Jaǵaǵa qaıtqan tolqyndar

«Fın soǵysyna qatysyp, tutqynǵa túsken qazaqstandyq 27 bozdaqtyń qujaty elge qaıtaryldy», – deıdi Helsınkı qalasyna issaparmen baryp qaıtqan Baılanys jáne aqparat agenttigi Muraǵattar men qujattama basqarmasynyń basshysy Ǵazıza ISAHAN. – Ǵazıza Turmaǵanbetqyzy, sońǵy jyldary muraǵatshylar Qazaqstannyń tarıhyna baılanysty dúnıe júziniń kóptegen elderinen qanshama tyń derekter taýyp, jadymyzdy jań­ǵyr­týǵa aıtarlyqtaı úles qosý­da. Biraq sonyń ishinde fın soǵy­synda habarsyz ketken qazaq­standyq jaýyngerlerdiń qujattary elge oralǵanyn al­ǵash ret qulaǵymyz shalyp otyr. Bul Uly Jeńistiń 70 jyl­­dyǵy qarsańynda arnaıy uı­ym­dastyrylǵan sapar ma? – Qazaqstan-Fınlıandııa Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy jónindegi úkimetaralyq komıs­sııasynyń 8-shi otyrysy Hel­sınkı qalasynda ótti. Bizdiń delegasııany Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov basqaryp bardy, al fın tobyna sol eldiń Eýropa jáne syrtqy saýda isteri jónindegi mınıstri Aleksandr Stýbb jetekshilik etti. Munda taraptar ekijaqty yn­tymaqtastyqtyń ahýaly men bolashaǵy týraly oılarymen bólisti, energotıimdilik, jańa tehnologııalarmen tájirıbe bólisý, mashına jasaý, aýyl sharýashylyǵy, energetıka, densaýlyq saqtaý, bilim jáne muraǵat isi sııaqty túrli salalardaǵy áriptestik qarym-qa­tynasty nyǵaıtý máselelerin talqylady. Kún tártibindegi sondaı máse­leniń biri retine muraǵat isine úlken mán berildi. Muny talqy­laýǵa Fınlıandııa tarapy­nan Bilim jáne mádenıet mınıs­tr­liginiń halyqaralyq qatynastar jónindegi dırektory Iаana Pa­loıarvı qatysyp, mınıstrliktiń tek muraǵattardy qarjylandyrý jaǵyna kóńil bóletinin, al taza muraǵattyq máselelerge baı­lanysty Fınlıandııanyń Ult­tyq muraǵaty tikeleı ózi sheshim qabyldaı alatynyn tilge tıek etti. Qazaqstandyq tarap Fın­lıandııanyń elektrondyq sandyq muraǵattardy engizý tájirıbesine, sonymen qatar, olardyń elek­trondyq qujat aınalymymen operasııalyq ózara árekettesý jú­ıesin zerdeleý jobasyna asa qyzyǵýshylyq tanytty. – Otan úshin oqqa ushqan sondaǵy erjúrek jaýyngerler rýhyn úlgi etýde fın elinen ákelingen ár qundylyqtyń orny bólek qoı. Dálirek aıtqanda, jańadan qansha qujat tabylyp otyr? – Buǵan deıingi ekijaqty ke­lisim negizinde fın tarapy 1941-1945 jyldary Qazaqstanǵa túsken áskerı tutqyndar, 1930 jyldary Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan fınder, sonymen qatar, GÝLAG júıesindegi Karlag jáne Steplag lagerlerinde qýǵyn-súrginge ushyraǵan fın azamattary jaıynda tolyqqandy aqparatqa qol jetkizse, Qazaqstan tarapy 1939 jylǵy fın soǵysyna, 1941-1945 jyldarǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, tutqynǵa tús­ken 300-den asa qazaqstandyq aza­mattyń esep kartochkalaryn anyqtap, kóshirmelerin aldyr­dy, hat-habarsyz ketken 48 jaýyn­gerdiń jerlengen jeri anyqtaldy. – Helsınkı muraǵaty nesi­men erekshelendi? – Issapar barysynda ondaǵy muraǵat ǵımaratymen, sheteldik áriptesterdiń zamanaýı tynys-tirshiligimen jaqynyraq tanysý­dyń sáti