Máshhúr Júsip babamyz jazǵandaı, qazaqtyń qaǵazǵa túsip qalǵan tarıhy az. «Estigenin umytpaıtyn, qulaǵynyń tesigi bar, keýdesiniń esigi bar, uqpaqulaq jandar bolǵan. Sondaı jandardyń aıtýymen keýdesi hat, estigeni, kórgeni jad bolǵan qarııalar keıingige aýyzdan-aýyzǵa aıtýmen úlgi-ósıet qaldyrǵan», deıdi ǵulama Máshekeń.
Bı bolyp aty shyǵýy
Mine, sol aıtqandaı, kezinde elge tutqa bolǵan talaı jaqsynyń esimi búginge tek aýyzeki áńgime arqyly ǵana jetip otyr. Osyndaı umytylyp ketken jaqsylardyń biri – Itike bı Keńgiruly. Qalyń arǵyn taıpasy, qýandyq tarmaǵynyń temesh rýynan, onyń ishinde qazymbet atasynan taraıtyn Itike bı joǵaryda aıtqanymyzdaı, kezinde izdeýshisi bolmaǵasyn ba, álde ómirden erte ketkeni sebep pe eken, búginde «Itike bı aıtypty» degen sózder tek óziniń urpaq-juraǵatynyń esinde, ne bolmasa túrtinip tarıh túgendeıtin adamdar jadynda saqtalǵan.
Itike Keńgiruly – 1776 jyly Qarqaraly óńirindegi Keńgirdiń keń dalasy degen jerde ómirge kelip, 1817 jyly qazirgi Nura aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Qundyzdy degen jerde qaıtys bolǵan. Keıin ol jer Itike aýyly atanǵan eken.
Itike jas ýaǵynda jolaýshylap shyqqan óz eliniń belgili bılerine atqosshy bolyp eripti. Bular jolshybaı bir kóldi jaǵalaı qonǵan eki aýylǵa kez bolyp, aıaldaıdy. Sóıtse, eki aýyl bir-birimen araz, aralaspaıtyn kórinedi. Onyń sebebi, ana aýyldyń maldaryna indet tıip, bular malymyzǵa juqtyrady dep, olardy jolatpaıdy eken.
Birde indet tıgen aýyldyń bir adamy bıler túsken aýylǵa kelip, bir úıden sýsyn iship, sol úıdiń balasynyń betinen súıipti. Keıin uzamaı álgi bala aýyryp qaıtys bolyp ketedi. О́lgen balanyń sheshesi: «Anaý meniń balamnyń betinen súıip aýrý juqtyrdy, sodan qaza boldy», dep aýylyna túsken bılerge «balamnyń qunyn alyp berińder» deıdi.
Buryn bundaı oqıǵaǵa kezdespegen bıler kádimgideı abdyrap, sasyp, túske deıin oılanyp, eshbir sheshim shyǵara almapty. Sonda 15–16 jas shamasyndaǵy bozbala Itike: «Aǵalar, osy túkke turmaıtyn nárseniń bıligin aıta almaǵandaryńyz qalaı?», deıdi.
Sonda úlken bıler: «Al aqyldy bolsań sen aıta qoıshy», depti.
Sonda Itike: «Aıtsam aıtaıyn. Eń áýeli bileıikshi, balanyń betinen súıgen adamnyń óz úıinde balalary bar ma eken? Bar bolsa, olar aman ba eken?», dep suraıdy.
Kórshi aýylǵa kisi jiberip bilse, onyń balalary bar eken, bári de aman-saý júgirip júr deıdi. Osydan keıin Itike mynadaı bılik aıtypty: «Áıeldiń aıtyp otyrǵany bos sóz, jala. Eger qaıtys bolǵan balaǵa betinen súıgen adamnan syrqat juqsa, eń áýeli onyń óziniń úıindegi balalary aýyryp óler edi. Sebebi ol óz balalarynyń da betinen kúnde súıedi ǵoı. Sondyqtan áıeldiń balasynyń ajaly basqa bir sebepten bolǵan», dep ádil tórelik bergen eken.
