Bıýdjet bekitilerde halyqtyń jaǵdaıy eskeriledi

Senatorlar eń birinshi «Res­pýb­lıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana bıýdjetteri arasyndaǵy 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy trans­fertterdiń kólemi týraly» zań jobasyn talqylady. Atalǵan másele jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov baıandama jasady. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, qujat ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdy jáne úsh jańa oblysty qaıta qurýǵa baılanysty ázirlengen.

«Jańa úshjyldyq jalpy sı­pat­taǵy transfertter osy min­­detti óz tarapynan bıýdjet­ara­­lyq qatynastardy jetildirý bo­ıynsha jekelegen tásilderdi qol­daný jolymen sheshýdi qaras­tyrady. Tásilderdiń birinshi ba­ǵy­­ty óńir­lerdiń derbestigin odan ári art­tyrýǵa baǵyttalǵan.О́t­ken jyly Úkimet jergilikti bıýd­jet­terdiń kiristerin boljaý ádis­na­masyn jetildirý boıynsha bir­qatar jumys atqardy. Parla­ment depýtattary men Esep komı­teti­­­niń usy­nymdary bo­ıynsha óńir­ler­diń salyq áleýeti esepke alyndy.

Sonymen qatar Úkimet shaǵyn jáne orta bıznesten korpo­ra­tıvtik tabys salyǵyn berýdiń oń tá­jirıbesin eskere otyryp, osy úsh jyldyq kezeńde de jer­gilikti bıýdjetterdiń kiris bazasyn nyǵaıtý boıynsha tájirı­beni jal­ǵastyrdy. Bul rette, zań jo­basynda bıýdjet salasy qyz­met­­kerleriniń jalaqysynyń orta esep­pen 25 paıyzǵa ósýi, son­daı-aq jekelegen túsimderdi jer­gilikti deńgeıge 300 mlrd teńge kó­leminde berýge baılanys­ty qosymsha túsimder eskerildi. Bizdiń baǵalaýymyzsha, atalǵan sharalarǵa osy jyly 2020-2022 jyldarǵa belgilengen salyq dema­lysynyń aıaqtalýy qosymsha serpin beredi», dedi Á.Qýantyrov.

Boljam boıynsha óńirlerdiń kiristeri 2022 jyly 4,7 trln teń­geden 2025 jyly 6,1 trln teń­­­ge­ge deıin nemese 30 paıyzǵa ar­­typ, 2025 jylǵa ózindik kiris­­ter úlesiniń 47 paıyzǵa de­ıin óspek. Mınıstrdiń sózi­ne súıensek, Memleket basshy­sy­nyń bıýdjettik josparlaý­dy je­ńil­detý jónindegi tapsyr­ma­syn iske asyrý úshin bıýdjetara­lyq transfertterdi qysqartý boıynsha jumys bastalǵan.

«Birinshiden, jergilikti bıýd­jettiń bazasyna aǵymdaǵy nysa­naly transfertterdiń kóle­mi olar­­dyń nysanaly maqsatyn saq­­­taı otyryp beriledi. Jospar­ly kezeńde olardyń jalpy sı­pat­taǵy transfertter kólemindegi úle­si orta eseppen 60 paıyzdy qu­raı­dy. Bul bıýdjettik rásim­der­di jeńildetýdi jáne bıýdjet qara­ja­tyn túpkilikti alýshylarǵa ýaqty­ly jetkizýdi qamtamasyz etedi.

Ekinshiden, zań jobasymen donor-óńirler úshin bıýdjettik alyp qoıýlar kólemin azaıtý jó­nin­­degi mindet birtindep sheshi­ledi. Olar úshin esepteýler­de arnaıy joǵarylatý koef­fı­sıent­teri qoldanyldy. Bul ózin­dik kiris­terindegi alyp qoıý­lar­dyń úlesin 2022 jyly 31 pa­ıyzdan úsh­­jyldyq kezeńde 18 paıyzǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi.

