Jańa dáýirdiń damý qundylyqtary

Bastamalardyń, ıdeıalardyń, baǵdarla­ma­lardyń júzege asyrylý mehanızmi basqarý organdary men mamandar tara­py­­nan, qarapaıym el múd­desi túr­ǵysy­nan jetkilikti deń­geıde ǵyly­mı py­syq­­tal­­­maǵanyn, jaýap­ker­shi­lik­pen atqaryl­ma­ǵan­dyǵy bel­gili. Ásirese, orta tap, kásip­­kerler qaýymdastyǵynyń emes, negizi­­nen iri olıgarhtardyń múddesi qor­ǵa­lyp kel­genin Prezıdent Q.Toqaev 2022 jyldyń naýryz­daǵy Joldaýynda synı túrde eskertti.

Osyndaı saıası-áleýmettik ahýal, tereń qaıshylyqty úderis­ter bıylǵy «Qańtar qasiretiniń» negizgi sebepteriniń biri bolǵany belgili. «Qańtar qasireti» qoǵa­my­­myzda buqaralyq sanadaǵy órke­nıettilikti, mıtıngke shyǵý jáne beıbit sherýler mádenıetin qalyptastyrý máse­lesin ózek­tendirdi. Árıne, mıtın­gi ha­lyqtyń demokratııalyq quqyq­taryn bildiretin saıası tetik. Degenmen mı­tıngilerdiń arty jappaı dúrbeleńge ulas­­sa, qıratý men órteý, adam qurban­dy­ǵy oryn alyp jatsa, onda arandatý men qylmystyq elementterdiń demo­kratııa­nyń sıqyn buz­ǵa­ny. Tipti sol kúnderi eli­miz­diń táýel­­sizdigine de qaýip tóndi. Keı­­­bir teris baǵyttaǵy kúshter le­gı­tımdi bılikti zorlyqpen tartyp alýǵa da umtyldy.

Endi bılik tarapynan kez kelgen memlekettik reformany, áleýmettik damý qadamdaryn júzege asyrylýy barysynda elimiz úshin túbegeıli mańyzdy qundylyqtar jete eskerilýge tıis. Jalpy, ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý men ony órbitý, qoǵamdaǵy barlyq qaıshylyqty máselelerdi jan-jaqty jáne obektıvti zerdeleý, kópultty jáne kópkonfessııalyq qoǵamnyń dúnıetanymdyq, mádenı jáne rýhanı birigýi ıdeologııasyn bekitý turǵysynan reformalardyń jú­zege asyrylýy oryndy qadam. Áleý­mettik progress jolyndaǵy mem­lekettiń bolashaǵy bar. Osy­ǵan oraı qazirgi qazaqstandyq qoǵamnyń keshendi damýynda rýhanı qundylyqtar júıesiniń mańyzy saıası-ekonomıkalyq, materıaldyq, áleýmettik turǵy­daǵy máselelerden kem bol­maı­tyndaı tarıhı kezeńge aıaq bas­qanymyzdy aıta ketken jón. О́ziniń rýhanı álemin, qundylyq­taryn kúıttegen qoǵam ǵana bas­qalardyń aldynda qadiri bolady, órkenıettik damý jolynan aýytqymaıtyny anyq.

Áleýmettik múddelerdi, qo­ǵam­­nyń qundylyqtar júıe­sin saraptaý tereń ǵylymı-zertteý­lerdi talap etedi. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetine qarasty Fı­losofııa, saıasattaný jáne din­taný ınstıtýtynyń ujymy ózi­niń zertteý baǵdarlamalary men jobalarynda Qazaqstan hal­qy­nyń saıası, dúnıetanymdyq mádenıetin jáne ulttyq qun­dy­lyq­tary men fılosofııasyn paıymdaýlardaǵy jańa ádisna­malyq ustanymdarǵa barynsha mańyz bere bas­tady. Máselen, «Qazaqstannyń turaqty damý stra­tegııasy kontekstinde qoǵam­nyń mádenıeti men qundy­lyq­taryn zertteýi» barysynda bir­qatar qyzyqty málimetke kýá boldyq.

