Qazaq jylqysy jershil keledi. О́ziniń týǵan topyraǵynan jyraqqa ketken nemese alys jerge satylǵan, ıa bolmasa syıǵa tartylǵan tekti janýarlar barǵan mekendi jersinbeı qaıta qashyp kelgen oqıǵalar jeterlik. Tipti sonaý jaýgershilik zamanda jaýdyń aıdaýynda ketken úıirin qaıyra aıdap, eline aman-esen ákelgen tekti aıǵyrlar jaıly da ańyz bar. Osy oraıda eriksiz alysqa aıdalyp barǵan jerinen týǵan ólke, týma tabıǵatyn ańsap, adamnyń tabany tımegen qııa-jartas, aǵysy qatty asaý ózen, ushy-qıyryna kóz jetpeıtin qula dúzdi kesip ótip, topyraǵyna oralǵan jylqylar jaıly derekti – etnografııalyq oqıǵalardy usynyp otyrmyz.
Qan maıdannan qaıtyp kelgen Qozykúreń
Halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilovtyń 1984 jyly Almatyda jaryq kórgen «Sáıgúlikter» atty hıkaıattar toptamasy bar. Osy týyndyda Tórequl atty keıipkerdiń aýzymen aıtylatyn bir shókim áńgime barysynda:
– Uly Otan soǵysy bastalǵan jyldary, – deıdi Tókeń. – Biz, on shaqty kisi maıdanǵa at aparatyn boldyq. At-aıǵyry aralas myńdaı sáıgúlikti qyzyl vagondarǵa tıep alyp, qazaq dalasyn qaq jara, batysqa qaraı tartyp baramyz. Sodan ne kerek, Oral qalasynan ótken soń jylqyny vagonnan túsirip, úıirlep dalamen aıdaýǵa týra keldi. Bet aldymyz – qalmaq dalasy. Edilden parom arqyly ótip, Stalıngrad maıdanyna tóte jolmen jetý týraly buıryq bolypty.
Osyndaǵy maıdanǵa jiberilgen jylqylar ishinde «Qyzyl baıraq» kolhozynan alynǵan, súlikteı jıren aıǵyr bolypty. Jylqyshylar ony meńsiz, qan jıren túsine qarap «Qozykúreń» dep atap ketken eken. Jaryqtyq segiz jasar jylqy eken. Edil boıyna jetken soń Qozykúreń tótenshe minez tanyta bastapty. Janýar keshki salqynda eptep jaıylady da, kúndiz basyn jerge salmaı, ózin ózi jaratady. Oqtaýdaı jumyrlanǵan Qozykúreńdi kórgen Saıaqbaı deıtin jylqyshy: «Eı, jigitter, men birdeńe bilsem, sender osy Qozykúreńnen aıyrylasyńdar» deıdi eken. Mynaý týra qashatyn jylqynyń surqy. Basqalary Sákeńniń sózine onsha mán bermeı, kúledi de qoıady. «Qazaqstan qaıda, biz qaıda, tiri adam bara almaıtyn jerge bul tilsiz janýar qalaı qashpaq».
Sóıtip, birneshe kúnnen keıin jylqylardy úlken darııadan parom arqyly ótkizý qajet bolady. Janýarlardy úıir-úıirimen jaǵalaýdaǵy aǵashtan jasalǵan sharbaqqa qamap, sodan ári paromǵa shyǵarady. Osy ádispen alǵashqy eki bólek jylqy ózenniń arǵy jaǵasyna shyǵyp ta úlgerdi. О́z kezeginde bir top jylqymen birge Qozykúreń de paromǵa shyǵady. Parom baıaý ornynan qozǵalady. Buryn mundaıdy kórmegen dalanyń taǵy janýarlary osqyryp-pysqyryp álek. Bir zamanda qos qulaǵyn qaıshylap, shıryǵyp turǵan Qozykúreń adam boıynan bıik sharbaqtan qarǵyp ótip, túpsiz tereń darııaǵa qoıyp ketedi. Jylqyshylar: «Oıbaı, ketti! – Qozykúreń ketti», desip, shýlap jatyr. Oǵan mán beretin jylqy qaıda, shoqtyǵynan syrǵyp aqqan sýdy qaq jara júzip, arǵy jaǵaǵa jetken Qozykúreń bir-eki ret azynaı kisinep jiberip, quıryǵyn shanshyp alyp shyǵysty betke alyp tartady.
