Jaz shyqsa boldy jolaýshylar tasymalyna qatysty shaǵym da kóbeıedi. Jylda solaı. Bıyl da ózgergen eshteńe joq. Jolaýshylar bılet baǵasy men qyzmet sapasy sáıkes kelmeıdi dep dabyl qaǵýda. Poıyz bıletiniń baǵasy qymbat, al vagondar tozyp tur. Ushaq bıletine ekiniń biriniń qoly jetpeıdi. Jetken kúnniń ózinde negizsiz keshigý kóp. Saryla kútýge sabyr jetpeıdi. Qaıtpek kerek?..
Vagondardyń teń jartysy tozyp tur
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń málimetine súıensek, búgingi tańda el aýmaǵy boıynsha 130-dan astam jolaýshylar poıyzy júredi. Jyljymaly quram parkinde 2,6 myń jolaýshylar vagony bar. О́kinishke qaraı, onyń shamamen 46 paıyzy tozyp tur. Sońǵy 10 jylda 1,1 myńnan astam jańa vagon satyp alynǵan eken. Bıyl taǵy 73-i qatarǵa qosylmaq. Soǵan qaramastan, 900-den astam vagonnyń qoldanylý merzimi 30 jyldan asyp ketken. Amal joq, suranys ósken kezde olardy da paıdalanýǵa týra keledi.
Jolaýshylar poıyzdaryna qatysty shaǵymnyń kóp ekeni belgili. Vedomstvoǵa qarasty Kólik komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Qasym Tilepovtiń aıtýynsha, saladaǵy túıtkildi máselelerdi sheshý úshin mınıstrlik tıisti sharalar qabyldaýda. Bul rette eýropalyq tehnologııalar boıynsha otandyq jolaýshylar vagondarynyń óndirisin uıymdastyrý qolǵa alynǵan. Ol úshin shveısarııalyq «Shtadler» kompanııasy tartylyp otyr.
Joba aıasynda «Tulpar» vagon jasaý zaýytynyń bazasynda 537 vagon shyǵarý josparlanýda. Vagondar keminde 35 paıyzdyq oqshaýlaý deńgeıimen, eýropalyq sapa standarttarymen jáne jańa tehnologııalar transfertimen shyǵarylatyn bolady.
– Memlekettik qoldaý tetigin engizý arqyly tasymaldaýshylardy vagondardy jańartýǵa yntalandyrýǵa basymdyq berilip otyr. Mınıstrlik vagondardy satyp alýǵa kredıt berý kezinde syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaýǵa jyl saıyn 14 mlrd teńge qarajat bóledi. Sońǵy 5 jylda osy baǵdarlama aıasynda jeke tasymaldaýshylar 85 vagon satyp alyp, salaǵa 3 mlrd teńgeden astam qaryz ınvestısııasyn tartty, – deıdi Q.Tilepov.
Jaǵdaıdy retteýdiń bir tetigi – jolaýshylar vagondarynyń jaı-kúıine jáne servıs deńgeıine qoıylatyn talaptardy normatıvtik turǵydan qataıtý. Atap aıtqanda, mınıstrlik jolaýshylar poıyzdarynda jolaýshylarǵa qyzmet kórsetý jónindegi ulttyq standartty qaıta qarady. Jasalǵan sharttar sheńberinde jolaýshylardy tasymaldaý erejelerin, standarttar men sanıtarlyq normalardy saqtaý boıynsha tasymaldaýshylardyń jaýapkershiligi kózdelgen. Parkti kezeń-kezeńimen jańartý aıasynda vagondarǵa qoıylatyn normatıvtik talaptar kúsheıtilmek.