tústi. Qazaqstannyń Fınlıandııadaǵy elshiliginiń keńesshisi Qarlyǵash Myńseıitqyzy muraǵat basshylarymen kúni buryn kelisip qoıǵan eken. Rahmet! Demalysta júrgenine qaramastan, Ulttyq muraǵattyń bas dırektory Iýssı Nýorteva bizdi qýana qarsy aldy. Muraǵattyń tarıhy, onyń qoǵamnan alatyn orny, memlekettiń saıasaty jóninde qysqasha baıandap berdi. Fınlıandııada muraǵat isi 1808-1809 jyldarǵy orys-shved soǵysynan keıingi Reseıge qosylý tarıhynan bastalady. Al fınderdiń tarıhyna qatysty saqtalǵan eń eski qujat 1316 jylǵy pergamentke jazylǵan Karelııa áıelderine shved memleketiniń bergen gramotasy bolyp tabylady. Ulttyq muraǵattyń ǵımaratyna kelsek, neorenessans stılinde arnaıy sala úshin 1890 jyly salynǵany qyzyqtyrady. Muraǵattyń tóbesinde Tarıh Qudaı anasynyń músini qoıylǵan. Ǵımarat úsh márte keńeıtilip, 1928, 1950, 1972 jyldary bir jaq qanatyna mura­ǵat qoımasy ornalastyrylsa, zertteýshiler úshin qosymsha jaı, holl qosylǵany taǵy kóp jaıtty ańǵartady. Ulttyq muraǵat jáne oǵan qarasty 7 aımaqtyq muraǵattyń Bilim jáne mádenıet mınıstrligine qaraıtynyn bildik. Ol álemdik basqa da muraǵattar sııaqty ulttyq mádenı muranyń bir bóligi retinde qujattar saqtaýdy qamtamasyz etedi jáne onyń ǵylymı paıdalanylýyna yqpal etedi. Sonymen qatar, muraǵat isin zertteý jáne damytý máselelerimen aınalysady. Qorǵanys mınıstrligi muraǵatynyń 2008 jyly Ulttyq muraǵattyń quramyna ótkeni de qıyndyqty azaıtyp, muraǵat qo­ryn paıdalanýshylar isin bir­shama jeńildetýge septigin tıgizgendeı. Memlekettik organdar arasyn­daǵy qujat aınalymynyń 2005 jyldan bastap elektrondyq for­matqa kóshirilýi fınderden bizge úırenetin nárse kóp eke­nin uqtyrdy. Munda Ulttyq muraǵatqa qujattardy tek elek­trondyq úlgide qabyldaý mindet­telip qoıylǵan. «Sandyq muraǵat saıasaty» júzege asyp jatqan elde 125 jyldyq tarıhy bar qujattar aldymen sandyq formatqa kóshirilgen, eń bastysy sonyń bári túp-túgel Internet júıesine qosylýly. Ulttyq muraǵatta 2009 jy­ly sıfrlyq júıege arnalǵan aýqym­dy joba 8 aı jumys jasaǵan, oǵan Bilim mınıstrliginen 1 550 000 eýro mólsherinde qarjy jumsalyp, 14 adam tartylǵan eken. Sonyń nátıjesinde 3 750 000 faıl sandyq formatqa ótkenin baıandaǵan áriptester muraǵattyq kásibı daǵdy men sapaly bilimsiz osynshama jumysty az ýaqytta bitirý múmkin emestigine nazar aýdartty. Al munan keıingi jyly mınıstrliktiń Ulttyq muraǵatqa aqparatty qorǵaý jáne elektrondy túrge aınaldyrý jónindegi jobany júzege asyrý úshin 2 070 000 eýro qarjy bólýi tegin dep oılamaımyz. – Dál qazirgi tańda munda qandaı jumystar atqarylýda? Osy sapardyń eń qymbat oljasy dep neni bóle-jara aıtqan jón? – Bıylǵy jyly katýshkalardaǵy mıkrofılmderdi, kartalar men syzbalardy, kartalyq katalogty sandyq formatqa kóshirý jos­parlanyp otyr. Sandaý jobasy jónindegi strategııany júzege asyrý úshin úsh jyldyq baǵdarlama jumys jasamaq desek, ony jyl saıyn óndiristi ońtaılandyrý jónindegi basqarma men muraǵat qyzmeti tekserip otyratynyna nazarymyzdy aýdartty. Muraǵat qyzmetkerleri Dmıtrıı Frolov pen