Dúnıesi túgendelmegen dúr-mádenıet

Mádenıet salasyndaǵy muń-muqtajǵa der kezinde nazar aýda­rylmaıtyny, jalaqysynyń az­dy­ǵy burynnan belgili jaıt, biraq Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jastar teatrynda, Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıinde, Qurmanǵazy atyn­daǵy memlekettik akademııa­lyq halyq aspaptary orkestri ǵımaratynda ótken mádenıet salasy mamandarynyń plenarlyq májilisteri bul saladaǵy kem­shi­liktiń tereńdep ketkenin kór­setti. Kópshilik kóńil jadyratar kon­sertter men rýhanı órisi keń kesh­terdi qol soǵyp tamasha­la­ǵa­nyna rıza, al sahna syrtyn­daǵy jyldar boıy ústi-ústine jamalyp kele jatqan keleńsizdikten kópshiligi beıhabar.

Aımaqtardaǵy jergilikti má­de­nıet salasynyń kóshin súı­rep kele jatqan tájirıbeli mamandar máseleni ishinen biletin­dik­ten shyndyqty búrkemelep áýre­ge túspedi. Qaraǵandy qala­sy Kenshiler mádenıet sara­ıy­­nyń kórkemdik jetekshisi Saıat Ábdiǵalıdiń aıtýynsha, Mádenıet úıleri men Mádenıet saraılarynda sala jumysyn retteıtin birqatar qujat otyz jyldan beri ózgermegen. Má­denıet úılerinde ansambl, án­shiler, bıshiler, hor sekildi kór­kemónerpazdar ujymy qam­ty­latyny belgili. Biraq osy má­denıet mekemelerinde, kór­kem­ónerpazdar ujymynda, shy­ǵarmashylyq ortalyqtarda shtat­tyq keste boıynsha qan­sha adam bolýy kerek degen suraq nor­ma­tıvti qujatpen beki­til­me­gen. Endeshe, ala-qulalyǵy basym bul ujymdardyń keıbiri qu­jatsyz jumys istep kele ja­tyr degendi bildirmek. Bir aýdannyń shyǵarmashylyq ujymynda eki adam jumys istese, basqa aýdan­da­ǵy tap osyndaı ujymda jıyr­ma adam jumys isteýi múm­kin. Tap osy Qaraǵandy qala­syn­daǵy E.Rahmadıev atyn ıelengen akademııalyq sımfonııalyq orkestriniń atynan kelgen ókil de jalaqynyń mardymsyzdyǵynan maman tapshylyǵy ótkir sezile­ti­nin aıtty. Mýzykanttar turaq­tamaıdy. «Mamandardy us­tap qalý úshin oqý ornyn bitirgen­nen keıin qolyna joldama berip, barǵan jerinde úsh jyl­ǵa deıin turaqty jumys is­teýdi mindetteıtin bu­ryn­ǵy tár­tipti qaıta jańǵyrtý kerek bolar» degen usynys aıtyldy. Sondaı-aq «akademııalyq» degen mártebe úshin mınıstrlik tarapynan berilip, keıin toqtatylǵan qosymsha 20 paıyz ústemeaqyny da qaıta jańǵyrtsa, kelgen mamandy yntalandyrýǵa ıgi yqpaly bolar ma» degen usynys ta mádenıet qyzmetkerleriniń kóńilinen shyq­ty. Bul janaıqaıyn óńirge kelgen Prezıdenttiń keńesshisine de, bu­rynǵy Mádenıet mınıstr­le­rine de jetkizgen. Biraq eshkim estimeıdi.

Aýdandyq, aýyldyq jerdegi Mádenıet úıleriniń jumysyn bir izge túsirýdi ótingen tek Qaraǵandy qalasynan kelgen qyzmetker emes, Túrkistan oblysyndaǵy 250-ge jýyq Mádenıet úıiniń keıbiriniń basyndaǵy ahýal da Qaraǵandyǵa qaraılas. Munda da ansambl, orkestr, bı ujymdarynyń shtattyq kestesi qarastyrylmaǵan. Jıyr­ma jyl buryn Shardara aýdandyq Mádenıet úıinde spektakl qoıy­lyp, ony búgingi M.Áýezov atyn­daǵy Ulttyq teatrdyń dırektory, sol jyldary jańadan ta­ny­lyp kele jatqan óner zert­teýshisi Erkin Jýasbek baryp kórip, kásibı syn aıtyp, qoıylymǵa jan-jaqty baǵa bergen jaqsy kezeń bolǵan. Al qazir halyq teatrlarynyń repertýaryna zer salyp, olardyń ár jańa qoıylymyn Almaty men elordanyń qaı óner synshysy arnaıy baryp tamashalap, pikir bildirip jatyr? Halyq teatrlary bolsa, kásibı syn men qoldaýǵa zárý. Tap qazir sýsap otyr. Kez kelgen aýyldyń áleýeti men mádenıeti ákimdiginen emes, tap osy Mádenıet úıinen bastalady. «Halyq» degen mártebe ıelenip otyrǵan osy aýyldardaǵy halyq teatrlary, halyqqa mańyzdy, mazmundy kesh uıymdastyrýmen aınalysatyn Mádenıet úıleriniń róli men jaýapkershiligi keńestik kezeńdegiden kem bolmaýǵa tıis. О́zge óńirlerde sahnany 70-80 ónerpaz dúbirletip otyrǵanda, Pavlodar qalasyndaǵy halyq aspaptar orkestri 30 adamdy qanaǵat tutýǵa májbúr. Az. Alaıda budan artyq aýqymdy jergilikti bıýdjet kótere almaıtyn kórinedi. Bul saladaǵy jaǵdaı osydan on, jıyrma jyl buryn qalaı bolsa, áli kúnge ilgerileýdiń, damýdyń izi baıqalmaıdy. Aıtpaqshy, mundaǵy oblystyq sımfonııalyq orkestr músheleriniń sany da otyz.