Osydan keıin jas Itikeniń aınala aǵaıyn arasynda «bı» aty shyǵa bastaıdy.
Tapqyrlyǵy
Bir adam jolaýshylap júrip bir aýylǵa qonypty. Keshqurym sol aýyldyń bir jigitine «atymdy tomardan sýara salshy» deıdi. Álgi jigit atty jetelep tomarǵa aparsa, at jerip sý ishpepti. Sosyn amalsyz Nuranyń sýyna aparady. At sýdy júzip júrip ishpekshi bolyp umtylǵanda, sý astyndaǵy shuńqyr ıirim tartyp ketip, tunshyǵyp óledi. Jigit at ıesine kelip, mán-jaıdy aıtady. Biraq at ıesi jigitke: «Atymnyń qunyn tóle, sen ádeıi óltirdiń», dep álek salady.
Jigit: «Ádeıilep óltirgen joqpyn, tomardyń sýyn ishpegen attyń ózi kináli», dep aqtalady. Sóıtip, ekeýi aqyr aıaǵynda Itike bıge baryp júginedi.
Sonda Itike mynadaı tórelik bergen eken. Áýeli at ıesine qarap:
– «Belgili dosyń bolmasa, belińdi bý da, atqa bar. Aýyl mańy taqyr bolsa, atqa min de, otqa bar», – degen (ot degen – jerdiń shóbi, avtor). Seniń bul aýylda sener dosyń, joldasyń joq, sondyqtan atty tanymaıtyn bireýge sýaryp kel dep jeteletip jiberipsiń. О́ziń aparýyń kerek edi. Sondyqtan attyń qunynyń bir bóligin ózińe salam, – deıdi.
Sosyn at sýara barǵan jigitke qarap:
– Jigitim, ishpese bunyń aty ishpedi. Tomardyń sýyn tastap, Nuraǵa nege bardyń? Atty ózenge jetelep aparǵan óziń de kinálisiń. Sol sebepten, at qunynyń bir bóligin saǵan saldym, – deıdi.
Sosyn kópshilikke qarap: «Qunnyń bir bóligin attyń ózine saldym. Tomardyń sýynan jerip ishpeı, Nuranyń tereńine nege barǵan? Eger tomardyń sýyn qanaǵat tutsa, ózenge baryp ólmes edi», deıdi.
– Al at qunynyń bir bóligin Nuranyń sýyna saldym. Bir attyń sý ishkenin kótermeı, sonshama tereńge tartyp áketetin, aqy suraǵany ma? – depti.
Sóıtip, Itike bı osyndaı ádil bılik bergen eken. Onyń tapqyrlyǵy men bergen tóreligine daýgerlerdiń bári rıza bolyp tarasypty.
Qarakesek barymtashylary
Itike Qarqaraly jaǵynda Keńgirdiń keń jazyǵy degen jerde týǵan, sol jaqta júrip erjetedi. Ol zamanda el arasyndaǵy barymta-syrymta, jer daýy, jesir daýy degen úzilmegen kez. Itike bı el taǵdyry sheshiletin osyndaı daý-sharlarda topqa túsip, sheshendigimen, tapqyrlyǵymen shashasyna shań juqtyrmaı, kórshi elderdiń bılerine teńdik bermeı júredi eken.
Sol zamannan qalǵan mynadaı bir áńgime bar. Bir adam Itike bıden: «Bıeke, osy Qarakesek kóp pe, álde Qazymbet kóp pe?», dep surapty.
Sonda Itike: «Meniń kózimniń tirisinde Qazymbet kóp bolady, men ketkesin Qarakesek kóp bolatyn shyǵar», degen eken. Osy sózge qarap, Itikeniń óz eliniń qamal-qorǵany bolǵanyn baıqaý qıyn emes.
Qarakesek degen qalyń jurt sol ýaqyttarda 24 bolys el bolǵan eken deıdi. Kóp el qashanda kóptigin isteıdi, aınalaǵa tizesin batyryp jylqy alady, keıin teńdik bermeı ketedi. Biraq Itikeniń barynda Temesh aýyldaryna azýlary batyp kóp tıise almaıdy eken. Barymtalap jylqy alsa, Itike bı daýǵa túsip, alǵan maldy esesimen qaıtaryp otyrypty.