Vıktor, Mıkola Kovechkıler jalpy muraǵattyń búgingi jaı-kúıine toqtalsa, Perttı Hakala Fınlıandııanyń Parlament tarıhyna arnalǵan qujattyq kór­mesimen tanystyryp shyqty. Ulttyq muraǵat basshylyǵy Fınlıandııa muraǵattyq qorynan 1939-1940 jyldarǵy «qysqy soǵys» kezinde tutqynǵa túsken 27 qa­zaqstandyq jaýyngerdiń eseptik kartochkalarynyń skanerlengen kóshirmesin tapsyrdy. – Kartochkada qandaı derekter kórsetilgen? – Soldattyń tutqynǵa túsýi, aýystyrylýy jáne t.b. derekterdi qamtıtyn kartochka toltyrylǵan. «Qysqy soǵysqa» qatysqan áskerı tutqyndy esepke alý kartochkasy 17 tarmaqtan turady: aty-jóni, týǵan kúni, orny, ata-anasynyń aty-jóni, baqytsyz jaǵdaıda kimge, qaıda habarlasý kerektigi, mamandyǵy, ulty, matrıkýlıar nómiri, áskerı sheni, áskerı bólimi (dıvızııa, polk, rota), tutqynǵa túsken jeri, kúni, jaraqaty (orny, kúni, aýyrlyǵy), lagerge túsken kúni, tutqynnyń odan ári jóneltilgen jeri, kúni, qaıtys bolǵan jeri, kúni, sebebi, jerlengen jeri, múlki, paket nómiri, basqa da aqparat. – Fın soǵysyna qansha qazaq qatysqan? – Osy tizimniń ishindegi 12-si qazaq ta, 9-y ýkraın, 6-y orys. Bulardyń 8-i 44-shi dıvızııadan, 9-y 18-shi dıvızııadan, 3-eýi 75-shi dıvızııadan, 86-shy, 17-shi jáne basqa da dıvızııalardan tut­qynǵa túsken. Alty adam – Sol­tústik Qazaqstannan, altaýy – Gýrevten (qazirgi Atyraý oblysynan), bir jaý­ynger – Batys Qazaqstannan, tórt soldat –Ońtústik Qazaqstannan, bireýi – Qostanaıdan, úsh adam – Shyǵys Qazaqstannan, 2 sarbaz Almaty oblysynan attanǵan. Reseıden Ahmed Baıtenov esimdi, 1914 jyly Chelıabi oblysy Chesmensk aýdanynda dúnıege kelgen, ulty qazaq azamat 1940 jyly 16 aqpanda tutqynǵa túsken, ekinshisi Vasılıı Ivanovıch Erohın Vologda óńiriniń týmasy bola turǵanmen, bul esimdi qazaq elimen baılanystyratyn bir derek bar. Bul mysaly, onyń baqytsyz jaǵdaıda kimge, qaıda habar berý kerektigi jónindegi tusqa «áıeli Praskovıa Ivanovna Erohına, KSSR» dep kórsetilýi. Eki qazaqtyń týǵan jeri belgisiz, kartochkada Tısko Ilımeısov, Jersaı kolhozy dep jazylǵan, Kýlıkýl Ilımsınovtiń týǵan jeri kórsetilmegen. Ilımeısov 17-shi dıvızııadan, 1940 jyly 16 aqpanda jaralanǵan, 17 aqpanda tutqynǵa túsken, 15 naýryzda lagerge áke­lingen, 30 naýryzda basqa jerge aýdarylǵan. Ilımsınov 18-shi dıvızııa, 12-shi polk, 4-shi rotadan, 1940 jyly 18 aqpanda tutqyndalǵan, lagerge 5 naýryzda túsken, 13 naýryzda aýdarylǵan. Gavrııl Efımovıch Bakka 1916 jyly 23 naýryzda Soltústik Qazaqstan oblysy, Chkalov aýdany, Andreev aýyldyq keńesiniń Dashko derevnıasynda dúnıege kelgen, ulty ýkraın, áskerı bólimi 44-shi dıvızııa 146-shy atqyshtar polky, 1-shi batareıa, 1940 jyly 7 qańtarda jaralanǵan, tutqynǵa alynyp, lagerge 1940 jyly 6 aqpanda túsken. Muny aıtyp otyrǵandaǵy sebebim, 2011 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıyna Máskeýden kelgen Galına (Gúlzıpa) Jumanqyzy Smırnova esimdi qandasymyz bizge qaza tapqan, habar-osharsyz ketken qazaqstandyq 500 myń­nan astam jaýyngerdiń tizimin (Reseıdiń Ortalyq muraǵatynan anyqtalǵan) óz