Qobda betindegi Qunanbaı jegjaty

Muqanov murtynan tanyǵan aqyn

Qaıratker-jyrshy jaıly 2010 jyly Almatyda «Arýana» baspasynan jaryq kórgen «Qazaq ádebıeti» atty ensıklopedııalyq anyqtamalyqta: «Mońǵolııa jazba ádebıetiniń negizin salýshy – Aqtan Babıuly (1897-1973) memleket mádenıeti men ónerine eńbegi sińgen qaıratker, aqyn ári dramatýrg, sonymen birge aýyz ádebıetiniń beldi ókili. Jas kezinde aıtysker aqyn retinde elge tanylǵan ol 1919 jyldan bastap «Kedeı kúni», «Sary Meshelge», «Qaraý baıǵa», «Jórgem salǵa», «Halel men Málik mol­daǵa» sekildi óleńderimen synshyl da shynshyl aqyn retinde ha­lyqqa tanylady. Onyń Umsyn­dyq, Ǵazıza, Aqbalalarmen aıtysy sol kez­degi qazaq ómiriniń aınasy deýge bolady. A.Babıuly 1940 jyldan bastap aımaqtyq «О́rkendeý» gazetine órshil únin qosyp, jańa zamannyń jarshysy bolýmen birge mádenıet pen ónerge qarymdy úlesin qosqan sergek sanaly qaıratker. Onyń onnan astam jınaǵy jaryq kórip, dramalyq týyndylary teatr repertýarynyń máıegine aınaldy. Aqynnyń 1940-1960 jyldarda jazǵan óleńderi úgit-nasıhat sıpatynda bolyp, halyqty jańa qoǵam qurýǵa ýaǵyzdady. Ol dostyq taqyrybynda «Orys dalasy», «Moskvam», «Qandy soǵys», «Otan jyry» sekildi týyndylar, «Qys», «Jazǵy mysal», «Qobda ózeni», «Besboǵdanyń qoıyny», «Bókentaý» sekildi tabıǵat lırıkalaryn jazdy. Aqynnyń «Búrkit» (1959), «Dosymbek-Balqııa» (1964), «О́mir joly» (1970) sekildi poemalary onyń qalamgerlik qarymyn jalpaq elge tanytqan shoqtyǵy bıik týyndylar bolýmen birge poema janrynyń qalyptasýyna negiz boldy», dep jazylypty.

Rasynda, bul kisi Shyńjań-Altaı betinde júrip aýyl moldasynan hat tanyǵany bolmasa, arnaıy bilim almaǵan týma talant. 1967 jyly qazaqtyń qabyrǵaly jazýshysy Sábıt Muqanov Baı-О́lkege barǵan saparynda ózin kútip qalyń jurttyń ortasynda turǵan Aqtanǵa qarap aıǵaı salypty: «Eı, sen Aqtan emessiń be?». Ana kisi: «Iá, Aqtanmyn, qalaı tanydyń?» deıdi. Sábeń: «Andaǵy murtyńnan tanydym» dep kúlipti. Aqtan da tynysh turmaı: «Sen Sábıt emessiń be?» deıdi ádeıi, tanyp tursa da. Sábeń de: «Oı, meni qaıdan bilesiń?» dep qalbalaqtap qalady. Sonda Aqtan aqyn: «Urtyńnan tanydym!» dep­ti (Muqanovtyń Mońǵolııaǵa sapary. «Egemen Qazaqstan» gazeti. 13 mamyr, 2020 jyl).

Sol sııaqty úlken ádebıetshi Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń túlegi, tanymal aqyn Kákeı Jańjuńuly:

Týsa da neshe alýan aǵylyp jyr,

Bəri de tek ózińe tabynyp júr.

Aldyńa kep basymdy men de ıemin,

Assalaýmaǵaleıkúm, aqıyq jyr!

Jaqtyrmas «Jasyl shyńdar»

alasany,

Bıikpen qyran «Búrkit» talasady.

Halqyńnyń mereıi bop otyrsyń sen,

Tórinde óleń-jyrdyń, qara shalym!

Qos shalǵyń aqıyqtyń qanatyndaı,

Qomdansa jyr túlkisin alatyndaı.

