Ýran óndirýshi «KATKO» kompanııasy densaýlyqty, ónerkásiptik qaýipsizdikti saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ozyq tájirıbelerge erekshe kóńil bóle otyryp, bolashaqty oılaıdy. Kompanııa óndiris bastalǵan kezden-aq Sozaq aýdany men Túrkistan oblysy ákimdikterimen óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jáne jergilikti halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryn qoldaýǵa baǵyttalǵan jobalardy qarjylandyrýda tabysty yntymaqtastyq ornatqan. KATKO-nyń korporatıvtik áleýmettik jaýapkershiligi týraly kompanııanyń komýnıkasııa jáne korporatıvtik áleýmettik jaýapkershilik basqarmasynyń basshysy Aıjan Aldabergenova áńgimelep berdi.
– Aıjan, áńgimeni kompanııanyń damý tarıhynan bastasaq.
– Kompanııamyzdyń Qazaqstandaǵy tarıhy Túrkistan oblysy Sozaq aýdany Moıynqum kenishindegi Moıynqum jáne Tórtqudyq ýchaskelerin ıgerý úshin qazaq-fransýz birlesken kásiporny qurylǵan 1996 jyldan bastalady. KATKO aksıonerleri álemdik ýran óndirisindegi eki iri oıynshy – fransýzdyq «Orano» (úlesi 51%) men «Qazatomónerkásip» UAK (úlesi 49%). О́ndiris 2005 jyly bastaldy, al 2009 jyly KATKO ýrandy jerasty uńǵymalyq shaıý ádisimen óndiretin álemdegi iri kompanııaǵa aınaldy. Búginde álemdegi jyldyq ýran óndirisiniń 7%-yn óndiretin iri óndirýshiler qatarynda. Keıinirek, 2013 jyly jylyna 4000 tonna ýran óndirý úshin álemdegi iri operator pozısııasyn saqtaı otyryp, KATKO-nyń óndiristik qýatyn keńeıttik.
1200-ge tarta adam isteıtin (50%-dan astamy Sozaq aýdany turǵyndary) kompanııa óńirdegi iri jumysberýshi de bolyp otyr. Burǵylaý, as-sý men jatyn oryn, logıstıka jáne tehnıkalyq qyzmet merdigerleri arqyly taǵy júzdegen adam jumyspen qamtylǵan.
KATKO qazirgi tańda bıznes-prosess pen óndiristik tıimdilik jóninen etalon sanalady. Bıznes-modelinde ınnovasııalyq tehnologııalar men shyǵystardyń tıimdi qurylymyn bilikti adamı resýrspen ushtastyrǵan. Bul básekelestik deńgeıin qamtamasyz etedi. Aksıonerleri «Orano» jáne «Qazatomónerkásip» kompanııalarymen birlesip, óz qyzmetiniń barlaý, óndirý, óńdeý jáne ǴZTKJ syndy barlyq sala joǵary nátıjege jetýdi kózdeıtin tehnologııalar men jumys tásilderin qoldanýǵa kúsh salady.
– Taıaýda KATKO ýran óndirýge jańa lısenzııa alǵanyn jarııalady. Sozaq aýdany úshin bul neni bildiredi, jumysty qaı jerde júrgizesizder?
– Iá, biz jańa Ońtústik Tórtqudyq ýchaskesine lısenııa alǵanymyz týraly mańyzdy jańalyqty qýana bólistik. Bul – eńbekti, densaýlyqty, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne bıznes-prosess qurý salasyndaǵy halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ári álemdegi iri ýran kenishteriniń birin paıdalanýdaǵy 25 jyldyq tájirıbe negizinde ázirlenip, iske qosylatyn KATKO aktıvindegi tórtinshi ýchaske. Jobany iske qosý úshin bizge jergilikti halyqpen ózara is-qımyl óte mańyzdy. Sondyqtan kent turǵyndaryna Ońtústik Tórtqudyq qalaı damytylatyny týraly aqparat berip, qoǵamdyq tyńdaý ótkizdik. Bul jergilikti halyq úshin óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý jobalaryna qosymsha ınvestısııa quıylatynyn bildiredi.
