Siz, Jetisýdyń tabıǵatynan bólek, dáýir muńyn jastanǵan kıeli oryndarǵa baı ekenin bilesiz be? Bir Qapaldyń ózinde birneshe tarıhı ǵımarat jasyrynyp jatyr. Joq, olar jasyrynyp jatqan joq, qadirine jeter qazaq balasyn kútýde. Buryndary bútin halyqtyń aqyl-esine aınalǵan rýhanı shańyraqtar kedeıdiń úıindeı kútimsiz qalǵan, áne qabyrǵasy qulaǵaly tur. Qarasha halyq qansha shyryldaǵanymen, bıliktiń qulaǵyna jetpeýde. Al jergilikti ákimshilik memleketke ıek artýmen álek.
Tonalǵan tarıh
Áńgimeni áý bastan bastasaq. Jetisý oblysynda «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy ázirlenip, belgili geograf, tarıhshy ǵalymdar, ólketanýshylar birlesken jumys toby qurylǵan. Sóıtip, óńir kóleminde saraptamalyq keńestiń sheshimimen qasıetti oryndar jalpyulttyq deńgeıli jáne jergilikti mańyzy bar qasıetti nysandar bolyp ekige bólindi.
«Ekspedısııa nátıjesinde qasıetti nysandar boıynsha pasporttar daıyndaldy. Málimetter Nur-Sultan qalasyna qasıetti nysandardyń derekter bazasyna usynylǵan. Respýblıkalyq kólemdegi belgili ǵalymdar men sarapshylardyń irikteýi boıynsha eki oblysty qosa alǵanda jalpyulttyq obektiler tizimine 17 nysan, óńirlik obektiler tizimine iriktelip 41 nysan engizgen. 2018 jyly kıeli nysandar boıynsha «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵymen 2 tomdyq kitap daıyndalyp, alǵashqy nusqasy shyǵaryldy», deıdi ólketanýshy-jýrnalıst Qajet Andas.
Atap aıtsaq, respýblıkalyq nysandar qataryna, bárimizge belgili: Jarkent meshiti, Sh.Ýálıhanov tarıhı-memorıaldyq mýzeıi, Sharyn shatqaly, Han Táńiri shyńy, Kólsaı kólderi, Tańbaly tas petroglıfteri, Qoılyq qalashyǵy, Esik qorǵandary, Jambyl Jabaevtyń kesenesi jáne t.b oryndar kirdi. Al óńirlik nysandar qataryna jergilikti halyq úshin kıeli bolyp sanalatyn oryndar engizildi. Iаǵnı Sarqan aýdanynda ornalasqan Kóten táýip kesenesi, Alakól aýdanyndaǵy Esim Tóre kesenesi, Qaratal aýdanynda ornalasqan Balpyq bı, Eskeldi bı, Aıtý bı, Aqsý aýdanyndaǵy Baıtýlaq batyr, Jambyl aýdanynda ornalasqan Arasan-Qorasan bulaqtary, Túktibaı ata kesenesi, Panfılov aýdanyndaǵy Naızatapqan emdik sýlary, Áýlıeaǵash kıeli aǵashy, Eńbekshiqazaq aýdanynda ornalasqan Qarash bı kesenesi, Kerbulaq aýdanyndaǵy Shyńǵyshan turaǵy, Sámen batyr kesenesi sekildi jergilikti halyq kıe tutatyn, basyna baryp táý etip, syıynatyn jerler engizildi.
Jalpy, Jetisý jerinde memlekettiń qasıetti oryndar tizbesine 51 nysan ense, sonyń úsheýi Qapal aýylynda ornalasqan eken. Atap aıtsaq, Tamshybulaq mıneraldy sý kózderi – jalpyulttyq qasıetti nysandar, Fatıma Ǵabıtovanyń úıi men «Qapal meshiti» sáýlet qurylysy. Bular óńirlik mańyzy bar qasıetti nysandar tizimine engen. Áıtse de, olardy el ıgiligine jaratý isi aqsap tur.
Shynynda, Qapal Qapal bolǵaly qashan! Tarıhyn tarqatsańyz anaý Alash alyptarynyń tusyna bir-aq sapar shegesiz. Ol HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ýez ortalyǵy bolǵanda jan-jaqtan aǵylǵan baı-manap, kópester sáýleti men saltanaty jarasqan 249 aǵash úı saldyrady. Kezinde sol úılerdiń sáni men saltanaty jaıly Shoqan Ýálıhanov tamsana jazǵan. Onyń bári arhıvterde menmundalap tur.
Eskerýsiz qalǵan esti úı
О́lketanýshy Qajet Andastyń aıtýynsha, patsha ókimeti qulaǵannan keıin keńestik bılik sol úılerdiń 124-niń materıaldaryn Almaty qalasyna, taǵy bir bóligin Semeıge, basqa da qalalarǵa tasyp áketedi. Búginde sonyń birqatarynyń qańqıǵan qańqasy qalypty. Sonyń biri – qazaqtyń úsh birdeı arysyna aıaýly jar bolǵan Fatıma apamyz turǵan Táneke batyr kóshesindegi ekiqabatty tarıhı úı.