Úshinshi. Bazalyq qyzmetterge teń qoljetimdilikti qamtamasyz etýge qatysty bıýdjetaralyq qa­ty­nastardyń negizgi qaǵıdatyn iske asyrý maqsatynda óńirler­diń erekshelikterin esepke alý bo­ıynsha tásilder qoldanyldy. Bul rette, jergilikti bıýdjetter­diń shy­ǵystaryn obektıvti esep­ke alýǵa múmkindik beretin óńir­­­ler­­diń áleýmettik-ekono­mı­­ka­­lyq jaı-kúıi arasyndaǵy aıyr­ma­shy­lyq­tardy negizdeıtin sala­lyq koef­fı­sıentter jańar­tyl­dy. Bul jos­parly kezeńde olar­dyń bıýd­jettik qamtamasyz etilýin teńes­tirý úshin óńirlerdiń aǵymdaǵy shyǵyndarynyń boljamyn orta eseppen 1,1 trln teńgege nemese 23 paıyzǵa art­tyrýǵa múmkindik berdi», dedi Á.Qýantyrov.

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq qorynan 2023-2025 jyl­­darǵa arnalǵan kepilden­diril­gen transfert týraly» jáne «2023-2025 jyldarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjet týraly» zań jo­balary qaraldy. Atalǵan qujat­tar jóninde Ulttyq ekonomıka mınıstri Á.Qýantyrov, Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev, Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov baıandama jasady.

Ulttyq ekonomıka mı­nıstri­­­­niń keltirgen derekterine súıensek, 2022 jyly munaı­dyń álemdik baǵasy barreline 104,2 dollar deńgeıinde bolady dep josparlanǵan. Osyǵan baılanysty munaıdyń ortasha baǵasy barreline 85 dollar kóleminde belgilengen.

«Inflıasııa 2023 jyly 7,5-9,5 paıyz deńgeıinde, 2024 jyly – 4-5 paıyz, 2025-2027 jyldary 3-4 paıyz deńgeıinde belgilendi. Ishki jalpy ónimniń naqty ósýi 2023 jylǵy 4,0 paıyzdan 2027 jyly 4,2 paıyzǵa deıin jedeldetiledi dep kútiledi. Nomınaldy ishki jalpy ónim 120,7 trln teńgeden 176,6 trln teńgege deıin ósedi. Munaı óndirý 2023 jyly 92,6 mln tonnany qurap, 2027 jyly 99,9 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady», dedi Á.Qýantyrov.

Qarjy mınıstri Erulan Jamaý­baevtyń sózine súıensek, 2023 jylǵa arnalǵan respýb­lıka­lyq bıýdjet túsimderi 17,8 trln teńge somasynda belgi­len­gen. Munaıǵa qatysty emes túsim­derdiń úlesin bıylǵy 60 paıyzdan 2025 jylǵa qaraı 78 paıyzǵa deıin ósirý josparlanyp otyr.

«Bıýdjet tapshylyǵy 2023 jyly ishki jalpy ónimniń 2,7 paıyzynan 2025 jyly kezeń-ke­zeńimen 2,5 paıyzǵa deıin tó­men­­­deýi josparlanǵan. Bıýd­jet shyǵystary kelesi jyly 21 trln teńgeni quraıdy. Halyq­­tyń ál-aýqatyn arttyrý – bas­ty basymdyqtyń biri. Ony bıý­d­jettiń áleýmettik shyǵys­tary­­nyń ósý dınamıkasy kór­setip otyr. Máselen, osy baǵyt boıynsha úshjyldyq kezeńdegi shyǵystar 36,2 trln teńgeni, onyń ishinde 2023 jyly 10,6 trln teńgege jetedi.

Áleýmettik kómekke jáne qamsyzdandyrýǵa 17,6 trln teńge, onyń ishinde kelesi jylǵa 5,2 trln teńge josparlanǵan. Onyń 90 paıyzǵa jýyǵy zeınetaqy, járdemaqy, ataýly áleýmettik kómek, jekelegen sanattaǵy aza­mattarǵa birjolǵy qarjylaı ótem­aqy tóleýge arnalǵan. Den­saýlyq saqtaýǵa arnalǵan shy­ǵystar 2023-2025 jyldary 6,7 trln teńgeni, onyń ishinde kelesi jyly 2,1 trln teńgeni quraıdy. Bilim jáne ǵylymdy damytýǵa bıýdjet jobasynda 11,1 trln teńge, onyń ishinde 2023 jylǵa 3,0 trln teńge kózdelgen», dedi E.Jamaýbaev.

