdanynyń shabýylǵa shyǵýynyń basy edi. Biz sonda Berlınnen nebári 70 shaqyrym jerde ǵana turdyq. Keıinnen bilgenimizdeı, joǵarydaǵy eki saǵattyq artıllerııalyq daıyn­dyqqa 22 myń zeńbirek pen mınomet qatysqan eken. Júzdegen qýatty zenıtka projektorlary urys dalasyn aıqysh-uıqysh kezgen jaryqqa bólep turdy. Sol kúni túste qolǵa túsken fashıst tutqyndary moıyndaǵanyndaı, olardy tań aldyndaǵy kanonadaǵa orystar jańa bir qupııa qarý túrin qoldanyp jatyr degen qorqynysh bılep alypty. Onyń ústine, bizdi áýeden qorǵaǵan bombardırovshıkter eskadrılıalary bir-birin úzdiksiz almastyra otyryp, jaý shebin tóbeden tópep, talqandaýmen boldy. Degenmen, jaý jaǵy da qatty qar­sylyq kórsetti. Fashıster árbir súıem jerge jabysyp qalǵandaı jandaryn sala bekinip, bizdiń ústimizden ot boranyn ornatty. Faýst patrondaryn úzdiksiz jaýdyryp, ólispeı berispeıtinin kórsetti. Biz eleýli shyǵynǵa ushyraı otyryp, qarsylastar qorǵanysynyń túkpirine qaraı bar bolǵany 7 shaqyrymǵa ǵana alǵa jyljı aldyq. Urystyń osyndaı qaınaǵan shaǵynda batalonymyzǵa Gross-Barnım eldi mekenin qýatty soqqymen jedeldetip basyp alý jóninde buıryq berildi. Bul poselkeni shaǵyndaý nemis garnızony qorǵap turǵan edi. Jaǵdaıdy baıqap-baǵamdaý úshin aǵa leıtenant Batrakovtyń rotasy jaý tylyn barlaýǵa jiberildi. Gross-Barnım tas-túıin bop bekingendigin aıta ketý kerek. О́z aınalasyn túgel baqylaýǵa alǵan jaý dzottary dúrbi arqyly jaqsy kórinip tur. Mundaı jaǵdaıda birden tike shabýylǵa shyǵý múmkin emes edi. Quramynda bizdiń vzvod bar 4-shi rota qanatyn keńge jaıyp jiberdi de, fashısterdiń negizgi kúshiniń nazaryn jan-jaqqa qaraı aýdarý tásiline kóshti. Osy ádisimizdi tez uǵa qoıǵan ózge rotalar shabýylǵa kóterildi. Oǵan sál abdyrap qalǵan nemister, bizdiń jaqqa qaraı baǵyttalǵan oq jańbyryn azaıtyp, nazaryn jańaǵylarǵa aýdardy. Sol kezde biz shabýylǵa shyqtyq. Qorshaýǵa túsýden qoryqqan nemister poselkeni tastap shyqty. Biz osynda kelip túnedik. Uzaq ýaqyttan beri birinshi ret durys jaǵdaıda demaldyq dep aıtýymyzǵa bolady. Degenmen, aınalamyzǵa kúzet qoıýdy da umytpadyq. Al tańerteń men Berlın jáne onyń aınalasyndaǵy eldi mekender kórsetilgen kartany qaıtadan aldyma jaıdym. Bul karta bizge, ıaǵnı ofıserlik quramǵa Oderden júzip óter aldynda berilgen edi. Ony men áli kúnge deıin erekshe bir baǵaly qasıetti zattaı saqtap kelemin. Kartada meniń soqqan belgilerim de bar. Bizdiń dıvızııa Kýnersdorf atalatyn shaǵyn qalany jıekteı aǵatyn Frındlandshtrom kanalyna jetip, ony boılaı ornalasty. Kanaldy esestiń tańdaýly bólimsheleri qorǵap turǵan edi. Oderden keıingi Berlınniń alǵashqy qorǵanys shebi osy qala arqyly ótetindikten bul jer strategııalyq turǵydan mańyzdy sanalady dep túsindirdi basshylarymyz. Sodan bolar, biz nemisterdiń qatty alańdaý ústinde ekendigin sezindik. Olar árbir 10-15 mınýt saıyn kanal ústinen jarqyraýyq raketalar jiberip, óz shepterin qyraǵylyqpen kúzetýge tyrysyp jatty. Degenmen, soǵan qaramastan bizdiń batalon kanaldy tezdetip kesip ótti de birden urysqa kirisip ketti. Jaıaý áskerlerdi qoldaý úshin qalany jarty saǵattaı atqylaýǵa artıllerııamen birge «Katıýsha» batareıasy da aıanbady. Gıtlershilerdiń janushyra qarsylyq kórsetkenine qaramastan túngi saǵat 11-lerge taman Kýnersdorf ta bizdiń qolymyzǵa ótti. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan». ––––––––––– Sýrette: Frýnze qalasy, 1944 jylǵy qazan. Maıdanǵa attanar aldynda. (Aldyńǵy qatardaǵy oń jaqtan birinshi R.Qoshqarbaev). (Jalǵasy bar).