– Jolaýshylarmen keri baılanys ornatý da mańyzdy. Sondyqtan Kólik komıtetiniń Ahýaldyq ortalyǵynyń bazasynda táýlik boıy jolaýshylardyń ótinishterin qabyldaý úshin Whatsapp nómiri jumys isteıtinin atap ótkim keledi. Ýaqtyly qaraýdy baqylaýdy tikeleı Kólik komıtetiniń basshylyǵy júzege asyrady. Osy jyldyń ózinde 1 myńnan astam ótinish qaraldy jáne tıisti den qoıý sharalary qabyldandy, – dep naqtylady Kólik komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy.
Q.Tilepovtiń pikirine súıensek, jolaýshylar poıyzdaryn baqylaýdy kúsheıtý de belgili bir deńgeıde oń nátıje bermek. 2022 jyldyń 5 aıynda aýmaqtyq kóliktik baqylaý organdarymen 200 jolaýshylar poıyzy tekserilgen. Tekserý nátıjeleri boıynsha jolaýshylardy tasymaldaý qaǵıdalarynyń talaptaryn buzýǵa qatysty 431 kemshilik anyqtalǵan. Bıletsiz jolaýshylardy tasymaldaýǵa qatysty 33 oqıǵanyń joly kesilipti. 31,2 mln teńge kóleminde aıyppul óndirilgen.
– Parkti jańartý aıasynda múmkindigi shekteýli jandar úshin «kedergisiz orta» qalyptastyrýǵa erekshe kóńil bólinedi. Búginde 44 baǵyttyń quramynda 98 birlik mamandandyrylǵan kýpe vagondary júredi. Osylaısha, oblysaralyq baǵyttardyń 75 paıyzy mamandandyrylǵan vagondarmen qamtylǵan. Tasymaldaýshylarmen jasalǵan sharttarda 2023 jyldyń sońyna deıin oblysaralyq poıyzdardy mamandandyrylǵan vagondarmen 100 paıyz qamtý boıynsha sharttar engizildi. Osylaısha, qabyldanatyn sharalar orta merzimdi perspektıvada tozýdy edáýir azaıtýǵa jáne temir jol jolaýshylar tasymaldarynyń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi Q.Tilepov.
«Jolaýshylar tasymaly» AQ basshysy Jánibek Taıjanovtyń habarlaýynsha, shilde-tamyz aılarynda úsh jańa marshrýt iske qosylady. Olar: Nur-Sultan – Shymkent, Nur-Sultan – Qostanaı, Nur-Sultan – Almaty. Onyń ishinde bastapqy eki baǵyt boıynsha «Talgo» poıyzy qatynamaq.
– Búginde el aýmaǵynda poıyz qatynaıtyn 138 baǵyt bar. Onyń ishinde 104 marshrýt boıynsha tasymalǵa biz jaýaptymyz. Qalǵan baǵyttarǵa jeke tasymaldaýshy kompanııalar jaýapty. Elimizde ulttyq tasymaldaý kompanııasynan bólek, 9 jeke kompanııa bar. Búginde «Qazaqstan temir jolyna» qarasty 2 215 vagon bar. Onyń 1 429-y burynǵy standartty vagon, al 670-i – «Talgo» vagony. Pandemııadan keıin TMD boıynsha Qazaqstan halyqaralyq poıyz reısterin qaıta iske qosqan alǵashqy el ekenin atap ótkim keledi. Búginde 11 halyqaralyq poıyz reısi bar. Olar Reseıdiń Astrahan, Omby, Samara qalasyna qatynaıdy. Sonymen qatar О́zbekstan men Qyrǵyzstan astanasy Bishkekke poıyzdar qatynap tur, – dedi J.Taıjanov.
Onyń aıtýynsha, elimizde poıyz qyzmetine qatysty jańa standart engizildi. Oǵan tazalyqty saqtaý, qyzmet kórsetý kiredi.
– Poıyzdarǵa qatysty buǵan deıin bolǵan problema – bılet satýshy deldaldar jáne bıletterdi jappaı satyp alyp tapshylyqty qoldan jasaý máselesi sheshildi. Atalǵan máselelerdi sheshý úshin 2 jyl buryn «Mobıýs» bılet satý júıesi iske qosylǵan edi. Jańa júıe tıimdiligin kórsetti. Qazir alypsatarlyq joq, – dep sendirdi ol.
