Aqparattyq shabýyl, gıbrıdtik soǵys dep atalatyn myltyqsyz maıdanda manıpýlıasııa jasaý, jurtshylyqty shatastyrý, shyndyqty búrkemeleý, jala jabý, senimsizdik uıalatý úshin kóptegen fake, ıakı jalǵan aqparat taratady. Biz buny qańtar oqıǵasynda kórdik.
COVID-19 pandemııasymen birge ınternetke degen suranystyń arta túskeni belgili. «We are social» kompanııasy 2022 jyldyń qańtar aıynda keltirgen derekterge súıensek, álemde 5,31 mlrd adam uıaly telefon qoldanady eken. Al ınternet qoldanýshylar sany 4,95 mlrd-qa jetken. Sońǵy bir jylda ınternet paıdalanýshylar sany 192 mln-ǵa ósken. 2022 jyldyń qańtarynda álemdegi áleýmettik jeli paıdalanýshylary sany 4,62 mlrd bolǵan. Osy statıstıkaǵa júginsek, álem halqynyń jartysynan astamy telefonǵa telmirip, jelige baılanǵan bolyp shyǵady. Eger 2012 jyly álemde áleýmettik jeli qoldanýshylar sany 1,5 mlrd-qa teń bolsa, ol on jylda úsh esege artqan. Máselen, 2021 jyly ǵana 424 mln adam jańa akkaýnt ashyp, tirkelgen. Bul kúnine orta eseppen 1 mln-nan astam jańa paıdalanýshyǵa teń eken. Árıne, zertteý qorytyndysynyń qańtar aıynda jarııalanǵanyn eskersek, odan beri bul kórsetkishterdiń eselep óse túskeni anyq.
Dese de, taǵy da osy zertteýge súıensek, álemde jıi qoldanylatyn áleýmettik jeliler kóshin 3 mlrd-qa jýyq paıdalanýshysy bar Facebook bastap tur eken. Ashyq pikirtalas alańy ispetti Facebook-tiń qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýda mańyzy zor. Al YouTube qoldanýshylar sany 2,5 mlrd-tan asady. Ýkraına-Reseı qaqtyǵysy bastalǵaly beri bul san anaǵurlym óse túsken sııaqty. Internet paıdalanýshylardyń 14,8 paıyzy Instagram-dy tańdaıtyn kórinedi. Kópshilik habar almasý quraly retinde paıdalanatyn WhatsApp qazir belsendi áleýmettik jeli qyzmetin atqarýda. Saıasatkerler men tanymal tulǵalar jıi paıdalanatyn Twitter jelisi jýrnalıster úshin de yńǵaıly. Al 2021 jyly eń kóp júktelgen mobıldi qosymsha bolǵan TikTok-ty mlrd-tan astam adam qaraıdy eken. Sońǵy derekter TikTok sońǵy 3 aıda kún saıyn orta eseppen 650 myńnan astam jańa paıdalanýshyny qosyp otyrǵanyn kórsetedi, bul sekýnd saıyn shamamen 8 jańa paıdalanýshyǵa teń degen sóz. Sondyqtan jastar jıi qaraıtyn bul jeli aldyńǵy qatarǵa shyqty.
Internet paıdalanýshylardyń sanymen birge oǵan bólinetin ýaqyttyń arta túskeni de belgili. Osy zertteý boıynsha, ortasha eseppen jeti saǵatqa jýyq ýaqytymyzdy ınternetke arnaıdy ekenbiz. Máselen, jalpy 16-64 jas aralyǵyndaǵy ınternet paıdalanýshylar orta eseppen ınternette 6 saǵat 58 mınýt, sonyń ishinde áleýmettik jelide 2 saǵat 27 mınýt, kez kelgen qurylǵyda BAQ qaraý men jańalyqtardy oqýǵa 2 saǵattan astam ýaqyt jumsaıdy eken. 2021 jyldyń derekteri boıynsha 16-64 jas aralyǵyndaǵy ınternet paıdalanýshylardyń 63%-y ınternetti negizinen aqparatqa jyldam qol jetkizý úshin paıdalanǵan. Osylaısha, ınternettegi jańalyqtar men vızýaldy kontent aqparatty qabyldaýdyń negizgi arnasyna aınaldy.
Munyń jaqsy jaqtary kóp ekeni aıtpasa da túsinikti. Jyldam habar alasyz, oǵan ózińizdiń pikirińizdi de jazýǵa múmkindigińiz bar. Oqyrmannyń talǵamyna, zamannyń talabyna basymdyq beretin basylymdardyń jelige júginetini sondyqtan. Desek te, qolyna smartfon ustaǵan kez kelgen adam aqparat taratýshyǵa aınalǵan, sondyqtan jeli keıde jelókpeniń sózine, jeliktiń kózine kórik basqan mundaı kezeńde talǵamsyz taraǵan habardy eleıtin elek bolmaǵandyqtan, shyn men jalǵannyń, ras sóz ben jalanyń, ósek pen ótiriktiń aralasyp ketetini belgili. Kóringisi, arzan ataq jınaǵysy kelgen áldekim jańylys estigenin ıakı jalasyn jalpaq dúnıege jarııalap, áleýmettik jelige salady; jedel jetken ol aqparat negizsiz, sýreti eski bolýy ábden múmkin. Tekserilmegen sýret, anyqtalmaǵan, salystyrylyp, sarapqa salynbaǵan, senimge selkeý túsiretin jalǵan aqparat, derek, dáıegi joq dabyra dabyl jurtty shatastyrady. Qazaqstan Prezıdenti Ulttyq Quryltaıda «jaýapsyz blogerler» dep osyny meńzese kerek. Rastalmaǵan, derekkózderge silteme jasalmaǵan, emosııaǵa toly jantúrshigerlik vıdeo-sýrettermen qosa berilgen, keıde bireýdiń aryna tıetin, jeke basqa, iri kompanııaǵa, tipti memleketke jala jabylǵan aldamshy aqparattar adamdy adastyrady. Muny ádeıi jasaǵan, taratqan ıakı bilmestikpen bólisken jandar kóbine zań buzǵanyn, adamnyń quqyna qol suqqanyn sezinbeıdi. Keıde aqparattyq shabýyldar memleketter arasyndaǵy gıbrıdtik soǵysqa ulasyp ketetinin de kórip júrmiz.
Aqparattyq qaýipsizdikti ulttyq qaýipsizdiktiń mańyzdy bólshegi dep qarastyrsaq, bul baǵytta arnaıy zań shyǵarý qajet-aq. AQSh-ta, Almanııada, Fransııada, Eýroodaqta sıfrly qyzmetter týraly arnaıy zań bar ekenin eskersek, elimizde nege qabyldamasqa? Áıtpese aqparattyq tehnologııanyń joıqyn tolqynymen betpe-bet qalǵan, kıberbýllıngke ushyraǵan qorǵansyz tutynýshynyń obaly kimge?