qolymen ákelip tapsyrǵan bolatyn. Sonyń ishin­de bul esim qaıtalanady. SQO Qyzyl ásker aýdanynan Gavrııl Efımovıch Bakkanyń 1938 jyly áskerge attanyp, habarsyz ketkeni kórsetilgen. Munan taǵy bir sol­­tústikqazaqstandyq Sergeı Efımovıch Bakka esimin keziktirdik, ol 1941 jyly áskerge alynǵan, 1945 jyly 25 qazanda qaıtys bol­ǵan. Ekeýiniń de bir jerden shyǵýy men aty-jónderindegi uq­sas­tyqtarǵa qaraǵanda, aǵaıyndy adam­dar bolýy múmkin dep bol­jadyq. Gýrev oblysynan (qazirgi Atyraý oblysy) fın soǵysyna qatysqandar negizinen 1917-1918 jyldary týǵan azamattar, Teńiz aýdanynan – Nurym Sarah­metov, Kemet Sársenǵalı, Ka­rım Júnisov, Satybaldy Imanǵalıev, Saıyn Zınalıev, Valıt Ermahanov attanǵan. Kartochkada Kemet Sár­sen­ǵalıdyń oń qoly, al Karım Júnisovtiń eki qoly jaraqattanyp, súıekteriniń zaqymdanǵany kór­setilgen. Áskerı tutqyndardyń taǵdyry álemdik tarıhta eń bir muńdy paraqtardyń biri desek, fın, ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde qanshama qazaqstandyq áskerı tutqyndar boldy? Onyń qanshasy Otanyna oraldy, olardy bul jaqta ne kútip turdy? Bul árıne, zertteýshiler men ǵalymdardyń mindeti bolyp sanalady. 2001 jyly Fransııadan alynǵan M.Shoqaıdyń jeke muraǵatyndaǵy fashıstik lagerlerdegi áskerı tutqyndardyń tizimi áli jarııa­lanǵan joq. Sheteldik ǵylymı ortalyqtar áskerı tutqyndardyń taǵdyry týraly taqyrypty zert­teýmen jetkilikti aınalysady, qoǵamdyq uıymdar túrli jumystar júrgizýde. Áskerı tutqyndardyń týystary muraǵattarǵa habarlasyp, olardyń qaıtys bolǵan, jerlengen jeri týraly aqparat, tipti, onyń taǵdyryn anyqtaý úshin qandaı da bir derek izdep jatýy soǵys jańǵyryǵynyń áli tolyq jaıylmaǵan qabattary jetip artylatynyn baıqatsa kerek. – Bul fın muraǵatynan áke­lingen alǵashqy qujattyq qundylyq pa? – Ekijaqty kelisim negizinde buǵan deıin de fın tarapynan qazaqstandyq tutqyndar jóninde biraz málimet tabylǵan bolatyn. Joǵaryda úsh júzdeı azamat týraly málimet tabylǵanyn aıttyq, al 2010-2011 jyldary qaraǵandylyq muraǵatshylar qazaqstandyq 268 tutqynnyń kartochkasyn (kartochkalardyń kóshirmesi tıisti oblystarǵa taratyldy), pavlodarlyq mura­ǵatshylar sol óńirden shyqqan 49 áskerı tutqynnyń kartochkasyn alǵan bolatyn. Fınlıandııa Respýblıkasynyń ulttyq mura­ǵatynda 1939-1940 jyldarǵy 11 myń, 1941-1945 jyldarǵy 52 myń eseptik kartochka saqtalǵan eken. – Olardy sońynan izdep, joqtap jatqan jandar kóp pe? – Lıtva Prezıdenti D.Grı­baýskaıte hanym 2011 jyly qa­zanda Qazaqstanǵa kelgen sapary barysynda Elbasyna Habıbýlla Salenov esimdi qazaq jaýyngeriniń qujattary kóshirmelerin tabys etken edi. Qyzyl áskerdiń ja­ý­­­yn­gerlik kitapshasynda onyń týǵan jeri Batys Qazaqstan obly­synyń Orda aýdanyndaǵy Juldyz eldi mekeni dep jazylǵan. Reseı Federasııasynyń Qorǵanys mınıs­trliginiń derekteri boıynsha 1941 jyldyń 3 shildesinde tut­qynǵa túsip, odan keıin bosanyp shyqqan. Lıtva Prezıdenti                                      D.Grıbaýskaıte hanym tapsyrǵan, mine, sol sarbazdyń qujattary Kaýnas qalasyndaǵy eski