Mal asyldanbaı, tól kóbeımeıdi

Elbasy halyqqa arnaǵan Jol­daýynda agroónerkásip kesheni dástúrli salamyz ekenin atap ótip, ınnovasııalyq baǵytqa túsirýdiń joldaryn belgilep berdi. Fer­merler aldyna kezdeısoq jetis­tikterdi maldanyp qalmaı, jahan­dyq aýyl sharýashylyǵy óndiri­sinde onyń ósimin tynymsyz arttyrý, ol úshin jańa tehnologııalardy keńinen qoldaný mindetterin qoıdy. Bul oraıda, Qazaqstandy et jáne sút ónimderin eksporttaıtyn óńirlik elge aınaldyrýdyń mańyzy zor. Bul talaptardy ǵylymmen úılestire júrgizgende ǵana belgili jetistikterge jeterimiz anyq. Osy turǵydan sóz sabaqtasaq, mal tuqymyn asyldandyrý jaıly erekshe áńgimeleýge týra keledi. Jasyratyny joq, bul baǵytta qyrýar sharýalar atqarylǵanymen, kúngeıimizden kóleńkeli jaqtarymyz áli basym ekeni anyq baıqalady. Desek te, memleket qoldaýynyń arqasynda mal sharýashylyǵy ónimderiniń ónerkásiptik júıesin qurý arqyly eksporttyq áleýetti arttyrý baǵytynda júıeli jumystar júrgizilip jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Ásirese, úkimettik baǵdarlamalar sheńberinde mal semirtý alańdarynyń, asyl tuqymdy reprodýktor sharýa­shy­lyqtarynyń qurylýy tyń iske serpin berip, óz ómir­sheńdigin aıqyn tanytyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Oblysta 2015 jylǵa deıingi mal sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy qabyldanyp, ol boıynsha 10 myń basqa arnalǵan semirtý alańdaryn, 4 myń bas asyl tuqymdy mal ósiretin reprodýktor sharýashylyq qurý, 15600 basqa shaqtalǵan fermerlik qojalyqtar qurý joparlanǵan. Qoldaǵy málimetterge súıensek, tapsyrmanyń artyǵymen oryn­dalatyn túri bar. Olaı deıti­ni­miz, kenjelep qalǵan salaǵa demeýqarjy molynan bólinip, kóptegen jeńildik sharalary qarastyrylǵan. Bir ǵana mysal. Jýyrda Mamlıýt aýdanyndaǵy «Mámbetov jáne K» komandıttik seriktestiginde elimiz boıynsha tuńǵysh ret asyl tuqymdy mal tólin suryptaý qolǵa alyndy. Jergilikti mamandar Astanadan kelgen ǵalymdardyń járdemimen atalyq maldy jan-jaqty ǵylymı turǵydan zertteýge kiristi. Bul sharýashylyq sońǵy jyldary mal sharýashylyǵyn tabysty uıymdastyryp keledi. Onyń ishinde etti mal tuqymyn ósirýge den qoıdy. «QazAgroQarjy» AQ-tyń demeýqarjysy arqyly muhıttyń arǵy jaǵynan 200 bas aberdın-angýs tuqymdas taıynshalar satyp aldy. Onyń sany qazir 600 basqa jetti. Tabyndar keıin basqa da ósimtal iri qara maldarmen tolyǵyp, reprodýktor sharýashylyq mártebesine ıe boldy. Byltyr ózge sharýashylyqtarǵa 50-ge jýyq asyl tuqymdy buqa satty. Endi ǵylymı-ınnovasııalyq ozyq jetistikterge shyndap bet burdy. Jas tólder jyljymaly zerthanada ornatylǵan sheteldik ÝZI skanerden ótkizilip, et baǵytyna laıyqtylary biryń­ǵaı suryptalady. Sonymen bir­ge, mal uryǵy da saraptalyp, bolashaqtaǵy tóldeý qabileti aı­qyn­dalady. «Ǵylymı ınnova­sııa­lyq ortalyq» JShS bas mamany Ánýarbek Beısenbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, munda ǵylymnyń sońǵy tehnologııalyq jetistikteri keńinen qoldanylady. Atap aıtqanda, maldyń salmaǵy, ósý jyldamdyǵy, bir kılogramm salmaq qosý úshin jumsalatyn jemazyq mólsheri anyqtalady. Ettiń sapasy ýltrasanograftyń kómegimen baǵalanady. Tipti, atalyq maldyń 12-shi jáne 13-shi