Jylqylardy qabyldap alǵan kapıtan qasyndaǵy soldattyń myltyǵyn julyp alyp «myna dızertırdiń sazaıyn tartqyzaıyn», dep tizerlep otyra qalyp, qashyp bara jatqan Qozykúreńdi eki ret atqan eken. Oǵy darymapty. Uly sáskeniń kezi, janýar túıdek-túıdek shań tastap, shyǵysqa qaraı mańyp barady. О́zderi elden shyqqaly birneshe aı bolǵan jylqyshylar myna sýretti kórip, kózderine jas alypty. Qosh, Qozykúreń!
Sodan ne kerek, uzyn sózdiń qysqasy, aıdap barǵan jylqylaryn aman-esen tapsyrǵan baqtashylar Saratov mańynan poıyzǵa otyryp, elge qaıtady. Soǵys ýaqyty, yrǵylyp-jyrǵalyp jarty aı jol júredi.
* * *
Áńgimeni ári qaraı jazýshy Qabdesh aǵamyz jazyp ketken súrleýden shyqpaı oqıǵany dálme-dál órbitsek, osy jyly Tórequl jylqyshy Uzynbulaqtyń basyndaǵy Shuryqqa baryp jaılaǵan eken.
– Bir kúni tún ishinde, el shyrt uıqyda jatqanda, áldeqaıdan arqyraǵan saıaq jylqynyń daýysy estildi. Oıaý jatyp tyń-tyńdap artyn kúttim. Sálden soń, álgi jylqy tipti taıaý mańnan kisinegendeı boldy. Azynaı, ańsaı kisinegenine qaraǵanda, jaı bir úı arasynyń úıir izdegen kóp tuǵyrynyń biri emes, alystan sýyt kele jatqan mal ekeni belgili, – deıdi Tórequl jylqyshy.
Sol eki ortada saıaq jylqynyń dúbirin kórshi úıdegi Saıaqbaı da estip jatsa kerek. – Tórequl, oıaýmysyń? Dalaǵa shyǵyp tyńdashy, myna kisinep kele jatqan álgi Qozykúreń emes pe? Áı, sonyń daýysy, – dedi úı syrtynda turyp. Shekpenin ıyǵyna ile-salyp, dalaǵa atyp shyqqan eki jylqyshy tyń tyńdap taǵy biraz turypty. Arqyraı kisinegen álgi jylqy batys jaqtaǵy qońyr belden beri asyp túsedi de, aýyldyń aıaq jaǵynda jatqan saýyn úıirge kelip qosylǵandaı bolady.
– Júr, baraıyq. Mynaý dáýde bolsa, Qozykúreńniń ózi!, – deıdi Saıaqbaı tyqyrshyp. – Men sener-senbesimdi bilmeı, sońynan ilestim, – deıdi Tórequl. – Ekeýimiz ókpemizdi qolymyzǵa alyp, tómen júgirip kelemiz. Túnde jol uzap ketetin ádeti ǵoı, qarǵa adym jer jetkizseshi. О́ldim-taldym degende, saıdyń ishinde jatqan jylqynyń shetine de ilindik-aý, áıteýir. Aı sútteı jaryq. Alaıda shetten kelip qosylǵan jańaǵy janýar birden kózimizge túse qoımady. Istiń anyq-qanyǵyna jetkenshe sabyrymyz qalmaı ekeýimiz kóringen jylqynyń qasyna bir baramyz. Sálden soń Saıaqbaı menen bólinip ketken-di. Bir mezgilde onyń kúńirene shyqqan daýysy estildi. «Janýarym-aı, aman-esen kelgen ekensiń ǵoı! Aıshylyq joldy alty attap, Alataýyńa jetken ekensiń-aý! Qasıetti tulparym-aı! Elsiz-sýsyz shólderden, asý bermes belderden ótip, týǵan jerge qalaı jettiń?!»
Qozykúreń jylqynyń bir shetinde, jaldas tory bıeniń shoqtyǵyna ıegin artqan kúıi, eki búıirin soǵyp, sendelip turypty. Biz qasyna jylqyshylar jaqyndaǵanda oqyranyp jiberipti. Qulaǵynyń túbi, saýyry sabyndalyp, óne boıyn aq kóbik basyp ketken. Qanshyrdaı qatyp, oqtaýdaı jaraǵan aıǵyrdyń aı astynda kerilip turǵan sondaǵy keıpi keremet. Saıaqbaı Qozykúreńniń moınynan qushaqtady, qulaǵynyń túbindegi ashy kóbikke tumsyǵyn tyǵyp, qushyrlana ıiskep, shydaı almaı kóziniń jasy kól bolyp eńiregen eken.