Vedomstvo basshysy keltirgen derekterge súıensek, aldaǵy úsh jylda ekonomıka salalaryn qoldaý jáne damytýǵa 6,1 trln teńge, onyń ishinde 2023 jylǵa 2,5 trln teńge qarastyrylǵan. Bul qarajat kólik ınfraqurylymyn damytý, taza aýyz sý jáne tabı­ǵı gazben qamtamasyz etý, bıznes­ti qol­daý jáne basqa da basym min­detterdi iske asyrýǵa baǵyt­talady.

«Memlekettiń qorǵanys qabi­leti men quqyq tártibin qamta­masyz etýge úsh jylǵa 6,5 trln teńge, al 2023 jylǵa 2,3 trln teńge kózdelgen. О́ńirlik saıasat – memleketti damytýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri. Bul rette, úshjyldyq kezeńde óńirlerge sýbvensııalar retinde 16,1 trln teńge bólinedi, onyń ishinde 2023 jyly – 5 trln teńge. Bıýdjet jobasynda nysanaly transfertter 3,7 trln teńge kóleminde kózdeldi, onyń ishinde 2023 jyly – 1,1 trln teńge. Jalpy úshjyldyq kezeńde óńirlerge respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen 19,8 trln teńge, onyń ishinde 2023 jyly – 6,2 trln teńge nemese bıýdjettiń jalpy shyǵystarynyń 29,3 pa­ıyzy bólinedi», dedi E.Jamaýbaev.

Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalym­jan Pirmatov álemdegi ınflıa­sııalyq ahýaldyń qıyndap bara jatqanyna toqtaldy. Onyń aı­týynsha, qymbatshylyq azyq-túlik jáne energetıka salalaryn ǵana emes, basqa salalarda da baıqala bastaǵan.

«Halyqaralyq valıýta qory­nyń jańartylǵan boljamdaryna sáıkes, jahandyq ınflıasııa osy jyldyń sońynda 8,8 paıyzǵa deıin jetedi. 2023 jyly ol 6,5 paıyzǵa deıin, al 2024 jyly 4,1 paıyzǵa deıin baıaýlaıdy degen boljam bar. Ortalyq bankter ınflıasııamen kúresý jolynda mólsherlemeni kóterýdiń sınhrondy sıklin júrgizýde. Sebebi ekonomıkanyń ornyqty ósýi úshin baǵalardyń turaqty ári tómen bolǵany mańyzdy. Osy is-sharalar baǵa qysymyn tómendetýge, ınflıasııany nysanaly deńgeıge qaıtarýǵa jáne jyldar boıy qalyptasqan halyq­tyń senimin joǵaltpaý úshin ın­flıa­sııalyq kútýlerdi baqylaýǵa baǵyttaldy», dedi Ǵ.Pirmatov.

Jıyn barysynda Senat Tór­aǵasy da zań jobalaryna qa­tys­ty pikir bildirdi. Spı­ker al­daǵy úshjyldyq bıýd­jetti qalyp­tastyrýda Memle­ket bas­shy­sy­nyń qazaqstandyq­tar­dyń sura­nystary men talaptaryna ne­giz­delgen tapsyrmalaryn oryndaýǵa basymdyq berilgenin atap ótti.

«Senatta bıýdjet jan-jaq­t­y taldanyp, pysyqtaldy. Búgin qaral­ǵan respýblıkalyq bıýd­jet­­tiń jobasynda qoǵamdy alań­­­datqan mańyzdy áleýmettik más­e­lelerdi sheshýge jetkilikti qara­jat qarastyrylǵan», dedi M.Áshimbaev.