«Temesh rýynyń shejiresi» dep atalatyn kitaptan Naǵıdolla Álibekov degen kisiniń mynadaı bir áńgimesin kezdestirdik. «Osy derekti 1961 jyly Qarakesek rýynyń ishindegi Maıly atasynan taraıtyn bir shejire qarttyń aýzynan estip edim», depti derek berýshi Naǵıdolla Álibekov. Ol áńgime mynadaı:
– Shyraǵym, saǵan myna bir áńgimeni aıtaıyn. Keıin Maılynyń bir shalynan estip edim dep aıtyp júrersiń. Ol ýaqta el bolǵan soń ury-qarysyz, barymta-syrymtasyz bolmaıdy ǵoı. Itike bundaılarǵa jany qas bolyp, Temesh jaǵy Qarakesekten mal alsa, ne bolmasa Qarkesek jaǵy Temeshten mal alsa da, ádildigin aıtyp, urlanǵan maldy qaıtaryp otyrǵan. Jábir kórgen adam sol zamanda Itikege barady eken.
Sodan Nuraǵa qaraı qonys aýdaryp ketken Itike óldi degendi estigen bizdiń eldiń urylary jınalyp: «Osy Itikeniń yzasy ábden ótip edi, mine, óldi degen habar keldi. Júrińder, endi óziniń jylqysyn baryp shabaıyq», dep saılanyp shyǵady.
Elderindegi jón biletin bir qarııanyń: «Áı, shyraqtarym, ol tegin adam emes, qoıyńdar!», degenine qaramaıdy.
Sóıtip, Qaratal, Bıkesh ózenderiniń boıynda jatqan Itikeniń jylqysyn tik kóterip aıdap alyp ketedi. Itikeniń beıitiniń janynan ótip bara jatyp: «Áı, Itike, qane bizge bilgenińdi isteshi, tiri kúnińde Temeshten bir qotyr taı aldyrmaýshy ediń, endi ólgende bizge ne isteısiń?», dep ájýalap kúlipti.
Biraq bıe saýymyndaı ýaqyt ótkesin, dalany qara túnek tuman basyp, urylar joldan adasady. Saıyn dalada bastary aınalyp júrip, túnniń bir ýaǵynda úrgen ıttiń daýsyn estıdi. Urylardyń basshysy: «It úrdi, jaqyn mańda aýyl bolý kerek, bilip kelshi», dep bir jigitin jumsaıdy.
Ketken adam tez arada oralyp: «Oıbaı, mynaý Itikeniń óziniń aýyly eken, sonda qaıtadan qaıtyp kelippiz!», deıdi.
– Onda jylqynyń basyn keıin buryp, meniń sońymnan erińder, – deıdi basshy.
Osylaı tún qatyp jylqy aıdap, tań qylań bere taǵy da bir aýyldyń ústinen shyǵady. Bul aýyl taǵy da sol ózderi kórgen Itikeniń aýyly bolyp shyǵady.
Jaryq ábden túskesin urylardyń basshysy jan-jaǵyna qarap: «Áı, anaý tóbeniń basynda qaraıǵan ne?», dep suraıdy.
– Mynaý keshegi ózimiz kórgen Itikeniń beıiti ǵoı! – deıdi qasyndaǵylar.
Sonda barymtashylarǵa basshy bolyp júrgen adam: «Jigitter, toqtańdar, Itike tirisinde bizge jalǵyz tuıaq mal bermeýshi edi, endi ólgesin de beretin túri joq. Júrińder, jylqyny órisine qaıtadan aparyp tastap, aýyldaryna baryp, úlkenderinen keshirim suraıyq», depti.
«Shyraǵym, osy áńgimeni maǵan sol toptyń ishinde bolǵan óz atam aıtyp edi», degen eken álgi qarııa.
Saılaý BAIBOSYN,
QR eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri