Ýkraınadaǵy qaqtyǵys álemdegi geosaıası ahýaldy shıelenistirip qana qoıǵan joq. Sonymen birge energetıkaǵa qatysty kózqarasty da túbegeıli ózgertti. Ásirese, Reseıdiń gazy men munaıyna táýeldi Eýropa elderi úshin taǵdyrsheshti kezeń kelip tur. Bir jaǵynan, qazba otyndardyń quny qymbattap, defısıt týyndaýy ekologııaǵa, sonyń ishinde ormandy alqaptarǵa shyǵyn keltiredi. Ekinshi jaǵynan, bul qart qurlyqtaǵy memleketterdiń jasyl energetıkaǵa kóshýin jedeldetpek.
О́zderińizge málim, Reseı áskeri Ýkraına jerine basyp kirgennen keıin búkil álem elderi Kremlge sanksııa saldy. Ásirese, Eýropalyq odaqqa múshe memleketter Reseıdiń qazba otyndarynan bas tartatynyn habarlady. Buǵan qarsylyq retinde soltústiktegi kórshimiz Eýropaǵa jetkiziletin munaı men gaz kólemin azaıtyp jiberdi. Ras, Eýropalyq odaq elderindegi gaz qoımasy qazir 90 paıyzǵa toly. Biraq sarapshylar 2023 jyly bul jetkiliksiz bolatynyn aıtady. Iаǵnı keler jyly qart qurlyq kógildir otyndy kókten de tappaı qalýy múmkin. Taıaýda OPEK+ elderi munaı óndirisin azaıtýǵa kelisti. Bul da qara altynnyń naryqtaǵy qunyn qymbattatpasa, arzandatpaıtyny túsinikti.
Ahýaldyń bulaı órshýiniń turǵyndarǵa da, ekologııaǵa da tıgizetin áseri orasan bolmaq. Qylyshyn súıretip kele jatqan qysta qart qurlyqty mekendegen halyq baspanasyn jylyta almaýdan qaýiptenedi. Qysqy gazyn jaz saılaı almaǵan Eýropalyq odaq osyǵan baılanysty túrli qadamdarǵa kóshe bastady. Qazirdiń ózinde uıymǵa múshe keı memleketter jer úıi bar turǵyndarǵa baspanasyn jylytý úshin aǵash jaǵýǵa keńes berip jatyr.
Álbette, mundaı ótinish ekologııaǵa zııan keltiretini aıtpasa da túsinikti. О́kinishke qaraı, jyl saıyn álemde on mıllıon gektarǵa jýyq orman alqaby joıylady eken. Salystyrmaly túrde qarasaq, bul Portýgalııanyń aýmaǵyna teń. Onyń ústine, Eýropada da ormandar sırep barady. Osyndaı qıyn-qystaý kezeńde qart qurlyq sheneýnikteriniń úı jylytý úshin aǵash jaǵýǵa shaqyrýyn ekologter synǵa aldy.
Ǵalymdar men ekologterdiń paıymdaýynsha, jylý úshin aǵash jaǵý azaıǵan ormandardy odan saıyn sırete túsedi. Tipti zańsyz tal kesetinder de kóbeıýi múmkin degen qaýip te bar. Majarstan Grınpıs uıymynyń múshesi Katalın Rodıkstiń aıtýynsha, mundaı usynystan keletin shyǵyn orasan. Bıyl jazdaǵy aptap ystyq Majarstandaǵy ormandardy qýratyp, jyǵylǵanǵa judyryq boldy.
Qazirgi tańda jahandyq jylyný saldarynan tumsa tabıǵat pen adamzatqa az zardap kelip otyrmaǵany belgili. Ormandar aýadaǵy parnıkti gazdary jutyp, onyń ornyna ottegi shyǵarady. Biraq ónerkásiptik revolıýsııadan keıin tabıǵı tepe-teńdik buzylyp, adamzat taldardy otap, aýaǵa shyǵarylatyn kómirqyshqyl gazdarynyń kólemi artqan.
«Eýropa bıyl kóp mólsherde aǵash paıdalanbaq. Demek antırekordtyq deńgeıge jetip qalýymyz múmkin. Endeshe, ormandar úshin eki maǵynasynda da qara túnek qys kele jatyr», deıdi Fern uıymynyń ekologi Martın Pıdjen.