Máselen, «Qoǵamnyń turaq­ty damýyn qamtamasyz ete­tin qundylyqtarǵa neni jat­qy­za­syz?» degen suraqqa respon­dent­­terdiń 48,5 paıyzy «úlkendi syı­laý, olardyń bedelin qur­met­teý» dep jaýap beredi. «Qoǵam­daǵy dástúrlerdiń mańyzyn» su­ral­ǵandardyń 33,3 paıyzy mo­ıyndap otyr. «Innovasııalardy qabyldaı bilý jáne ózgerýge degen beıimdilik» sııaqty faktor­lardy respondentterdiń 17,5 pa­ıyzy ǵana atap ótken. «Bilim­di­lik pen kásibılik» sııaqty qazir­gi zamannyń mańyzdy qun­dy­lyqtaryn saýaldarǵa jaýap berý­shilerdiń 19,2 paıyzy tańda­ǵan. Mine, osy jaýaptardan elimiz turǵyndarynyń jalpy qoǵamdyq pikiri jańa tehnologııa men qazirgi órkenıetti qoǵamdaǵy lıberaldy qundylyqtardan góri «ómirdiń dástúrli qısynyna» kóbirek mán beretinin baıqatty. «Dindi qoǵamdy turaqtandyrýshy faktor» retinde oń baǵalaý­shy­lardyń sany 8,4 paıyz ǵana bolyp otyr.

Saýaldama respondentteri qazaq­tardyń ulttyq mádenıetiniń erekshelikteri arasynda onyń «beıbit ómirdi qadir tutýǵa beıim­diligin» – 48,9 paıyz, «basqa ha­lyq­tardyń mádenıeti men dás­túr­lerine oń qatynasyn» 44 pa­ıyz atap kórsetedi. Árıne, bul nátıjelerge tańǵalýǵa bol­m­aıdy. Shynymende erte za­man­nan Shyǵys pen Batystyń orta­syna ornalasyp, árqıly má­de­nıetterdiń ózara suhbatyn basynan ótkerip kele jatqan qazaq halqynyń boıyndaǵy tole­rant­tylyq pen ashyqtyq «bizdiń etnogenetıkalyq kodymyz» ispetti qubylys deýge bolady. Qonaqjaılylyqty qadir tuta­tyn qasıetimiz ulttyq dástúr­leri­mizdiń ishindegi mańyzdy ekeni belgili. О́tken ǵasyrdyń or­ta­syn­daǵy kóptegen etnos óki­li eli­mizge eriksiz qonys aýdar­­ǵanda halqymyzdyń shynaıy kelbeti aıqyndalǵanyn bas­qa ult ókilderi de atap ótip júr. Al endi «Qazaq halqynyń dás­túr­li mádenıeti qazirgi Qazaq­stan­nyń jalpy mádenıetin biriktirýshi faktorǵa aınalýy múmkin be?» degen saýaldy jalpy respondentterdiń tek 33,3 paıyzy ǵana maquldaǵan.

Joǵarydaǵy áleýmettanýlyq zert­teý­lerdiń nátıjeleri qoǵa­my­myzdaǵy obek­tıvti qundy­lyqtyq basymdyqtar týraly málimetterdi baıandap, olardyń áleý­mettegi aıshyqtalý jaǵdaıyn sı­pat­tap otyr. Qazaq halqyna eli­miz­diń tıtýldy ulty, negizgi mem­leket qalyp­tas­tyrýshy sýbek­tisi retinde jaýap­ker­shilik áldeqaıda kóbirek túsedi. Ulty­­myzdyń boıyndaǵy rýhanı jetil­ý­ge talpynysymyz kóp­te­gen áleýmet­tik úderisti ońǵa qaraı burýǵa septigin tı­gizedi. Demek Abaı men Alash kósem­deri aıtqan ulaǵatty sózder ár ýaqyt­ta ózek­tiligin, mańyzyn joımaıdy, hal­qy­myzǵa qıyn-qystaý ke­zeń­derde baryn­sha dem beredi. Sonymen qatar qoǵa­my­myzdyń biregeı, birtutas ulttyq beınesin qalyptastyrýdy talap etedi jáne áleýmettik túbegeıli ómir­mándilik baǵdarlardy jańǵyrtýǵa meńzeıdi. Osyndaıda, jastar arasynda qazaq halqynyń baı rýhanı murasyn ıgerý­diń rólin arttyryp, áleýmettik ádilet­tiń rý­hanı-adamgershiliktik basym­dy­lyq­taryn nasıhattaı túsken abzal. Hal­qy­­myz­dyń ulttyq psıhologııasyna tán tózim­­dilik pen izgi nıettiliktiń, meıirim­dilik pen ádilettiliktiń erekshe úlgilerin – Uly dalanyń rýhanı amanaty retinde qabyl­daýǵa tıispiz jáne ony jastar arasynda keń na­sı­hattaý – qasıetti bory­shymyz.

