Keler jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde Konstıtýsııalyq sot jumys isteı bastaıdy. Buǵan deıin bolǵan Konstıtýsııalyq keńes pen jańa sottyń aıyrmashylyǵy nede? Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mindeti qandaı? Reformalardy tolyǵymen júzege asyrý úshin qabyldanǵan 6 zań neni kózdeıdi? Osy suraqtarǵa Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte Ádilet mınıstrliginiń ókili túsinikteme berdi.
Sot júıesine enbeıtin qazirgi Konstıtýsııalyq keńes 1995 jyly qurylǵan. Alaıda Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵan quqyq qorǵaý ınstıtýttaryn kúsheıtý úshin sot júıesiniń ádil tóreligi qajet boldy. Osy maqsatta Konstıtýsııalyq sot qurý týraly sheshim qabyldandy. Konstıtýsııalyq sot 2023 jyldyń 1 qańtarynda jumysyn bastaıdy. Mundaı ınstıtýt búginde álemniń damyǵan elderiniń barlyǵynda bar.
– Konstıtýsııalyq sottyń qyzmeti úshin zańnamalyq, quqyqtyq negizdi qamtamasyz etý, oǵan Konstıtýsııamen júktelgen ókilettikterdi iske asyrý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq soty týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Konstıtýsııalyq zań Konstıtýsııalyq sottyń jáne onyń sýdıalarynyń mártebesin, olardyń ókilettikterin, kepildikteri men qamtamasyz etilýin tolyq ashady. Sondaı-aq konstıtýsııalyq is júrgizýdi júzege asyrý tártibi jan-jaqty reglamenttelgen. Konstıtýsııalyq sot elimizdiń barlyq aýmaǵynda Konstıtýsııanyń ústemdigin qamtamasyz etetin organ bolyp sanalatynyn jáne bıliktiń sot tarmaǵyna jatpaıtynyn atap ótkim keledi. О́ıtkeni bul másele Konstıtýsııada naqty sheshilgen. Bul Konstıtýsııalyq sot sot sheshimderin qaıta qaramaıdy nemese kúshin joımaıdy degendi bildiredi, – dedi Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqanova.
Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, Konstıtýsııalyq sottyń Konstıtýsııalyq keńesten aıyrmashylyǵy azamattar quzyrly organǵa tikeleı júgine alady. Al keńeste mundaı múmkindik qarastyrylmaǵan. Endi Konstıtýsııalyq sot azamattardyń ótinishteri boıynsha olardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tikeleı qozǵaıtyn normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi Ata Zańǵa sáıkestigin qaraıdy. El turǵyndarymen qatar, Bas prokýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákil Konstıtýsııalyq sotqa júginýge quqyly.
Jańa zańda Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń quzyreti de kúsheıtildi.
– Konstıtýsııanyń 83-1-babynyń normalarymen ýákil qyzmetiniń mindetteri, onyń táýelsizdiginiń kepildigi bekitilgen. Budan bylaı ýákildiń quqyqtyq jaǵdaıy men qyzmetin uıymdastyrý Konstıtýsııalyq zańmen aıqyndalady. Ýákildiń quzyreti kúsheıtildi. Atap aıtqanda, Konstıtýsııa normalaryn iske asyrý úshin ýákildiń Konstıtýsııada bekitilgen adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qozǵaıtyn normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi máselesi boıynsha Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy kózdelgen. Ýákildiń qylmystyq-atqarý júıesiniń mekemelerine jáne arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetetin uıymdarǵa kedergisiz kirý quqyǵy bekitildi. Ýákildiń memlekettik organdar, jergilikti atqarýshy organdar, ózge de uıymdar men azamattar arasyndaǵy daýlardy retteý jónindegi qoǵamdyq dıalogke qatysý múmkindigi jáne olarǵa tıisti usynymdar berý múmkindigi bekitildi, – dedi A.Muqanova.
Sonymen qatar saılaý zańnamasyna ózgerister engizýge, Konstıtýsııalyq sot qurýǵa, Esep komıtetin Joǵary aýdıtorlyq palataǵa aınaldyrýǵa, Adam quqyqtary jónindegi ýákil mártebesin nyǵaıtýǵa baılanysty «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekske tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi.
Saılaý zańnamasynda atap aıtsaq, saılaý prosesin jetildirýge baǵyttalǵan áleýmettik jelilerdegi úgit-nasıhatqa ruqsat berý, aýmaqtyq saılaý komıssııalaryn kásibı negizge aýystyrý, saılaý qorlaryna erikti qaıyrymdylyqtardyń shekti mólsherin belgileý jáne taǵy basqa da ózgerister engizildi. Ásirese saıası partııalardy tirkeý úshin birqatar jeńildik qarastyrylǵan.
– Saıası partııalardy tirkeý shegin 20 myńnan 5 myń múshege deıin, saıası partııalardyń óńirlik ókildikteriniń eń az sanyna qoıylatyn talaptar 600-den 200 adamǵa deıin, saıası partııa qurý úshin azamattardyń bastamashyl tobynyń eń az sanyna qatysty talaptar 1 myńnan 700 adamǵa deıin tómendetildi. Sondaı-aq munda saıası partııa qurý jónindegi quryltaı sezin ótkizý merzimin 2 aıdan 3 aıǵa deıin ulǵaıtý boıynsha túzetýler kózdelgen. Budan bólek, jerge, onyń qoınaýyna, sýlaryna, ósimdikter men janýarlar dúnıesine, basqa da tabıǵı resýrstarǵa qatysty halyq menshigin belgileý bóliginde Konstıtýsııanyń 6-babyna qabyldanǵan túzetýlerge uqsas naqtylaıtyn túzetýler engizildi, – dedi Ádilet vıse-mınıstri.
Buǵan qosa aralas saılaý júıesi engizildi. Endi óńir máslıhattary majorıtarlyq júıe boıynsha 50, partııalyq tizimder boıynsha 50 paıyz qaǵıdaty boıynsha qurylady.
– Aýdan máslıhattary tek bir mandatty okrýgter boıynsha qurylady. Saılaý prosesiniń ózi ýaqyt talaptaryna súıene otyryp jetildiriledi. Depýtattyq mandatty qaıtaryp alýdyń jańa ınstıtýty engizilýde. Imperatıvti mandat degenimiz – eger bir mandatty okrýg boıynsha saılanǵan depýtat qoǵamnyń suranystaryn qanaǵattandyrmasa, mundaı depýtatty qaıtaryp alý múmkindigi. Shyn máninde bul saılanatyn depýtattardyń jaýapkershiligin arttyrý tetigi jáne olar málimdegen saılaýaldy baǵdarlamalardy iske asyrýǵa yntalandyrý. Bul rette mundaı model kezinde depýtattyń ókilettigin toqtatý da aralas: ne kandıdatty partııalyq tizimnen shyǵarý, saıası partııany taratý ne saılaýshylardyń depýtatty keri qaıtaryp alýy, – dedi vıse-mınıstr.
Sondaı-aq aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin saılaý kezeń-kezeńimen engizilýde. Ákimderdi saılaý úsh kezeńde ótedi, 2023 jyly ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń – 25, 2024 jyly – 25 paıyz, al 2025 jyly barlyq aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalarda ótedi. Bul rette pılottyq óńir oblys ákiminiń usynysy boıynsha oblys máslıhatynyń sheshimimen belgilenedi.