qabyrǵalary arasyndaǵy bul­shyq ettiń qalyńdyǵy men teri astyndaǵy maıǵa deıin ólshenedi. Mine, ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý arqyly Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin arttyrý dep osyny aıtady! Syrtqa satylatyn maldyń arnaıy tólqujatyna ınnovasııalyq ortalyq ókilderi jasaǵan zertteýlerdiń nátıjesi jazyp qoıylady. Buryn álemdegi mal ósirýshilerdiń 2-4 paıyzy ǵana angýs tuqymyn ósirse, qazir bul kórsetkish 40-45 paıyzdy quraıdy. Jergilikti buzaýlardyń táýliktik salmaq qosýy 500-700 gramnan aspasa, angýs tóli 1-1,5 kılogramm salmaq qosady. Osylaısha Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi janynan uıymdastyrylǵan ǵylymı-ınno­vasııalyq ortalyq oblystyń eki sharýashylyǵymen asyl tuqymdy mal tóliniń qasıetterin zertteýdi ǵylymı turǵyda júrgizý jóninde tyǵyz áriptestik qarym-qatynas ornatyp otyr. Mundaǵy maqsat–shetelden ákelingen maldyń paıdalylyǵyn joǵaltyp almaý. Atalmysh sharýashylyqtarda árbir bas mal kúnine bir kılogramnan artyq salmaq qossa, aldaǵy ýaqytta úsh kılogramǵa deıin jetkizý mindeti tur. Mal tuqymyn asyldandyrý­dyń taǵy bir ozyq jobasy Esil aýda­nyna qarasty «Besqudyq» JShS-de 2008 jyldan beri júzege asy­rylyp keledi. Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrligi men Dúnıejúzilik banktiń «Aýyl sharýashylyǵy óniminiń básekelestigin arttyrý» baǵdarlamasy boıynsha «Quıryqty qoılardyń tuqymy men qunarlylyǵyn arttyrý» jobasyna qatysyp, 12 mıllıon teńge grant utyp alǵan. 2010 jyly asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesin aldy. Sodan beri quıryqty qoılardyń tuqymdyq sapasy men ónimdiligin arttyrý, joǵary genetıkalyq áleýetti tuqym alý, azyqtandyrýdyń utymdy júıesin ázirleý jáne engizý, asyldandyrý jumystary dáıektilikpen júrgizip keledi. Mal sharýashylyǵy ónim­derin óndirý maldy suryptaý, azyqtandyrý jáne kútý tehnologııalary negizinde atqarylady. Ǵylymı saraptalǵan suryptaý-asyldandyrý sharalary qoılar­dyń tez jetilip, salmaq qosýyna múmkindik berdi. Munda qazaqtyń qylshyq júndi quıryqty qoı­laryn ósirý tekten-tek tańdalǵan joq. Qystyń aıazyna, jazdyń qur­ǵaqshylyǵyna tózimdi. Jaıylym tańdamaıdy. Toqtala ketetin bir másele bar. Ol qosalqy sharýashylyqtardyń mal basyn kóbeıtýge degen talpy­nys-talabynyń úkimettik deńgeıde sheshilmeýine qatysty. Olarǵa qoldaǵy maldyń 80 paıyzy tıesili ekenin, óndirgen ónimderin deldaldar arzanǵa puldap alyp ketetinin eskersek, memleket tarapynan demeýqarjy qarastyratyn mezgil jetken syńaıly. Jurtshylyq et, sút ónimderi baǵasynyń tómendi­gin, kerisinshe, jemshóptiń tym qym­battylyǵyn kóldeneń tartady. Osynyń saldarynan jumsaǵan shyǵyn aqtalmaıtyndyqtan, tórt túlik ósirýdi qıynsynatyndar jıi kezdesip jatady. Sonda Joldaýda aıtylǵan «fermerler uzaq merzimdi qarjylandyrý men ótkizý naryqtaryna tikeleı shyǵa alatyn» jaǵdaıdy qalyptastyrar edik. Keı aýdandardyń asyl tuqym­dy buqalar satyp alyp, jeke aýlalarǵa úlestirýi qup­tarlyq bolǵanymen, keshendi sharalardy qolǵa almaı bolmaıdy. Kúlbaram BAIаZITOVA, Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, dosent, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty. Soltústik Qazaqstan oblysy.