– KATKO qyzmeti ken óndirý úderisiniń barlaýdan daıyn ónimge deıingi barlyq satysyn qamtıdy. Damý baǵdarlamasynda qyzmetkerler men jergilikti halyqtyń qaýipsizdigi qandaı orynda?
– О́ndirý jumystarynyń árbir satysynda qorshaǵan orta men densaýlyqty qorǵaýǵa aıryqsha kóńil bólinedi. Ýran óndirý úshin jerasty uńǵymalyq shaıý (JUSh) tehnologııasyn qoldanamyz. JUSh eń qaýipsiz ári ekologııalyq tehnologııa sanalady. Jumysshylar ýran kenine tikeleı jaqyn kelmeıdi, topyraq jamylǵysy búlinbeıdi, qaldyqtar jınalmaıdy. Kenish bitkende ýchaske bastapqy jaǵdaıyna oralýy úshin qaıta óńdeledi.
Qazir biz Orano-nyń jańa tásilderin tehnologııalyq prosester qaýipsizdigin basqarý isine AQSh eńbekti qorǵaý basqarmasy standarttarymen (OSHA) qatar engizip jatyrmyz. Bul tásil qaýipti zattardy paıdalanýmen baılanysty prosester táýekelin basqarý talaptaryn aıqyndaıdy.
– Sonda, qaýipti zattarmen jumys kezinde qaýipsizdikti kúsheıtý úshin ne istep jatyrsyzdar?
– Kenishterde aýanyń, jerústi men jerastynyń lastanýyna óndiristik, ekologııalyq turaqty monıtorıng jasalady. Radıologııalyq baqylaý da turaqty. Ýran keniniń tabıǵı radıasııalyq belsendiligi tómen bolatynyna qaramastan, jumysshylar men merdigerlerge áser etý deńgeıin tómendetý sharalary qabyldanǵan. KATKO-nyń ýran kenishteri mańyndaǵy radıasııalyq fon jylyna 1,29 mZv. Bul Jerdiń ortasha jyldyq fonynan (2,4 mZv/jylyna) edáýir tómen. Radıasııanyń jumysshylarymyzǵa ortasha jyldyq yqpal etý deńgeıi shekti mejeden (20 mZv) 12 ese tómen.
– Al endi kenish ıgerilip bitken soń, tabıǵat taza saqtalýy úshin qandaı sharalar qabyldanýda?
– Ǵylymı zertteýler jer qoınaýynyń ózdigimen qalpyna kelý qabileti joǵary ekenin kórsetkenine qaramastan, bizdiń kásiporyn jumystyń sońǵy satysynda qoınaýdy shaıyp, eritindi qaldyǵyn keri shyǵarady. Uńǵylar jabylyp, tehnologııalyq qondyrǵylar alynady. Aýmaqta rekýltıvasııa jasalyp, ýchaske kógaldandyrylady jáne baqylaý júrgiziledi.
Biz jańa Ekologııalyq kodeks qaǵıdalaryna saı rekýltıvasııa jobasyn ázirlep, QR úkimetiniń kelisimin alǵan alǵashqy ýran óndirýshi kompanııa ekenimizdi maqtan tutamyz. Josparly tabıǵat qorǵaý sharalary bizge óndirý aıaqtalǵan soń ýchaskeni qorshaǵan ortaǵa esh qıyndyqsyz yqpaldastyrýǵa múmkindik beredi.
Ońtústik Tórtqudyq ýchaskesinde 6 myń ga jýyq jerdi alǵan KATKO budan eki ese úlken aýmaqta orman otyrǵyzý josparyn ázirledi. Jospar boıynsha jerdi paıdalanýdyń óteýine 12 myń ga jýyq aýmaqqa sekseýil jáne basqa aǵashtar otyrǵyzylady. Bul iste tájirıbemiz barshylyq: qyzmetkerler ózderi jumys istegen jyldarda ýchaskeniń tóńireginde sekseýildiń 100 myńǵa tarta tuqymy men kóshetin ekti. Tamyry myqty osy aǵash topyraqtyń tozýyna, qum kóshýine qarsy óte tıimdi.
QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jyly jarııalaǵan ulttyq ormandardy qalpyna keltirý baǵdarlamasyna bizdiń qosar úlesimiz osyndaı.