J.Taıjanov kompanııada «Kútý paraǵy» júıesi jumys isteıtinin alǵa tartty. Ol ne úshin kerek? Keıde jolaýshylar bilet.railways.kz saıty arqyly tıisti baǵytyna bılet tappaı qalady. Osyndaı kezde jolaýshy «Kútý paraǵyna turý» batyrmasyn basýy kerek. Osynyń nátıjesinde, qajetti marshrýt pen poıyzdar týraly aqparattar shyǵady. Atalǵan júıe arqyly vagonnyń túri men nómirin tańdaýǵa múmkindik bar.
Ushaqtardyń keshigýine áser etetin faktor kóp
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Azamattyq avıasııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary Saltanat Tompıevanyń aıtýynsha, búgingi tańda ishki baǵyttar boıynsha tasymaldaý naryǵy tolyǵymen qalpyna keltirildi. Qazirgi ýaqytta ishki tasymaldaý naryǵynda 5 avıakompanııa 57 avıamarshrýt boıynsha aptasyna 600-den astam reıs oryndaıdy. Sondaı-aq 22 avıamarshrýt respýblıkalyq bıýdjetten sýbsıdııalanady. Olar áleýmettik mańyzy bar avıamarshrýttardy kóliktik qoljetimdilikpen qamtamasyz etý úshin sýbsıdııalanady. Sonymen qatar olar tasymaldaýshylarǵa kommersııalyq negizde oryndaý úshin shyǵyndy bolyp sanalady.
– Halyqaralyq baǵyttar boıynsha ushý geografııasyn keńeıtý jalǵasýda. Jalpy, Qazaqstan aptasyna 465 reıs jıiligimen 106 marshrýt boıynsha 27 elmen áýe qatynasyna ıe. Halyqaralyq áýe qatynasy pandemııaǵa deıingi deńgeımen salystyrǵanda, 24 elmen aptasyna 442 reıs jıiligimen 99 marshrýt boıynsha reıster oryndalǵan. Osy jyly Italııamen jáne Grekııamen reıster ashyldy. Avıakompanııalar Qytaıǵa, Gonkongqa jáne Malaızııaǵa reısterdi qalpyna keltirip, Pákistanǵa ashyp, Reseımen, Germanııamen, Saýd Arabııasymen jáne О́zbekstanmen ulǵaıtýdy josparlap otyr, – dedi S.Tompıeva.
Osy jyldyń alǵashqy 5 aıynda eldegi áýejaılar 6,84 mln jolaýshyǵa qyzmet kórsetti. Kórsetkish 2021 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 13 paıyzǵa artyq.
– Júrgizilgen taldaý qorytyndysy boıynsha, atap aıtqanda, ishki turaqty reısterde jolaýshylar aǵynynyń aıtarlyqtaı ósýi anyqtaldy. Osyǵan baılanysty ushý turaqtylyǵy kórsetkishteriniń tómendeýi baıqalady. Bul dınamıka halyqaralyq statıstıkamen de rastaldy. О́tken jyly ushýlardyń turaqtylyǵy 81 paıyzdy qurady. Sonymen qatar Eýropalyq odaq elderi men AQSh kórsetkishteri tıisinshe 77 paıyzdy jáne 80 paıyzdy quraıdy. Birinshi kezekte mınıstrliktiń, avıakompanııalardyń, áýejaılardyń jáne áýe tasymaldaryna tartylǵan basqa da taraptardyń negizgi basymdyǵy jolaýshylardy tasymaldaý qaýipsizdigi ekenin atap ótken jón, – deıdi Azamattyq avıasııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary.