Aımaq bolǵan soń ahýaly osylaı bolar deımiz, qalada, Almaty­nyń tórinde qazaq óneriniń altyn qazyǵy bolyp otyrǵan Abaı atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatry da qıyndyqtan ada emes. Áriptesterimen birge sóz alǵan teatrdyń bas dırıjeri Erbolat Ahmedııarov qynjyla turyp jetkizgen bir shyndyq – aspaptyń jetispeýshiliginen Abaı atyndaǵy Ulttyq opera teatrynyń mýzykanttary jeke óz aspabymen oınaýǵa májbúr. Mysaly, shet memleketterde mýzy­kant teatr sahnasynda ót­ken spektakl, konsertterde óz aspabymen shyǵyp oınasa, ol úshin ótemaqy tólenedi. Mekemeniń menshiginde turǵan aspaptar ýaqyt óte kele tozady. Teatr kórermenge aptasyna eki opera, eki balet usynady, tórt spektakldiń kúndiz repetısııasy, keshke sahnalyq qoıylymynda damylsyz oınalatyn mýzykalyq aspaptar tez eskiredi, ári olardyń baǵasy da arzan turmaıdy.

Al opera teatrynyń orkestr­de oınaıtyn mýzykanttary otyz jyldan beri kıim aýystyrmaǵan dese, kim senedi? Ulttyq statýs aldyq dep bórkin aspanǵa atyp qýanyp júrgen ártister áli kúnge 1980 jyldary tigilgen kostıýmmen sahnaǵa shyǵady. Ras, áıelderdiń kıimi 2000 jyldary jańartyldy, biraq er adamdardyń ıinindegi kos­tıýmder eski. Osy otyz jylda bul teatrda birneshe dırektor aýysty, jańa basshylar keldi. Biraq kostıým jańarmady, aspap aýystyrylmady. Ýaqyt bolsa ótip jatyr, mýzykanttar aıtqan ótinishti qulyqsyz tyńdap, oryndaýǵa qurǵaq ýáde berip qutylatyn basshylar jyly oryn taýyp, jylystap kete barady. Muqtaj mýzykant muńyna súıenip qala beredi. Al bilgen adamǵa Qazaqstannyń naǵyz ulttyq brendi – Abaı atyndaǵy Ulttyq ope­ra jáne balet teatry, ol – ulttyq mádenıettiń maqtanyshy ǵana emes, memleketimizdiń bet-beınesi. Ar-ojdan, aıbyny. Ult ónerin tanystyrý úshin shetel kórermeniniń aldyna shyǵatyn mýzykanttarymyzdy eski kostıýmmen súmireıtip shyǵarǵannyń ornyna ıne-jiptiń kózinen jańa shyqqandaı jutyndyryp qoıǵan áldeqaıda jarasymdy emes pe?

Bıylǵy 2022 jylǵa Mádenıet jáne sport mınıstrligine el bıýd­jetinen 46,6 mlrd teńge bólin­gen. Sonyń ózinde mádenıe­timizdiń bedelin kóteretin eń sátti jobalar jeke tulǵalardyń demeýshilik qarjysymen júzege asyrylyp jatatyny ótirik emes. Tipti aýyldy jerdiń mádenıet qyzmetkerleri shaǵyn merekelik mádenı is-sharany uıymdastyrý úshin jergilikti kásipkerlerdiń kómegine júginedi. Mádenıet forýmynda sala mınıstri Dáýren Abaev «aspandaǵy aıdy» ápere almaıtynyn, tek naqty qolynan keletin sharýany sheshýge ýáde etetinin aıtqan bolatyn jáne qor­dalanǵan mádenıet máseleleri forýmda emes, naq osy «Qazirgi zamanaýı jaǵdaıda mýzykanttyń jeke brendi» degen taqyrypta ótken paneldik jıyndarda aıtylǵan-dy. Osynyń bárin muqııat tyńdap, qoıyndápterine túrtip alǵan oryn­basarlary mınıstrge aına-qatesiz jetkizip, endigi sheshý joldaryn qarastyryp jatqanyna esh kúmán týdyrǵymyz kelmeıdi.

Qazaqstan ulttyq mádenıeti álemdik pandemııa áleginiń saldarynan, tipti odan buryn da ıek­tegen kóńilsiz kezeńinen aryla almaı keledi. Halyqtyń bir­ligi men mádenı qundylyqtyń qurdymǵa ketýine deıin aparatyn mundaı qolaısyz baǵyttyń saldary aýyr bolmaq. Ár adam óz esimin ózi qalyptastyratyn eńbek naryǵynda, básekelestik dáýi­rinde jeke brendke aınalý mańyzdy bolar. Biraq brend qatardaǵy qyzmetkerdiń qara­paıym máselesiniń sheshim tabýynan bastalady. Brend degen kıimdegi jarqyn stıl nemese áleýmettik jelidegi jeke qoltańba emes. О́zeginde, eń aldymen, kásibılik, tanymaldylyq, bedel degen sıpattary jatýǵa tıis brendke aınalý úshin ony ómir boıy tabystarǵa jeteleıtin erekshe kásibı formýlalary bolýy mańyzdy. Sondyqtan memleket qoldap otyrǵan mádenı saıasattyń júıeli jumys isteýiniń bir tetigi óńirlerde óz qazanynda qaınap jatqan mádenı oshaqtardyń bel­sen­diligine tikeleı baılanysty ekenin jadydan shyǵarmaǵan jón bolar.

ALMATY