Balyqqa da bap kerek

Palata Tóraǵasynyń orynbasary Balaım Kesebaeva Úkimettiń júrgizip jatqan jumysyna qaramastan, balyq sharýashylyǵy kenje qalyp otyrǵanyn atap ótti. Osy oraıda, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyl­ǵy halyqqa Joldaýynda balyq sharýa­shylyǵyn damytý máselesin kótergenin eske saldy.

«Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes salany damytýdyń 2021-2030 jylǵa arnalǵan baǵdarlamasy qabyldanyp, júzege asyryla bastady. Sonymen birge balyq sharýashylyǵyn qarqyndy damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Qazaqstan biregeı tabıǵatyna sáıkes balyq resýrs­taryna baı. Quramynda úsh myńǵa jýyq kól kiretin balyq sharýashylyǵy qory bar. Sonymen qatar ulttyq eksporttyq strategııada da balyq pen balyq ónimderin eksporttaýdyń úlken múmkindikteri qarastyrylǵan», dedi B.Kesebaeva.

Balyq sharýashylyǵyn damytý týra­ly baıandama jasaǵan Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshevtiń málimetine súıensek, Qazaqstannyń tabıǵı sý aıdyndarynda jyl saıyn shamamen 40-45 myń tonnadaı balyq aýlanady. Bul kórsetkish jyl saıyn ósip keledi.

«Byltyr 15 myń tonnaǵa jýyq balyq ósirildi. Bul 2017 jylǵy deńgeıden 5,5 ese joǵary. Sonymen birge Qazaqstanǵa shamamen 41 myń tonna muhıt pen teńiz balyq túrleri (skýmbrııa jáne maıshabaq) ákelinedi. 25 myń tonnaǵa jýyq balyq jáne balyq ónimderi eksporttalady. Onyń negizgi úlesi tereń óńdelgen ónimge tıesili. Bul rette otandyq balyq ónimderi álemdik naryqta básekege qabiletti. Negizgi mindet – balyqtyń ishki tutynýyn arttyrý, sondaı-aq teńizde balyq aýlaýdy ıgerý jáne taýarlyq balyq ósirý sharýashylyǵyn damytý esebinen eksporttyq áleýetti odan ári ulǵaıtý jáne birtindep ımportty almastyrý», dedi S.Brekeshev.

Mınıstr sózine súıensek, Qazaqstan balyqty az tutynady. Máselen, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bir adamǵa jylyna keminde 16 kılogramm balyq ónimderin paıdalanýdy usynady. Qazaqstanda bul kórsetkish 4 kılodan az.

«Qazirgi tańda elde myńnan astam balyq sharýashylyǵy sýbektileri jumys isteıdi. Olarǵa 1 646 balyq sharýashylyǵynyń sý aıdyny men ýchaskesi bekitilip berilgen. О́tken jyly shamamen 45 myń tonna balyq aýlandy. Bul salada 12 myńnan astam adam jumys isteıdi. Balyq aýlaý negizinen Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda júrgiziledi», dedi vedomstvo basshysy.

Osy oraıda, mınıstrlik balyq resýrs­tarynyń tabıǵı popýlıasııasyn saqtaý­men de shuǵyldanatynyn atap ótken jón. Ásirese, brakonerlikpen kúres ma­ńyzǵa ıe. Oǵan qarsy kúresti kúsheıtý jóninde qosymsha sharalar qabyl­dan­baq. Balyq ınspeksııalaryn zamanaýı mate­rıaldyq-tehnıkalyq quraldarmen tolyq jaraqtandyrý kózdelip otyr. Sondaı-aq tabıǵat qorǵaý organdarynyń ózara is-qımylynyń tıimdiligi artty­rylmaq.

Bıyl elimizde zańsyz balyq aýlaǵan 4,5 myń oqıǵa tirkelgen. Keltirilgen shyǵyn kólemi 61 mln teńgeden asady. Quqyq buzǵandardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý artqan.

«Balyqtyń ýyldyryq shashý kezeńinde qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdarylady. Máselen, múddeli memlekettik organdardyń qatysýymen Mańǵystaý jáne Batys Qazaqstan oblystarynda jyl saıyn «Bekire» balyq qorǵaý aksııasy ótkiziledi. Qalǵan óńirlerde «Ýyldyryq shashý» jáne «Taza sý aıdyndary» aksııalary bar.