Qazaq halqynyń áleýeti bo­la­shaqta keńinen ashylaryna senimdimiz. Biraq osy úderiste nazar aýdarýǵa tıisti úderister bar. Máselen, Eýrazııalyq keńistiktegi túrkilik jáne slavıan mádenı dástúrler dıaloginiń mańyzyn eskerý, túrki mádenıetiniń tarıhı kórinisi sanalatyn Turan men ózindik erekshe sıpaty bar Iran arasyndaǵy tarıhı qatynastardy umytpaý, jalpy adamzat máde­nıetiniń bir tarmaǵy sanalatyn qazaq mádenıetiniń ult­­tyq qun­dylyqtarynyń erekshe­lik­terin aıshyqtaı túsý qazirgi ultaralyq jáne halyqaralyq qatynastar úshin ózektiligin saq­taıtyny aıqyn.

Memleket basshysy Q.Toqaev 2022 jyldyń naýryz aıyn­daǵy Joldaýynda Ulttyq qu­ryl­­taıdy qurýdy usyna oty­ryp, «Jańa qurylym Ult­tyq keńestiń qyzmetin jalpy­ha­lyqtyq deńgeıde jalǵas­ty­rady. Quryltaı qoǵam­dyq dıa­­logtiń birtutas ınstı­tý­sıo­­naldyq modelin qalyptas­tyrý­ǵa tıis. Sóıtip, bılik pen ha­lyqtyń arasyndaǵy dánekerge aınalatyn bolady. Qazirgi qoǵam­dyq keńesterdiń bárin óz aı­nalasyna toptastyrady» degen tujyrymyn ortaǵa saldy. San ǵasyrlar boıy tarı­hy­myz­dyń rýhanııatynda oryn alyp kelgen dalalyq demokra­tııa qundylyqtary jańa jaǵ­daı­da bılik pen halyqty jaqyn­dastyrý úshin qyzmet ete alýǵa tıis degen oıymen bólisti. Bolashaqta elimizdiń jańǵyrtylǵan jáne sonymen birge tarıhı irgeli ulttyq beınesi qalyptasyp, joǵary adamgershilik ustanymdardyń negizinde damıtyn qazaq ulty men jalpy kóptegen etnostyq qaýymdastyqtardan qurylǵan qazaqstandyq qoǵamdy rýhanı biriktirýge qabiletti jańa jáne zamanaýı ıdeıalar toptamasy ózara yqpaldasý jaǵdaıynda jumys isteı bastaıdy degen úmitimiz zor.

Elimizdiń táýelsizdik dáýiri­niń al­ǵashqy jyldarynda dúnıege kelgen, qazirgi tarıhı kezeńde óz shamasynsha qyzmet atqaryp jatqan Qazaqstan halqy Assambleıasy – erekshe áleýmettik ıns­tıtýt. Kóptegen eldiń sońǵy ýaqytta bul uıymǵa degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Máselen, keıbir Qytaı, Reseı, О́zbekstan sııaqty kópetnosty kórshi elderdiń ultaralyq qa­tynastardy zertteýshi ǵa­lym­dary Qazaqstandaǵy ult ókilderiniń ózara kelisimmen ómir súrýdegi tájirıbesimen jete tanysýy  osyny aǵartady. Bizdiń paıymdaýymyzsha, synı saraptaý­­shy retinde Assamb­leıanyń is-áreketterindegi keı­bir kemshilikti anyqtaǵanmen, bul áleýmettik ınstıtýt qazir­gi kezeńde elimizdegi mańyz­dy qundylyqtardy bekitýge, nasıhattaýǵa shynaıy atsalysyp júrgenin ashyq aıtýymyz  kerek.