– Janýarym-aı, saýdyraǵan qý súıegiń ǵana qalypty-aý! dedi arqa-basyn, jalyn sıpap kórip. – Qysy-jazy qara etin bir jibermeıtin, jýan sińir, kómpis edi, qarashy, jalynyń alqyndysy qolǵa áreń bilinedi. Myna túrine qaraǵanda, osy búgin-aq kúnshilik jerdi basqan-aý, bul janýar... Júr, Tórequl, alystan kelgen ardaǵymyzdy aýylǵa aparaıyq...
Bul kezde shyǵystan qulanıektep tań da atypty. Saıaqbaı belbeýin aǵytyp alyp, aıǵyrdyń moınyna salady da, aýylǵa qaraı jeteleıdi. Tún qarańǵysynda ańǵarmaǵan eken, tań jaryǵymen qarasa uzaq sýyt júristen shaldyqqan aıǵyrdyń tula boıy isinip ketipti. Tipti yńyrshaǵy aınalǵan qur súlderi ǵana qalypty. «Er arysa – arýaq, at arysa – týlaq» degen osy mine. Esil janýar jal-quıryǵynyń ózin aýyrsynǵandaı, qabyrǵasy yrsıyp, tirsegi maıysyp zorǵa tur. Qundyzdaı jyltyrap turatyn qan jıren túsi de ábden kúnqaqty bolyp ońyp, uıpa-tuıpa túsi ózgerip ketken.
* * *
Erteńinde bul habardy estigen jaılaýdaǵy jurt, Qozykúreńdi kórý úshin jan-jaqtan aǵylyp kelip jatty. Soǵys áli bitpegen, halyqtyń qamkóńil kezi, beıne maıdannan taǵy bir jaraly jaýynger aman oralǵandaı, ǵarip kúıge túsken el esil janýardy kórgende, kózderine jas alyp, jylamaǵan eshkim qalmapty. Biraq ábden jilik maıy úzilip, tobaqazyǵyna taqalǵan Qozykúreń ońalyp kete almaıdy. Bıebaýdyń basynda aýzyna nár salmaı, bir-eki kún sulyq turady da, aqyry tabanaıaqtanyp jatyp qalady. Uzaq sýyt júristen qyzyl maı bolyp zoryqqany, tórt aıaǵyna birdeı qan túskeni belgili edi. Saıaqbaı ony sýyq sazǵa da baılap baqty, shashasynan qan alyp ta kórdi. Un ezip ishkizdi, jylan da jegizdi. Biraq sonyń birde-biri kómegin tıgize almady. Qaıran Qozykúreń ornynan turyp kete almaı, bir aptadaı jatty da, aqyry tirlikpen birjola qosh aıtysty. Saıaqbaı ony terisin sypyrmastan, adamsha arýlap jerledi... Basyn Shuryqtaǵy eń bıik jartastyń ústine shyǵaryp qoıdy. Kezinde bizdiń elge ańyz bop taraǵan Qozykúreń oqıǵasy, mine, osylaı aıaqtalǵan eken.
«Bótegeden» qashqan aıǵyr
Myń da toǵyz júz jetpis úshinshi – sıyr jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń ishki ólkesinen bir top maman kelip, Shyńjan – Altaı aımaǵyna qarasty Kóktoǵaı aýdanynyń jaılaýyna mańaıdaǵy aýyldardyń barlyq jylqysyn jınatyp, qoldaryndaǵy arnaıy ólshem boıynsha suryptaıdy. Bul tusta kúlli ólke boıynsha jańadan ekonomıkalyq reforma qolǵa alynyp, buryn jaz jaılaý men qys qystaýdyń arasynda erkin kóship júretin qazaqtardyń qolyndaǵy barlyq menshik maly ortaq kommýnaǵa (kollektıvtendirý) toptastyrylyp, qara buqarany bir qazanǵa telmirtip qoıǵan zaman. Sóıtip, ishki ólkeden kelgen maman qytaılar tańdap alynǵan jylqylardy ala jazdaı bólek baqtyryp, sary kúzde Úrimjige aıdap ákelip, júk vagondaryna artady. Osy jylqylardyń ishinde tuqymy tekti qara aıǵyr da ketedi.