– Kómirteginen arylý álemde ǵana emes, Qazaqstanda da ózekti taqyryp. Elimiz SO2 shyǵaryndysyn azaıtýǵa daıyn ekenin málimdedi. Osy oraıda, óz qyzmetterińizdiń kómirtektik izin azaıtý josparlaryńyz bar ma?
– Biz KATKO-da kompanııanyń SO2 shyǵaryndysyn azaıtýǵa kómektesetin kómirteginen arylý strategııasyn ázirledik. Mysaly, elektr energııasyn tutynýdy alsaq, kádimgi shamdardy LED-ke aýystyrdyq. Áriptesterimizdi keńseden ne vahtalyq lagerden shyqqanda jaryqty sóndirip, jabdyqtardy óshirýge úndeımiz.
Energııanyń balama kózderine kelsek, kún panelderinen elektr energııasyn alý jobasyn ázirleý – yqtımal nusqanyń biri.
– Túrkistan oblysynyń Sozaq aýdanynda KATKO-ny áleýmettik jaýapkershilikti kompanııa dep tanıdy. Kompanııa kenishteri óńirdiń jol, mektep, sý máseleleri bar shalǵaı tustarynda ornalasqan. Jergilikti halyqqa kórsetetin qoldaýlaryńyz týraly aıtyp ótseńiz?
– Álbette, ózimiz ýran óndirip otyrǵan óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy áleýmettik jobalardy tańdaýda negizgi ról oınaıdy. Qyzmetkerlerimiz ben jergilikti halyqqa qolaıly jaǵdaı jasaý úshin uzaq jáne qysqamerzimdi túrli jobalarǵa sanaly túrde qarajat salamyz. Máselen, qyzmetimiz bastalǵan kezde Sholaqqorǵan kentinde 200 oqýshyǵa arnalǵan mektep, Tasty kentinde 50 balaǵa arnalǵan balabaqsha saldyq. Sozaq aýdanynyń 12 mektebinde mýltımedıalyq kabınetterdi, hımııa, bıologııa jáne fızıka zerthanalaryn jabdyqtaýdy qarjylandyrdyq.
Biz el ekonomıkasynyń negizgi draıveri adam kapıtaly ekenin túsinemiz. Bizge joǵary bilikti qyzmetkerlerdiń bolǵany mańyzdy, al jergilikti turǵyndar – biz úshin basymdyqqa ıe mamandar toby. Bul rette mektep bilimi mańyzdy mánge ıe. Sosyn jobalarymyz da taqyr jerden týmaıdy. Kez kelgenin iske qospas buryn, barlyq tarappen, seriktestermen talqylaımyz. Osyndaı oı-talqynyń arqasynda birneshe mańyzdy bilim berý jobasyn qoldadyq. Oblystaǵy barlyq mektepti memlekettik tildegi ǵylymı kontentpen qamtamasyz etý ıdeıasy osylaı týdy.
Balalarǵa arnalǵan, ásirese memlekettik tildegi ǵylymı-tanymdyq kontent áli de jetispeıtini qupııa emes. Sondyqtan álemge tanymal National Geographic ǵylymı-tanymdyq jýrnalynyń redaksııasymen birlesip, Túrkistan oblysynyń barlyq mektep kitaphanalaryn (olardyń sany 900-den asady) osy basylymǵa jazylymmen qamatamasyz ettik. Aı saıyn jaryq kóretin atalǵan jýrnal álemdegi ǵylym jetistikteri týraly qazaq tilinde maqalalar jarııalap turady. Bul AQSh, Ulybrıtanııa, Ońtústik Koreıa jáne Germanııany qosa alǵanda, álemniń 70-ten asa elinde tanymal brend bolǵandyqtan, qazaqstandyq oqýshylar da ǵylymnyń sońǵy jańalyqtaryn damyǵan elderdegi qurdastarymen bir mezgilde, óz ana tilinde oqı alatyndyǵy bizdi qýanyshqa bóleıdi. Biz bilim berý isinde birdeı múmkindik alý mańyzdy dep esepteımiz. О́ıtkeni sapaly kontenttiń jetispeýi ne shekteýli bolýy balalarymyzdyń bilim deńgeıiniń kenjelep qalýyna ákeledi.