ǵıma­ratty buzý kezinde tabylǵan eken. Batys Qazaqstan muraǵat­shylarynyń tynymsyz qyzmetiniń nátıjesinde jaýyngerdiń uly – Kenjeǵalı Salenov tabyldy. Ol Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek aýdanynyń Jánibek aýy­lynda turady, búginde sol jerde eńbek etip júr. Habıbýlla Sa­lenovke kelsek, 1915 jyly 20 qyrkúıekte Batys Qazaqstan oblysynyń Orda (qazirgi Bókeı ordasy) aýdanynyń Jıenqum aýylynda Salen Ahmetovtiń otbasynda dúnıege kelgen. Qyzyl ásker qataryna Qara­ǵandy oblysynyń Qarqaraly aýdandyq áskerı komıssarıatynan 1940 jyldyń aqpan aıynda shaqyrtylǵan. 429 GAPP quramynda áskerı mindetin atqar­ǵan, tutqynǵa túsken, qutqarylǵan, memlekettik tekserýden 1945 jyl­dyń tamyz aıynda 192 qosymsha artıllerııa polkynda ótken. 1945 jylǵy 28 tamyzda zapasqa shyqqan. H.Salenov soǵystan keıin Jánibek aýdanynda ártúrli qyzmetter atqarǵan. Sońǵy jumys orny – veterınarlyq aptekanyń jumysshysy. 1978 jyly 24 mamyrda qaıtys bolǵan. – Qazaqstan muraǵatynan sheteldikterdiń týystaryn izdes­tirgen, bolmasa tutqynda bolǵan jaqyn jerlesterin tapqan jaǵ­daılar boldy ma? – Qazaqstan aýmaǵynda 70 myńǵa jýyq áskerı tutqyn, kúshtep jer aýdarylǵandar turdy, onyń ishinde nemister, japondar, avstrııalyqtar, polıaktar, vengrler, ıtalııalyqtar, fınder jáne t.b. boldy. Venadaǵy L.Bolsman atyn­daǵy soǵys zardaptaryn zertteý ınstıtýty 2010 jyly mamyr aıynda Qazaqstannyń Av­strııadaǵy elshiligimen birigip ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Avstrııa aýmaǵynda qaza tapqan qazaqstandyqtarǵa eskertkish kitap shyǵarǵan bolatyn. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy lagerlerde bolǵan myńnan asa avstrııalyq tutqyndar jónindegi málimetti 2010 jyly Elbasy Avstrııa Prezıdentine tapsyrǵany málim. Ispanııa Koroldiginiń Úkimet basshysy Marıano Ra­hoıdyń 2013 jylǵy qyrkúıek aıyndaǵy Qazaqstanǵa resmı sapary kezinde Elbasynyń Qaraǵandy oblysynyń muraǵat qorynan alynǵan 138 ıspandyq áskerı tutqynnyń jáne qaıtys bolǵan 14 ıspandyq tutqynnyń kartochkalar kóshirmesin tapsyrǵany taǵy bar. Sondaı-aq, qazaqstandyq mura­ǵatshylar Qazaqstan aýma­ǵynda tutqynda bolǵan polıak, japon, lıtva azamattary týraly aqparattardy qyzyǵýshylyq tanytqan tarapqa tabystaǵan edi. 2010 jyly Ortalyq mem­lekettik muraǵaty «Operasııa «Mars». Kazahı v «Dolıne smertı» qujattar jınaǵynda 100-shi jáne 101-shi atqyshtar brıgadasy jaýyngerleriniń Rjev maıdanyndaǵy erligin pash etti. Jınaqqa osy maıdanda qaza tap­qan jaýyngerlerdiń tizimi en­gizildi. Osyndaı qujattar men maqa­lalardy jarııalaýdyń gýma­­nıtarlyq máni óte joǵary dep esepteımin. О́ıtkeni, Otan úshin ot keshken jaýyngerlerdiń so­ń­yndaǵy týǵan-týystary, ja­qyn­dary men baýyrlary olardyń taǵ­dyr-tarıhy týraly tanyp-bilip, muraǵatshylarǵa óz attarynan talaı márte alǵys sezimderin jetkizgen sátterine kýámin. Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». ––––––––––– Sýrette: Fınlıandııanyń ult­tyq muraǵaty; Fınlıandııa mura­­­ǵatynan qazaqstandyq áskerı tut­­qyndar týraly tyń derekter tabyldy.