Ekonomıkasy damyǵan skandınavııalyq memleketter úshin aldaǵy qystan keletin qaýip az. Biraq Reseıdiń gazy men munaıyna táýeldi Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderine ońaıǵa soqpaıtyny túsinikti. Máselen, Rýmynııada halyqtyń jartysy úıin aǵashpen jylytady. Osyǵan baılanysty úkimet energetıka baǵasyn tómen ustaý maqsatynda tal jaqqanǵa arnaıy baǵa belgiledi. Biraq sarapshylar mundaı qadam zańsyz aǵash kesýdiń kóbeıýine ákelýi múmkin ekenin alǵa tartady. Ekologterdiń dabyl qaǵýyna negiz bar. Rýmynııa onsyz da Eýropada zańsyz orman otaıtyndary kóp el sanalady. Endeshe, aldaǵy ýaqytta bul kóbeımese, azaımaıtyny túsinikti.
Degenmen Eýropadaǵy tapshylyqtyń jaǵymdy tusy bar ekenin aıta ketken jón. Buǵan deıin jasyl energetıkaǵa kóshýge asyqpaı kelgender endi amalsyzdan bul bastamany jedeldetýge kiristi.
«Klımattyń ózgerýi turǵysynan qarasaq, Ýkraınadaǵy qaqtyǵys sátti dep aıtýǵa bolatyn shyǵar. Aldaǵy ýaqytta jańarmaly energetıkaǵa, elektr energııasyn únemdeýge erekshe den qoıa bastadyq», deıdi Álemdik meteorologııa uıymynyń bas hatshysy Petterı Taalas.
«Jańartylatyn energııa kózderine kóshýdi ilgeriletý Eýropaǵa da, álemge de qajet strategııalyq qadam. Orta jáne uzaqmerzimde Ýkraına daǵdarysy taza jáne jańartylatyn energııaǵa kóshýdi jedeldetedi», Halyqaralyq jańartylatyn energııa agenttiginiń bas dırektory Franchesko La Kamera.
Ýkraınadaǵy qaqtyǵys bastalǵannan kóp uzamaı-aq Eýropalyq odaq elderi Reseı gazyna táýeldilikti bıyl úshten ekige azaıtýdy kózdegen. Bálkim, qart qurlyqtyń keı memleketi buǵan da asyqpas pa edi, kim bilsin?! Kreml Eýropaǵa gaz jetkizetin qubyrlardy bitep, muny jedeldete tústi.
Árıne, aldaǵy birneshe jyl Brıýsseldegi sheneýnikter úshin ońaıǵa túspeıdi. О́ıtkeni qazba otynǵa táýeldi ekonomıkany qas pen kózdiń arasynda jasyl energetıkaǵa almastyrylmaıdy. Sondyqtan atqaminerlerdiń qajyrly eńbegi men halyqtyń erik-jigeri qajet. Qazirdiń ózinde keıbir memleketterdiń bel sheship iske kiriskenine kýá bolyp otyrmyz.
Mysaly, Estonııa 2030 jylǵa deıin elektr energııasyn tek jasyldandyrýǵa kelisti. Grekııa jaǵalaýlarǵa jel týrbınalaryn ornatý jóninde sheshim qabyldady. Nıderland 2030 jylǵa deıin 2,5 mıllıon úıdi jańartpaq. Bul maqsatta 4 mıllıard eýro qarastyrylǵan. Shildede Germanııanyń Klımat jáne ózgeris qory 56,3 mıllıon eýrony ǵımarattardy jańartýǵa jumsaıtynyn málimdedi.
Eýropalyq odaq munymen shektelip qalmaq emes. Aldaǵy ýaqytta Brıýsseldegi sheneýnikter kún men jel energııasyna da ekpin qoıýdy kózdep otyr. Mysaly, ǵımarattarǵa kún panelderin ornatýdy eki jarym esege arttyrylmaq. Bloomberg New Energy Finance keltirgen derekterge súıensek, Qytaıdan ákelinetin kún panelderiniń quny shildede 2,5 mıllıard dollarǵa jetken. Al qańtarda ımportqa ketken qarajattyń quny mıllıard dollarǵa ǵana edi.
Baltyq teńizi jaǵalaýyndaǵy segiz memleket 2030 jylǵa deıin jelden óndiriletin elektr energııasyn 20 gıgavattqa jetkizýdi josparlap otyr. Bul alty mıllıon úıdi toqpen qamtamasyz etpek.
Irlandııa, Nıderland ta jeldi tıimdi paıdalanýdy kózdeıdi. Portýgalııa tuńǵysh ret jel týrbınalaryn ornatýǵa kiristi. Uzaq ýaqyt boıy bul máseleni talqylap kelgen Polsha da jaǵalaýlardaǵy jeldi kádege jaratýǵa kiristi.