Bıoártúrlilikti saqtaýdyń ózekti máseleleriniń biri – Kaspıı ıtbalyq­tarynyń popýlıasııasyn qalpyna keltirý. Kaspıı ıtbalyǵy Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Memleket basshysynyń erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes biz ǵylymı negizdeme ázirleýdi bastadyq. Nátıjege kelesi jyldyń qańtarynda qol jetkizýdi josparlap otyrmyz. Sodan keıin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirleýge kirisemiz», dedi S.Brekeshev.

Sondaı-aq tabıǵı sý aıdyndarynyń balyq resýrstaryn saqtaý jáne molaıtý boıynsha sharalar qabyldanady. Máselen, memlekettik balyq ósirý kásiporyndary jyl saıyn qundy balyq shabaqtarynyń jasandy ósimin molaıtýdy qamtamasyz etip otyr. Mınıstrdiń aıtýynsha, olardyń óndiristik bazasy tozǵan, jańǵyrtý júrgizý qajet. Atyraý oblysyna barǵan saparynda Prezıdent bul máselege nazar aýdarǵan edi.

«Atyraý oblysynda 2018-2020 jyldary Jaıyq jáne Qıǵash ózenderiniń sýlylyǵyn arttyrý jáne gıdrologııalyq rejimin jaqsartý boıynsha jobalar júzege asyryldy. Kanaldardyń jalpy uzyndyǵy 194 shaqyrymdy qurady. Bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 3 mlrd teńge bólindi. Bul baǵytta jumystar jalǵasady.

Prezıdenttiń bergen tapsyrmasyna sáıkes kelesi jyly keme qatynaıtyn sý joldarynda tereńdetý jumystary bastalatynyn atap ótý mańyzdy. Bul balyqtardyń ýyldyryq shashatyn jerlerge ótýine qolaıly jaǵdaı jasaıdy, sondaı-aq balyq aýlaý kemeleriniń Kaspıı teńizine kedergisiz shyǵýyna múmkindik beredi», dedi vedomstvo basshysy.

Budan basqa, balyq ónimderin shyǵarýǵa da nazar aýdarylyp otyr. Mınıstrdiń aıtýynsha, byltyr óńdeýge 35 myń tonna shıki balyq jiberildi, nátıjesinde 29 myń tonna balyq ónimderi alynǵan.

«Qazirgi ýaqytta, 72 balyq óńdeý kásiporny jumys isteıdi, onyń ishinde 17 kásiporyn joǵary talaptarǵa saı. Olar balyq ónimderin Eýropalyq odaq elderine eksporttaý quqyǵyn aldy. Bul rette qosymsha taǵy 14 qazaqstandyq kásiporyn osyndaı eksport quqyǵyn alýǵa ótinim berdi. Sondaı-aq eksporttyq naryqty keńeıtý maqsatynda Qazaqstan men Qytaı arasynda veterınarlyq sertıfıkat kelisildi, al Qytaı tizilimine 64 qazaqstandyq kásiporyn engizildi.

Budan basqa, «Salyq kodeksine ózgerister engizý týraly» zań jobasynyń sheńberinde balyq óńdeýmen aınalysatyn sýbektiler úshin qosymsha qun salyǵyn 70 paıyzǵa tómendetý kózdeledi. Zań jobasy Parlament Senatynyń qaraýynda. Sondaı-aq otandyq shıkizattan alynǵan tereń óńdelgen balyq ónimderin sýbsıdııalaýdy engizýdi josparlap otyrmyz. Tıisti zań jobasy Úkimetke jiberildi. Kóleńkeli aınalymdy azaıtý úshin balyq ónimderin qadaǵalaýdyń aqparattyq júıesi ázirlenip jatyr», dedi S.Brekeshev.

Osy oraıda salaǵa jaýapty mınıstr birinshiden, brakonerlikti tómendetý maqsatynda Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń ázirlenip jatqan jobasy sheńberinde jaýapkershilikti kúsheıtýdiń qajet ekenin jetkizdi. Aıyppul 50 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ulǵaıtylyp, 1 jyl ishinde qaıta zań buzǵandy 15 táýlikke ákimshilik qamaýǵa alý qarastyrylmaq.