Biz sondaı-aq bıyl ǵylymǵa degen ynta-yqylasty oıatý úshin Sozaq aýdany muǵalimderi men oqýshylaryna semınarlar ótkizýdi bastadyq. Muǵalimder mundaı is-sharalarda jańa resýrstar týraly bilip, qosymsha materıaldarǵa qol jetkizse, oqýshylarǵa arnalǵan semınar olardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Kompanııamyz Qazaqstan ýnıversıtetterine stıpendııalar berý arqyly jergilikti stýdentterdiń de oqýy men bilim alýyna kómektesedi. Sondaı-aq KATKO qyzmetkerleriniń balalary qatarynan 18 stýdent eldiń iri JOO-larynda energıtıka salasy boıynsha joǵary bilim alýda.
– Al endi qorjyndaryńyzda sport jobalary bar ma?
– Biz kompanııa ishinde de, mańaıdaǵy aýyldarda da sportty damytýdy qoldaımyz. Kompanııamyzda jumysshylar arasyndaǵy salamatty ómir salty men az qamtylǵan otbasylardyń balalaryn qoldaýǵa arnalǵan KatcoAthleTour baǵdarlamasy bar. Budan bólek, KATKO balalarǵa arnalǵan fýtbol jáne oıyn alańy bar sport alańqaılarynyń qurylysyn qarjylandyrady. Qazirge deıin osyndaı 15 alań saldyq, sóıtip jergilikti halyq sportpen aınalysý úshin zamanaýı bazalarǵa ıe boldy.
Sportty ilgeriletýmen baılanysty basqa sharalar qatarynda múmkindigi shekteýli balalarǵa estý apparattaryn alyp berýge septigin tıgizgen Astana Marathon qaıyrymdylyq marafonyn da aıtýǵa bolady.
– COVID-19 áleýmettik jobalarǵa túzetý engizgen joq pa?
– Iá, onsyz bolmady. Qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jergilikti kásiporyndardy qoldaý úshin KATKO tólem merzimin 30-dan 10 kúnge deıin qysqartty.
Pandemııa kezinde kompanııa jergilikti medısınalyq uıymdar men klınıkalardy jeke qorǵanysh quraldarymen, PTR jáne IFA-testermen, medısınalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etýge atsalysty. Jergilikti jerdegi is-qımyldardy qoldaý úshin Birgemiz qoǵamdyq qoryna 50 mln teńge aýdardy. Túrkistan oblysy men Shymkent aýrýhanalaryna 100 mıllıon teńge shamasyndaǵy somaǵa 6 О́JJ apparatyn (qaıyrymdylyq jobasy retinde) satyp aldyq. Sozaq aýdanynyń sanıtarlyq-epıdemııalyq qyzmetin jáne jergilikti kentterdi maskamen jáne basqa da JQQ-men qamtamasyz ettik.
Oblystyń shalǵaı kentteriniń turǵyndaryna jedel medısınalyq járdem kórsetetin Túrkistandaǵy jedel járdem stansasynyń qurylysyn qarjylandyrdyq. Osy nysannyń tehnıkalyq ashylýy shilde aıynda densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat pen Túrkistan oblysynyń burynǵy ákimi О́mirzaq Shókeevtiń qatysýymen ótti. Burynǵy ákim KATKO-nyń óńirdegi densaýlyq saqtaý isin damytýǵa qosqan úlesin erekshe atap aıtty.
– Osy úlestiń aqshalaı ekvıvalentin de aıta ketseńiz.
– KATKO Sozaq aýdanynda jyl saıyn 30-dan asa áleýmettik qaıyrymdylyq jobalaryn júzege asyrýǵa qarjylaı qoldaý kórsetedi. 2010-2021 jyldardaǵy jergilikti áleýmettik jobalarǵa jumsalǵan shyǵystardyń jalpy kólemi shamamen 3 mlrd teńge boldy.
– Endi sóz sońynda aldaǵy josparlarǵa qysqasha toqtalsańyz.
– Biz jergilikti halyq aldyndaǵy jaýapkershiligimizdi jaqsy sezinemiz jáne mańaıdaǵy kentterdiń ınfraqurylymyn jaqsartý, sonyń ishinde elektrge, sýǵa jáne Sozaq aýdany balalarynyń bilimge qoljetimdiligin qamtamasyz etý jumystaryn jalǵastyra beremiz.