Ishegin dombyrańnyń qozǵap qalsa,

Saý etip bir dúldúl jyr aǵatyndaı, – dep, Aqtan Babıulyna júrekjardy jyr arnaǵan eken. Joǵarydaǵy «Bıikpen qyran «Búrkit» talasady» degen jal­ǵyz jol mátindi tápsirlegendi jón kór­dik. Kákeı aqyn aıtyp otyrǵan bıikpen talasqan «Búrkit» ol aqynnyń ataqty dastanynyń aty. Bul poemasyn ol kisi 1959 jyly jazǵan eken. Osy dastannyń eń bir shuraıly etnografııalyq oqıǵa­larǵa toly tustary mońǵol tiline aýdarylyp, orta mekteptiń ádebıet oqýlyǵy­na kirgen eken. 1970-shi jyldardan beri qaraı orta mektep bitirgen býyn aqyn­nyń osy poemasyn jatqa bilýshi edi. О́ıtkeni bul shyǵarma sol tusta bilim berý baǵdarlamasy boıynsha nasıhattalýǵa tıis týyndylar qatarynda boldy.

Aqyndyq naǵashy jurtynan daryǵan

Jalyndy jyrshy Aqtan Babıuly «bulaq kórseń kózin ash» degendeı ǵylym-bilimge yntaly jas kezdesse, ta­la­byn ushtap, qanatyn qataıtyp, bola­sha­ǵyna durys baǵyt siltep jiberetin jana­shyr­lyǵy da bolǵan. Mysaly, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, altaıtanýshy ǵalym, mońǵol-qazaq tilderiniń salys­tyrmaly tarıhı grammatıkasy jaıly qundy eńbek jazǵan oqymysty ǵalym, marqum Bazylhan Buqatuly óziniń kózi tirisinde jazyp qaldyrǵan esteliginde: «Jeti jasymnan bastap, aqsaqaldardyń sózine qulaq túrdim, mándi-maǵynaly dúnıelerdi esime saqtaýǵa tyrystym. Bir kúni aýylǵa bitimi bólek bireý keldi. Basynda pushpaq tymaq. Janary ótkir. Bet álpeti maılanǵan. Tý bıeniń qys asyryp saqtaǵan kúreń qazysy sekildi. Qylaý shalmaǵan qara murty istik sııaqty kókke shanshylyp, maqamdap-maqaldap sóı­leıdi eken. Sóıtsem, bul álgi ataqty aqyn Aqtan Babıuly eken. Aǵytylyp sóılep otyrdy. Ásire dastanshyl jan eken, bir qydyrý jyr aıtyp tastady. Baǵanadan beri eki qulaǵy qalqıyp, tyńdap otyrǵan maǵan da bir nazar salyp «Bul kimniń balasy?» dedi, Aqań. Bizge jamaǵaıyn, ózi taqyr kedeı, yńyrshaǵy aınalyp, jaq súıegi kónniń terisin qyrǵan qara bákiniń qyryndaı juqarǵan, shoınaq shal bolýshy edi. Sol meniń atymnan jaýap berip: «Bul bala, qarasıraq jetim sorly, sheshesi ekeýi aýqatty úılerdiń otyn jaǵyp, kúlin tasyp kún kórip júr. О́te zerek, osydan birdeme shyǵady», dedi. Aqtan marqum maǵan: «Oqýǵa barasyń ba, qalasań mektep basshysyna aıtyp tizimdeteıin», dedi. Men qatty qýandym «ıá, oqýǵa barǵym keledi», dedim. Aqańnyń qoıyn-qonyshy tolǵan dápter eken. Jaı juqa qańyltaq dápterler emes, bylǵarymen tystalǵan kúreń dápterler. Bireýinde «Er Tarǵyn» jyry, ekinshisinde «Qalqaman-Mamyr», «Er Táýke» dep kete beredi. On shaqty bar-aý deımin. Kóbi Shákárim qajynyń jyrlary. Olaı bolatyn sebebi Aqtan aqyn tobyqty Qunanbaı qajy áýletine jıenshar bolyp keledi. Aqtannyń aqyn­dyq darynynyń ushyǵy osynda jatyr. Osylaı Aqańnyń qoldaýymen jeti jasymda mektep tabaldyryǵyn attadym. Odan keıin Ulanbatyrdan joǵary oqý ornyn támamdap, qyzmetke aralas­tym», deıdi (Qaıratuly B. Kúmis jamby. – Astana: «Astana polıgrafııa», 2009. –152 b).

Osy oraıda bizdiń nazarymyzdy aý­dar­ǵan dúnıe joǵaryda aıtylǵan «Aqtan aqynnyń Abaıdyń ákesi Qunanbaı qajy áýletine jegjattyǵy» jaıly boldy. Bul pikir bul retki uıymdastyrylǵan shara barysynda da aıtylyp jatty. Qobda betinde Qunanbaı qajynyń jegjaty baryn buryn birli-jarym estigenimiz bolmasa, naqty bile bermeıtin edik. Sol sebepti «Aqtan Babıuly Qunanbaı qajy О́skenbaıulyna qaı jaǵynan jıen?» degendi anyqtaýǵa kóshtik.