Jergilikti turǵyndardyń sózine súıensek, bul úıdi Mıshaev degen orys saýdageri saldyrǵan eken. Syrtqy qasbeti aǵashpen qaptalyp, oıý-órnekpen aıshyqtalǵan. Kezinde kóz súrindiretin kórkem bolǵany kórinip tur. Keńes Odaǵy tusynda árkimge jaıly qonys bolǵan ǵımarat táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda talaı jannyń qýanyshyn eselegeni belgili.
2002 jyly ekiqabatty tarıhı úıdi Eltaı Sádýaqasov aqsaqal menshikke alyp, jeke kitaphana ashyp, bir buryshynan Fatıma Ǵabıtova atyndaǵy murajaı jasap, jertóleden sportzal ashyp, aýyl jastarynyń rýhanı ordasyna aınaldyrypty. Alaıda ǵımaratty jylytý, kelýshilerdi qabyldaý, jádigerlerdi qorǵaý, aýlany abattandyrý, ǵımaratty jóndeý, taǵy da basqa shyǵyndary da az emes edi.
Jergilikti bılikten eshqandaı kómek bolmaǵandyqtan murajaıdy ustap turý ońaı bolmasy anyq. Sosyn jádigerdiń birazyn Taldyqorǵan qalasyndaǵy M.Tynyshpaev atyndaǵy ólketaný mýzeıine ótkizip, kitaphanany «Qapal-Arasan» shıpajaıyna kóshiredi. Ári-beri kóship júrip, kóp jádigerin joǵaltyp alady. 2010 jyldan bastap bul úı jeke tulǵanyń menshigine ótedi. Sodan beri qaraýsyz qalyp, 150 jyldan astam tarıhy bar úıdiń edenderi tozyp, qabyrǵasy kóshken. Úı ishinde kóterip áketýge qolaısyz temir pesh pen HIH ǵasyrda jasalǵan kóne kúısandyq, búlingen basqa da jádigerlerdiń qaldyqtary shashylyp jatyr. Al jertóle kóleńke izdegen iri qara men qoı-eshkiniń turaǵyna aınalypty. Biz barǵanda jertólede armansyz kúısep, aýnap-qýnap jatqan taıynsha-torpaq pen ekinshi qabatqa bas suqqanda qulaǵan shatyr men qaýsaǵan qabyrǵalardy kórdik.
«Bul úıdi qorǵaý, qalpyna keltirý, qaıta jańǵyrtyp, el ıgiline jaratý – bizdiń mindetimiz. Alaıda úı jeke adamnyń menshiginde bolǵandyqtan, onyń qyl búldirgesine tıise almaımyz. Tek arnaıy adam bekitip, aýlasynyń tazalyǵyna jaýapty etip qoıdyq. Ony satyp alyp, memleket menshigine qaıtarýdy oılasaq ta qazirgi ıesi tym joǵary baǵa usyndy. Ony aýyl ákimdiginiń bıýdjeti kótermeıdi», deıdi aýyl ákimi Jalǵas Jarylqasyn.
«Bylaı tartsań arba synyp, bylaı tartsań ógiz óletinniń» keri. Úıdi ıesi satpaıdy, bolmasa, jóndeý jumysyn júrgizip, ony mádenı nysanǵa aınaldyrýǵa talpynbaıdy. Al aǵashtan salynǵan úı kún ótken saıyn tozyp, qańqasy qulap, shatyry opyrylyp, jermen-jeksen bolyp barady.
Qadiri ketken Qapal
Dúrkirep turǵan tusynda Qapalda úsh meshit bolǵan eken. Eń alǵash 1856 jyly tatar kópesteriniń birikken qarajatymen tatar meshiti turǵyzylady. Keıin ony tatar kópesi Shaıahmet Ápsattarov menshigine alyp, qasynan «Iаkovııa» tatar qyzdar medresesin ashady.
Osydan keıin 1860 jyldary Ǵalıaqpar qajy Sáıfýlmúlikov-Seıitovtiń bastaýymen noǵaı baılary jınalyp, noǵaı meshitin turǵyzady. Osydan keıin sart, taranshy, qazaqtar birigip sart meshitin turǵyzady. Qazir sol meshittiń bireýi – tatar meshiti ǵana saqtalǵan. Tarıhy Jarkent meshitinen de tereńde jatqan nysannyń jaǵdaıy múshkil. «Osydan biraz jyl buryn Tatarstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Rýstam Mınnıhanov jumys saparymen Jetisý oblysyna kelgende bul meshitti jańǵyrtyp berýge ýáde etipti», dep estigenbiz. Biraq olardan da habar bolmaı ketti. Bir qyzyǵy, bul meshit te óńirlik mańyzy bar qasıetti nysandar tizbesinde júr.