Osyndaı jaǵdaıda halqy­myzdyń danalyǵy eskertken­deı «qolda bar nárseniń qadirin bileıik». Shama kelgenshe bul áleýmettik ınstıtýttyń qyz­metin ári qaraı jetildirip, árbir aza­mattyń baqytty bolýyna qolaıly Jańa Qazaqstandy qalyptastyraıyq. Elimizdiń mańyzdy materıaldyq jáne rýhanı resýrsyn tıimdi paıdalana otyryp, Otanymyzdyń qazirgi órkenıetti álemniń damyǵan elderiniń qatarynda bolýǵa talpynýy – qoǵamymyzdyń azamattary men memleket bıligi úshin mańyzdy strategııalyq baǵdar bolyp qala beredi degen oıdamyz.

Qorytyndylaı kele, syndarly biriktirýshi ulttyq qun­dy­lyqtardy qalyptas­tyrý prob­lemalary birqatar teo­rııalyq jáne praktıkalyq iske asyrý sıpaty bar ekenin atap ótken jón. Birinshiden, qazaq halqy­nyń dástúrli qun­dy­lyq kórinisi qarapaıym ap­pelıasııaǵa emes «ejelgi tereń dástúr­lerdi» qaıta túsindirýdi qajet etedi. О́kinish­ke qaraı, búginde áz Táýke han dáýirindegi qazaq kóshpelileriniń ómirin retteıtin erejelerdiń qoǵamdyq ómir qundylyqtary­nyń arhaızasııalaný úrdisiniń kýási bolyp otyrmyz. Bul qazirgi qazaqstandyqtardyń ómiriniń alýan formattary men olar­dyń qundylyq álemindegi beı­nelenýi ulttyq sana men minez-qulyqqa kiriktirilgen jáne ta­rı­hy­myzdyń osy ýaqyttan keıingi kezeńin esepke almaıdy. Zamanaýı gýma­nı­tarlyq zertteý dıskýrsynyń kún tárti­bine ulttyq tarıhtyń eń mańyz­dy bet­terin qalpyna keltirý ǵana emes, sony­men birge búkil qalyptasý prosesiniń kúr­deli­ligi men dıalektıkasyn túsiný de mańyzdy. Ulttyń zamanaýı rýhanı kel­betin qalyptas­tyrý úshin halqymyz bas­tan keshken mádenı tájirıbeni synı tur­ǵy­dan qaıta oılastyrýǵa qajettilik bar ekenin atap ótken jón. Ekinshiden, jahan­dyq mádenıetaralyq kommýnıkasııa jaǵdaıynda «Rýhanı jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamasyna arnalǵan qoǵamdyq sanany jańǵyrtý­dyń asa mańyzdy baǵytyn eskerý de qajet. Bul baǵdar­la­ma­ny qabyldaýdyń qoǵam­dyq kózqara­sy oń bolǵanymen, ol áli de óz nátıjesine tolyq qol jetkizgen joq. Atap aıt­q­anda, ulttyq sanany ózindik qahar­mandyq tarıhyn, álemniń ozyq jetistikterine negizdelgen bolashaqtyń perspektıvaly áleýmettik-mádenı jobalaý arqyly dástúrli arhaıkalyq dıs­kýrstan qaıta qurylymdaýdy júzege asyrý qajet.

Úshinshi másele eldegi qazirgi mádenı saıasattyń ınfraqury­lymdyq jáne fýnksıonaldyq sabaqtastyǵymen baılanysty. Atap aıtqanda, bizdiń q­oǵam damýy­nyń kópultty, kóp­máde­nıetti jáne kópkon­fes­sııa­lyq sıpaty ulttyq áleý­mettik kapı­tal­dyń artyq­shylyǵy. Son­dyq­tan qazaq halqynyń júıe quraý­shy negizine súıene otyryp, Qazaqstanda san alýan áleýmet­tik ortany qalyptastyrýdaǵy barlyq oń ózgeristi saqtaý jáne kópmádenıettilik tetikteri men quraldaryn odan ári tereń­detý jáne jetildirý jumystary qajet dep sanaımyz.

Serik SEIDÝMANOV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas dırektory