Bul suraqty biz áýeli sol ólkege asa tanymal shejiresi ári ata-tek taratýdan aldyna jan salmaıtyn Maqıdolda Qınaıatuly deıtin qarııaǵa qoıǵan edik, ol kisi kóp oılanbaı dereý: «Altaı-Qobdaǵa aty tanymal Tólebaı aqynnyń ákesi Bójektiń kempiri Obıǵa degen kisi bolǵan. Qunanbaı qajynyń nemere qaryndasy. Biraq bul apań «Opataı» degen atymen tanymal. Osy kisiden Káripjan týady. Káripjan aqyn Aqtannyń sheshesi» dese, shyńjan-altaılyq aqyn, ólke tarıhyn zertteýshi Rátbek Maǵazdyń jazýyna qaraǵanda, Abaıdyń uly atasy Yrǵyzbaıdan: О́ser, Myrzataı, Jortar, О́skenbaı atty uldar týǵan. Osyndaǵy О́skenbaıdan Qunanbaı, odan Abaı týsa, О́serden Obıǵa (Opataı) týǵan depti. Naqty baılam osy. Iаǵnı О́ser qyzy Opa­taıdan Káripjan apamyz týady.

Al aqyn Aqtan Babıulynyń óz kindi­ginen taraǵan balasy qazir Aqmola oblysy Selınograd aýdany Prırechnyı aýylynda turatyn jasy seksenniń seńgirine shyqqan Aıman Aqtanuly 2018 jyly jaryq kórgen «Aqtan Babıuly» atty estelik kitabynda: «Ákemiz Aqtannyń ákesi Babı Álimbaıuly men anasy Káripjan 1865 jyly otbasyn qurǵan eken. Káripjan apamyz 1847 jyly týyp, 1922 jyly qaıtys bolsa, Babı atamyz 1847 jyly Shyńjan-Altaıda týyp, 1910 jyly qaıtys bolǵan kórinedi. Bular 9 ul men 7 qyzdyń ata-anasy atanypty. Uldyń kenjesi Aqtan eken. Ákemizdiń uly sheshesi Opataı da, óz sheshesi Káripjan da aıtysker aqyn bolypty. Ákemizge aqyndyq naǵashy jurtynan daryǵan», depti.

Bul pikirge budan basqa da dálel-dáıekter bar eken. Jýrnalıst Toqan Bodaýhanulynyń 2007 jyly Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Dıdar» gazetinde jaryq kórgen «Abaı áýletinen taraǵan urpaq Mońǵolııada da bar» atty maqa­lasynda ótken ǵasyr basynda Shyńjań-Altaı óńirine Semeıden saýda jasap barǵan Áttembek degen aqynshalys adam ataqty qara Ospan bıdiń aýylynda ótken bir toıda Aqtan aqynnyń anasy Kárip­janmen aıtysqany jaıly jazypty. Osy maqalada atap ótilgendeı, aıtystyń bir qyzǵan tusynda Káripjan apamyz:

Áttembek, júrgen bolsań

ajal aıdap,

О́leńmen til-aýzyńdy berem baılap,

Bolsań da jeti tildi jeńbeı qoıman,

О́leńim kelip qaldy Opataılap, –

degende Áttembek aqyn:

Anadan jasyrmaımyn týǵanymdy,

О́leńdi aqyndyqpen qýǵanymdy,

Shyraǵym, kim bolasyń

jónińdi aıtshy?

Shaqyrdyń Opataılap uranyńdy, –degende Káripjan apamyz:

Áttembek qyrt ekensiń, aqyn desem,

Opataı aqyn eken meniń sheshem,

Aǵasy ol kisiniń bı Qunanbaı,

Tobyqty rýy eken suraı berseń.

Balasy Qunanbaıdyń Ibrahım,

Artyqsha zeıin bergen bir qudaıym,

Jaýyndaı óleń jyrdy nóserletip,

Tamyzǵan tańyrqatyp tildiń maıyn.

Qalasyń men sóılesem júıeń bosap,

Tartyppyn naǵashyma men de uqsap,

Arǵynnyń ardageri eken desem,

Arbanyń aty ekensiń saban qursaq, – depti.

Mine, osy óleń joldarynan biz Aqtan aqyn ataqty tobyqty Qunanbaı áýletine jıenshar-jegjat ekenin túsinemiz. Tipti Aıman Aqtanulynyń joǵarydaǵy este­liginde: «1904 jyly Abaı Qunanbaev qaıtys bolǵanda, bul aýylǵa bata jasap Káripjan apamyz jeti jasar balasy Aqtanmen birge bas-aıaǵy 11 adam barǵan eken. Abaıdyń aýyly jegjaty Aqtan men uly ájemiz Káripjandy qonaq etip, at mingizip, shapan kıgizip shyǵaryp salypty», dep jazypty.