«Ekinshi, balyq óńdeý kásiporyn­darynyń óndiristik qýattaryn toltyrý úshin balyqty salqyndatylǵan jáne muzdatylǵan túrde eksporttaýǵa ty­ıym salý máselesi qaralyp jatyr. Úshinshi, balyq aýlaý flotynyń kemeleri munaı tankerleri men qurǵaq júkterdiń tarıfterine birdeı (portqa bir kirý úshin shamamen 500 myń teńge). Eger kılka ónimderiniń tómen baǵasyn eskersek, bul qymbat. Sondyqtan Kaspııdiń teńiz balyq túrlerin ıgerý úshin zańnamalyq deńgeıde teńiz flotyn jeńildikpen kredıtteý nemese lızıng jolymen satyp alý máselesin sheshý qajet. Sondaı-aq port qyzmetterine tarıfterdi tómendetý máselesin pysyqtaý kerek. Tórtinshi, ıns­peksııalardy tolyǵymen jaraqtandyrý úshin aldaǵy 3 jylǵa qosymsha 8 mlrd teńge qajet. Bul buzýshyǵa alǵashqy derek­terdi jedel, sapaly toltyrýǵa jáne bra­ko­ner­likke qarsy kúrestiń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi», dedi S.Brekeshev.

Budan bólek, mınıstr balyq ósirý máselesin de qozǵady. Qazaqstanda keıingi 5 jylda ósirilgen balyq kólemi 2,7 myń tonnadan 15 myń tonnaǵa deıin ulǵaıǵan. Balyq ósirýmen 380 sharýashylyq aınalysady, onda 1,5 myńnan astam adam jumys isteıdi. 2030 jylǵa qaraı jylyna 270 myń tonna balyq ósirý, ishki tutynýdy jylyna 134 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý, ımport kólemin 45 myń tonnadan 25 myń tonnaǵa deıin azaıtý josparlanǵan.

Budan basqa, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń aýmaǵynda salyqtyq jeńildikter men preferensııalar beriletin jer ýchaskeleri beriledi. Sonyń arqasynda jalpy ınvestısııa kólemi shamamen 150 mlrd teńgeni quraıtyn 47 joba iske asyrylady. Olar jylyna 74 myń tonnadan astam balyq ósirýge, 125 myń tonna balyq jemin óndirýge jáne 1 myń tonnaǵa jýyq asshaıandardy óńdeýge, sondaı-aq 5 myńǵa deıin jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.

«Balyq ósirý sharýashylyǵyn damytý boıynsha qabyldanyp otyrǵan sharalarmen qatar, sheshýdi talap etetin birqatar másele bar. Sý paıdalaný lımıtterin bólý kezinde balyq sharýashylyǵynyń úlesi basym emes. Sondaı-aq jerasty sýlarynan arnaıy sý paıdalaný kezinde akvaósirý úshin ruqsat alý tártibi kúrdeli. 2025 jyldan bastap balyq ósirý kóleminiń edáýir ulǵaıýymen veterınarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge múmkindik bermeıdi.

Bekire jáne albyrt balyq túrlerin ósirýge arnalǵan balyq azyǵy men shabaqtaryn satyp alý ımportqa táýeldi. Ǵylymı súıemeldeý álsiz jáne bilikti kadrlar jetispeıdi. Balyq tutyný deńgeıiniń tómen bolýyna baılanysty 2025 jyldan bastap balyq ónimderin ótkizý qıyndaıdy. Akvaósirý salasyndaǵy quqyqtyq qatynastar durys rettelmegen», dedi S.Brekeshev.

Májilistiń Ekologııa jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Aleksandr Mılıýtın qosymsha baıandamasynda birqatar máselege nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, shıkizattyń joqtyǵynan balyq óńdeý kásiporyndarynyń óndiristik qýaty tolyq paıdalanylmaı otyr.

«2021 jyly respýblıkadan 23,8 myń tonna balyq eksporttaldy, onyń 21,5 myń tonnasy bútin ónim (tiri, muzdatylǵan, salqyndatylǵan), bul ósirilgen nemese aýlanǵan balyqtyń 90 paıyzyn quraıdy. Daıyn ónim eksportyn ulǵaıtý úshin shıkizat eksportyn qysqartý qajet dep esepteımiz. Bul bıýdjetke qosymsha kirister ákelip, jumys oryndaryn ashý úshin balyq óńdeý kásiporyndarynyń óndiristik qýatyn júkteýge múmkindik beredi», dedi depýtat.

A.Mılıýtın balyq sharýashylyǵynyń basqa da máselelerin atap, olardy sheshý joldaryn aıtty. Sonymen qatar Úkimet saǵatynyń qorytyndysy boıynsha máji­lis­mender aıtylǵan saýaldar men usynys­tar negizinde tıisti mınıstrlikke balyq ónim­derin sýbsıdııalaýdy pysyqtaý, qarjy­landyrý jáne strategııalyq jospar­larǵa tıisti túzetýler engizý jóninde usynystaryn berdi.