Palata Spıkeri el Prezıdenti áleýmettik salaǵa basa mán berip otyrǵanyn aıtty. «Memleket basshysy áleýmettik salaǵa qatysty naqty tapsyrmalar berdi. Ásire­se aýyldyq jerlerde ómir súrý sa­pasyn arttyrýǵa aıryqsha kó­ńil bó­linýde. Prezıdentimizdiń tapsyrmalaryn sapaly iske asyrý – strategııalyq mindet», dedi Senat Tóraǵasy.

Máýlen Áshimbaevtyń aıtýynsha, tek «Jaıly mektep» ulttyq jobasyn iske asyrý úshin aldaǵy úsh jylda shamamen 2,6 trln teńge bólinedi.

«Sonyń nátıjesinde jańa oqýshy oryndarynyń sany 820 myńnan asýǵa tıis. Sol arqyly elimizdegi úshaýysymdy mektep problemasy jáne bir synyptaǵy balalar sanynyń shamadan tys kóp bolýy negizinen sheshiledi dep senemiz. Sondaı-aq áleýmettik tólemderdi ındeksteýge, pedagogter men dárigerlerdiń jáne azamattyq qyzmetkerlerdiń jalaqysyn 25 paıyzǵa arttyrýǵa tıisti qarajat qarastyryl­dy. Jergilikti bıýdjetterge jalpy transfertterdi eskersek, kelesi jyly áleýmettik shyǵystar 2 trln teńgege, ıaǵnı shamamen 20 paıyzǵa ósedi. Ulttyq qordan transfertter kólemin kezeń-kezeńimen qysqartý da josparlanyp otyr», dedi M.Áshimbaev.

Memleket basshysynyń she­shi­mine sáıkes Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń jartysy balalardyń jınaqtaý shottaryna aýdarylatyny belgili. Atalǵan tólemder 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha júrgizile bastaıdy. Senat Tóraǵasy atap ót­kendeı, bul Ulttyq qor bola­shaq urpaqtyń qoryna aınalady degen sóz.

Senatta zań jobalaryn tal­qylaý kezinde Palata depý­tat­­tary­nan 100-den astam usy­nys kelip tústi. Máselen, sena­tor­lardyń usynysy boıynsha eldi mekenderdiń kóshelerin, avtojoldar men kópirlerdi salýǵa jáne qaıta qalpyna keltirýge qosymsha 13,7 mlrd teńge bólý josparlanyp otyr. Tek kelesi jyldyń ózinde osy maqsatqa 7,8 mlrd teńge bólinbek. Halyqty taza aýyz sýmen qamtamasyz etý jaǵdaıyn jaqsartý úshin qosymsha 22,2 mlrd teńge qarastyrylyp otyr. Senatorlardyń bul usy­ny­sy turǵyndardyń sýmen qam­tamasyz etý qyzmetterine qolje­tim­diligin qalalyq jerlerde – 99 paıyzǵa, al aýyldarda 96,1 paıyz­ǵa arttyrýǵa yqpal etedi. Gazben jabdyqtaý jumystaryn odan ári jaqsartýǵa 14 mlrd teńge baǵyttalady. Bul gazdandyrý deńgeıin 61,6 paıyzǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi.

Otyrys barysynda depýtattar óńirlerdi órkendetý saıasatyna, onyń ishinde salyq túsimderine, agrosektordy qoldaýǵa, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa jáne basqa da máselelerge qatysty túıtkilderdi kóterdi.

Palata otyrysynyń nátı­je­sinde joǵaryda atalǵan usynys­tardy eskere otyryp, qaıta pysyqtaý úshin «Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, res­pýb­lıkalyq mańyzy bar qala­lar, astana bıýdjetteri arasyn­daǵy 2023-2025 jyldarǵa arnal­ǵan jalpy sıpattaǵy trans­fert­terdiń kólemi týraly» jáne «2023-2025 jyldarǵa arnal­ǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjet týraly» zań jobalaryn Májilis­ke qaı­tarý, al «Qazaq­stan Respýb­lıka­sy­nyń Ulttyq qory­nan 2023-2025 jyl­darǵa arnalǵan kepilden­di­ril­gen transfert týraly» zań­dy qabyldaý jóninde sheshim qabyldandy.