Áńgimeni áriden bastasaq, jaryqtyq tekti janýar qara aıǵyr halyq kommýnalasyp, barlyq mal bir izben, úkimet nusqaǵan jerge, shashaýy shyqpaı baǵylatyn zań – tártip ornaǵanyn qaıdan bilsin. О́ziniń úıirin tabynnan bólip alady da, shóbi shúıgin, sonaly, qar-sýy mol ólkege aıdap ketedi. Ol kezde jylqy túligi baıaǵydaı sary jonda jýsap jatpaı qoı sııaqty qoralap baǵylǵandyqtan, dalanyń qasqyrlary burynǵydaı jyryp jeıtin mal joq ábden jutynyp turǵan kez. Bir tańdanarlyq jaǵdaı – jylqyshylar shyǵandap ketken qara aıǵyrdyń úıirin «qasqyr qyryp ketken shyǵar» dep ýaıymdap izdep barsa, jaryqtyq Altaıdyń aqshýlan arlandaryna soqyr taıyn da jegizbeı túp-túgel qaıyryp turady eken.
Al kúzde el eńkeıip etekke túser tusta álgi qara aıǵyr jalǵyz túnde úıin aıdap joq bolyp ketedi. Izdep kelse, baıaǵyda oıǵa túsip ketken. Úıir qara Ertistiń boıyn jaldaı jaıylyp, shalǵyndy japyra shaıqap, jaz boıy taýdyń boztarlanyna toıynǵan úıir jyra salyp semirgen, taıpala basyp, lyqsı qozǵalady.
Jylqyshylar qara aıǵyrdyń úıirin qansha ret qaıyryp ákelse de, kúsh bermeıdi. Úkimet adamdary «nege ıe bolmaısyńdar» dep baqtashylardy jazaǵa tartady. Ábden zyqysy shyqqan jylqyshylar aqyry ishki jaqtan kelgen qytaılarǵa baǵynbaıtyn aıǵyrdy ustap beredi. Taǵdyr-aı degen, arda Altaıdyń qoınaýynda týyp, taýdan qulap aqqan móldir bulaqtyń sýyn iship, quıryq-jalyna dalanyń jelinen basqa tiri pende qol tıgizbegen: Ot basar orny otaýdaı, Qabyrǵasy jonsaýdaı, Or qoıandaı qabaqty, Qıǵan qamys qulaqty, Sary mysyqtaı azýly, Saptyaıaqtaı erindi, Qıdasan kári jilikti, Omyraýy esikteı, Oıyndy eti besikteı, Tabany jalpaq qara aıǵyr, aqyry kóz kórip, qulaq estimegen qııanǵa aıdalatyn kún týady.
Sóıtip, Altaıdan tańdap alynǵan jumyr tuıaqty janýarlardy aıdap túsken jylqyshylar olardy Úrimji qalasynan qıyrlaý bir túkpirde ornalasqan jabyq qoımaǵa ákelip qamaıdy. Bul jerge temir joldyń bir ushy kelip tireledi eken. Erteńinde osynda daıyn turǵan vagondarǵa jylqylardy tıeıtin bolady. Baıaǵy jaryqtyq qara aıǵyr arqyraı kisinep, shataq shyǵarady. Oǵan basqa jylqylar qosylady. Oqıǵany syrttaı baqylap turǵan qart jylqyshy qytaılarǵa aıtady: – Sender myna jylqylardy bulaı alyp kete almaısyńdar, kúshpen artyp alǵan kúnniń ózinde bular bir stansadan jaryp shyǵary sózsiz. Eger meniń aqylymdy alsańdar janýarlardyń qara mekeni Kóktoǵaıdyń taýynyń qyrtysyn oıyp ákelip, vagonnyń tabanyna tóseńder, – deıdi. Sóıtip, qıyrdaǵy Kóktoǵaıdan tórt mashına topyraq ákelinedi. Ony vagonnyń tabanyna tósep, ústine jýsan jaıady. Quda da tynysh, qudaǵı da aman. Jylqylardy jetektep ákelip, vagon ishine baılaıdy. Jaryqtyq janýarlar týǵan dalasynyń jýsanyn ıiskep typ-tynysh tura beredi.
* * *
Qytaılar bul jylqylardy túgeldeı Shandýnǵa alyp barady. Bul ólke Qytaıdyń shyǵysynda Sary teńizge suǵyna ornalasqan múıisti aımaq. Eldiń eń negizgi teńiz porttary osynda. Ákimshilik ortalyǵy Szınan qalasy respýblıka astanasy Beıjińnen ári ketse 100 shaqyrym qashyq. Ári iri óndiris oryndary ashylǵandyqtan, ken oryndaryna arba tartatyn ólshemge saı qýatty jylqy qajet bolǵan syńaıly. Ol tusta Shandýn ólkesin shyńjandyq qazaqtar «Bótege» dep ataıdy. Mysaly, jazýshy Qabdesh Jumadilov óziniń «Tańǵajaıyp dúnıe» atty ǵumyrnamalyq týyndysynda: «Elý-alpysynshy jyldary Shyńjań qazaqtary arasynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń kartasyn taýyqqa uqsatyp túsinetin qyzyq tanym boldy. Rasynda qytaı eliniń kartasy taýyqqa uqsaıdy. Biz Shyńjańdy taýyqtyń «quıryǵy» deımiz, al shyǵysyn taýyqtyń «bótegesi» dep aıtatyn» dep jazady.