S.Tompıevanyń aıtýynsha, avıatasymal keshendi rásimderdiń jıyntyǵy bolyp sanalady. Oǵan tasymaldaýshylardan bólek, áýejaılar, áýe qozǵalysyn basqarý organdary, jolaýshylar qatysady. Demek keshigý sebepteri de ártúrli bolýy múmkin. Máselen, áýe kemesiniń tehnıkalyq aqaýlyǵy, aýa raıynyń kúrdeli jaǵdaılary jáne basqalary. Sol sebepti reısterdiń keshigýi áýe tasymalynda qalypty qubylys sanalady.
– Avıakompanııanyń kinásinen reıs kidirgen jaǵdaıda, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes tasymaldaýshy kidiris uzaqtyǵyna baılanysty tegin negizde eki telefon qońyraýyn shalý, salqyn sýsyndar, ystyq tamaq, qonaqúıde turý, sondaı-aq qonaqúıge deıin jáne áýejaıǵa keri qaıtý kóligin usynýǵa tıis. Sonymen qatar keshiktirýdiń ár saǵaty úshin tasymaldaýshy bılet qunynyń 3 paıyzy mólsherinde aıyppul tóleıdi. Joǵaryda kórsetilgen talaptar oryndalmaǵan ne tıisinshe durys oryndalmaǵan kezde avıakompanııa 200-den 1000 aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul túrinde ákimshilik jaýapkershilikke tartylady, – dedi S.Tompıeva.
Sońǵy ýaqytta bıletterdiń baǵasyna qatysty syn aıtylyp júr. Azamattyq avıasııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary atap ótkendeı, Qazaqstanda halyqaralyq tájirıbege sáıkes baǵa belgileýdi retteý 2016 jyly kúshin joıdy. Sondyqtan qazirgi ýaqytta avıakompanııalar áýe bıletteriniń baǵasyn derbes qalyptastyrady. Demek atalǵan másele boıynsha avıakompanııalar ǵana jaýap bere alady.
– Mınıstrlik jolaýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda turaqty jumys júrgizýde. Qazirgi ýaqytta reısti keshiktirgenine aıyppul tólemegeni úshin ákimshilik jaýapkershilikti engizý máselesi qarastyrylýda. Bul norma bıyl kúshine enedi dep kútilýde, – deıdi S.Tompıeva.
Ol bıyl elimizde 9 áýe kemesin satyp alý josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Jalpy, josparǵa sáıkes, 2025 jylǵa deıin 45-ten astam áýe kemesi alynbaq. Mysaly, bıyl Air Astana men FlyArystan kompanııasynyń parki 2 áýe kemesimen tolyqty. 27 maýsymnan bastap Air Astana jáne FlyArystan-nyń kestesinde jańa aerobýs paıda boldy. Sonymen qatar bıyl jyl sońyna deıin atalǵan 2 áýe kompanııasy taǵy 5 áýe kemesin satyp almaq.
«SCAT» AQ ókili Nıkolaı Býrıakovtyń aıtýynsha, belgilengen áýe reısin keıinge qaldyrý – amal qalmaǵan jaǵdaıda qabyldanatyn sheshim. Áýe kompanııalary múmkindiginshe jolaýshylaryn dittegen jerge ýaqtyly jetkizgisi keledi. Alaıda keıde áýe reısterin 8 nemese 12 saǵatqa deıin keıinge shegerip jatady.
– Kóbine reısterdi keshiktirý men boldyrmaýdyń sebebi aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna baılanysty. Tuman, qatty jel, boran, taǵy sol sııaqty faktorlar áser etedi. Áýe reısi keıinge shegerilgen jaǵdaıda kompanııa jolaýshylarǵa tıisti jaǵdaıdy jasaýǵa tıis. Aıtar bolsaq, basqa áýe reısterin nemese basqa qala arqyly ushyp barýdy usyný sekildi. Eger jolaýshy tolyq qunyn qaıtarýdy talap etse, onda talap 100 paıyz oryndalýǵa tıis, – deıdi N.Býrıakov.