Taýy shaǵylǵan Tamshybulaq
Qapalda álemge áıgili saıahatshylardyń birtalaıynyń tabanynyń izi qaldy. Kezinde munda Shoqan Ýálıhanov, Petr Semenov-Tıan-Shanskıı jáne Tomas Atkınson bolyp, Tamshybulaq týraly tamasha dúnıeler jazǵan. Sol eńbekterde Tamshybulaqtyń qasıeti – jarqabaqtarda jap-jasyl bolyp ósetin múkterde ekendigi aıtylady. Ony bertingi kezde ǵalymdar da dáleldedi. Alaıda búginde Tamshybulaq sý kózderindegi múkterdi emge paıdalaný maqsatynda arnaıy baryp, tamyrymen julyp áketetin, topyraǵymen qosa qazyp alatyn jaǵdaı jıi oryn alýda. Múgi tonalyp, jalańashtanyp qalǵan jerlerdi kórgende: «Tabıǵattyń baılyǵyna qol salýǵa qandaı adamnyń dáti barady?!» degen oı ózekti órteıdi.
«Adam qolymen jasalatyn qııanattardyń aldyn alý úshin arnaıy qaraýyl qoıyp, Tamshybulaq sý kózin kúzettiretin boldyq. Jyl saıyn aýyl bıýdjetinen qarjy bólip, bulaqtyń aınalasyn qorshap, abattandyrý jumysyn júrgizemiz. Biraq bizdiń mardymsyz qarjymyzben mardymdy jumys atqarylmaıtyny belgili. Byltyr memleket tarapynan 150 mln teńge qarjy bólip, Tamshybulaq sý kózin qaıta jańǵyrtý jobasyn jasap, konkýrsqa bergen edi. Áli kúnge joba portalda tur. Eshkim ony jańǵyrtýǵa ynta bildirip jatqan joq», deıdi aýyl ákimi.
Memleket nege moıyn burmaıdy?
Qapal aýyly – stalındik qýǵyn-súrgin kezinde shetel asyp ketken qazaq, orys, tatar, noǵaı, bashqurt, uıǵyr, ózbek, qyrǵyz, taǵy da basqa ult aqsúıekteriniń taban izi qalǵan jer. Erteń olardyń urpaqtary ata-babasynyń júrgen, turǵan mekenin izdep kelgende tómpeshik bolyp úıilgen topyraq úıindisin kórsetsek, ne bedelimiz qalady?
«Qapaldaǵy tarıhı-sáýlet eskertkishteri Keńes bıligi kelgennen keıin balabaqsha, keńse men ashana, murajaı retinde paıdalanyldy. Sonyń biri – Tamshybulaqtyń qarsy betindegi dóńniń ústine salynǵan ekiqabatty úı. Jergilikti jurt ony Shaıahmet kópes Ábsattarovtyń úıi dep ataıdy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan kópes bala-shaǵasymen Qytaıǵa qashyp, úıi Keńes ókimeti tusynda memleket menshigine ótken. Keıin qaraýsyz qalyp, qasbetinen basqasynyń bári búlingen», deıdi Q.Andas.
Bul joly Shaıahmet kópestiń úıi kózimizge basqasha beınede kórindi. Ol úıdi «Shopan ata» qoı ósirýshiler qaýymdastyǵy balansyna alyp, qaıta jańǵyrtyp jatyr eken. Qazir jóndeý jumysy tolyq aıaqtalmasa da istelgen jumysqa qarap, nysannyń osydan bir jarym ǵasyr burynǵy sáýletti de saltanatty beınesin kórgendeı boldyq.
«Bıyl jyl sońyna deıin jańǵyrtý jumysyn tolyq aıaqtasaq, nysandy óńir mádenıeti men rýhanııatyn órkendetetin mańyzdy orynǵa aınaldyrýdy josparlap júrmiz», deıdi «Shopan ata» qoı ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sadyrbaev.
Bir qyzyǵy, Qapaldaǵy qasıetti jerler tizimine enip, «memlekettiń qorǵaýynda bolady» degen nysandar búlinip, kúırep, jermen-jeksen bolyp bara jatsa, qasıetti nysandar tizimine enbese de aýyl azamattarynyń atsalysýymen jańǵyrtylyp jatqan nysannyń qatary kóbeıe túsipti. Tek memleket tarapynan nege qoldaý tappaǵan degen oıǵa qalasyz? Álde Jetisý óńiriniń bıligi kózge ilmeı otyr ma?
Aıta keteıik, qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Shyńǵysuly túnep attanǵan úı búginde Aqyn Sara memorıaldy mýzeıine aınaldy. Úıdiń aýlasyna Shoqan egip ketken úsh túp aǵash máýeli báıterekke aınalypty.
Jalpy, 2019 jyldyń aıaǵynda óńirde osy qasıetti oryndar qataryna engizý úshin qosymsha 12 nysan usynylyp, onyń toǵyzy qosymsha tizimge alynǵan bolatyn. Búginde Jetisý oblysynda ornalasqan qasıetti nysandardyń tizimin tolyqtyrý maqsatynda jumystar áli de jalǵasyn tabýda. 2020 jyly «Eskertkishterge QR kodtar ornatý» jobasynyń aıasynda oblys aýmaǵyndaǵy óńirlik qasıetti nysandarǵa QR kodtar ornatyldy.
Jetisý oblysy