Biz sóz etip otyrǵan Shandýn ólkesi dál osy «Bótegede» ornalasqan. Osynda barǵan qara aıǵyr arada birjarym jyl ótkende, «Bótegeden» qashyp shyǵyp, jolaı Hebeı, Shansı, Shensı, Inchýan, Gansý, Sınhaı ólkelerin kókteı ótip, 5050 shaqyrym joldy tuıaǵy úgitilgenshe jer basyp, tulpardaı músini týlaqtaı bolyp týǵan jeri Kóktoǵaı aýdany Qaratúńke aýyl-qystaýlyǵyna qarasty Sanaralǵa mamyr aıynyń basynda kelip jetken eken. Qozǵalmaı baýyryn sazǵa tósep birneshe kún jatypty. Sodan dúr silkinip turǵanda qý Ertistiń sýynan shóli qanǵansha iship, jańa kóktegen balǵyn shalǵyndy túbinen oryp asap, ál jınaǵan soń, kóktemde laı tasyp jatqan darııany kesip ótip, arǵy jaǵadaǵy qumqaıraqqa bir aýnap alyp, jaılaýǵa tartady.
* * *
Erteńinde Bádelhan degen jylqyshy jigit Jalǵyz qudyqtyń bókterinen «Bótegege» ustalyp ketken qara aıǵyrdy kórip, joldastaryna shaýyp keledi. Kózinde jas.
– Ýa, jigitter, men bir ǵajaıypqa kez boldym!
– Sonshalyq abyrjıtyndaı ne boldy saǵan?
– Qazir aıtam, jaǵasy barlar jaǵalaryńdy ustaısyńdar, jaǵasy joqtar keńirdekterińdi ustaısyńdar. Byltyrǵy «Bótegege» ketken qara aıǵyr qashyp kelipti. Jylqynyń ishinde júr.
– О́tirik aıtpa, ol basqa mal shyǵar, – dep, jylqyshylar senbeıdi. Keshke barlyǵy jınalyp baryp kórse, rasynda da qara aıǵyr qur súlderi qalǵan jylqynyń ishinde júr. Jylqyshylar ań-tań. Qara aıǵyrdyń qashyp kelgeni jaıly áńgime jaqyn mańaıǵa tarap, kúlli Kóktoǵaı dúrligedi. Birer kúnnen keıin janýardy kóreıik dep adamdar kelse aıǵyr joq. Sóıtse, jaryqtyq Turǵynnyń shatyndaǵy Utybulaqta jatqan óziniń úıirin taýyp alyp, bir túnde Kúńgeıtige shyǵyp ketipti.
Sodan el jaılaýǵa shyǵyp, kóshpen birge jylqyshylar tabyndy aıdap, jonǵa barsa, qara aıǵyr taý eshkisiniń tekesindeı serektastyń basyna shyǵyp alǵan, qos qulaǵyn qaıshylap, somdap soqqan tas músindeı sereıip turǵanyn kóredi. Myna, kóriniske tamsanǵan saqa jylqyshylar «Janýarym-aı, seniń obalyńa qalǵan ekenbiz-aý...» – dep, eńkildep jylapty.
Keıin bul oqıǵany kózimen kórip tebirengen Meden Kámálıuly atty kúıshi qara aıǵyrǵa arnap «Kettim-aý» jáne «Jettim-aý» degen eki kúıin shyǵarǵan eken. «Kettim-aý» kúıiniń saryny: Qulyn qyp týyp quıǵytqan, Qut meken senen kettim-aý, Ene sútin emizgen, Esil jer senen kettim-aý, Kekilim sıpap maı jaqqan, Esil el senen kettim-aý, Tunyq sýly, shalǵyn shóp, Jasyl jer senen kettim-aý», dep zarly tolǵaýmen bebeýlese, «Jettim-aý» kúıi shattyqty, shalqymaly, ásirese arqyraı kisinep úıirine qosylǵan qara aıǵyrdyń áreketi dombyra tilimen áserli berilipti. Bul sózdi biz kúıdi tyńdaǵan adam retinde aıtyp otyrmyz.