Álemde sýret ónerin qalyptan tys magııasymen syrqattaǵan týyndylar legi kóp emes. Sonyń biri hám biregeıi norveg sýretshisi Edvard Mýnktiń «Aıqaıy».
Mýnktiń eń ataqty shyǵarmalarynyń biri de osy. 1893-1910 jyldary salynǵan sýrettiń tórt nusqasy bar. Alǵashqy nusqasy «Toryǵý» dep atalǵan. О́ne boıy qorqynyshqa tolǵan kartınadaǵy adam ónerdegi eń tanymal personajdyń biri. Derekter boıynsha, kartınanyń bir danasy jeke adamnyń qolynda saqtalǵan, ol 2012 jyly 2 mamyrda aýksıonǵa túsip, 119,9 mıllıon dollarǵa satylǵan. Sol shaqta ónerdiń eń qymbat shyǵarmasynyń biri bolyp tanylǵan.
Álemdegi eń tanymal kartınanyń qataryna jatatyn týyndy ekspressıonızmniń basty qubylysy bolyp tanylady. Sýret jóninde eki tujyrymdy pikir qylań beredi. Biri – úreı qushaǵyndaǵy keıipkerdiń qulaǵyn jaýyp aıǵaılaýy nemese keıipkerdiń aınaladaǵy qorshaǵan álem men tabıǵat daýsynan titirkenip, qulaǵyn jabýy. Keıbir boljamdarda úreıli keıipker sýretshiniń óziniń depressııaǵa shaldyqqan turpatynyń kórinisi degen pikirler bar. 1978 jyly Mýnk shyǵarmalaryn zertteýshi Robert Rozenblıým sýrettegi qorqynyshty adam beınesin Mýnk 1889 jyly Parıjdegi álemdik kórmeden kórgenin, onyń perýandyq mýmııanyń kórinisi ekenin alǵa tartady. Al ıtalııalyq áldebir antropologtiń aıtýy boıynsha keıipker florentııalyq murajaıdaǵy mýmııanyń beınesine edáýir uqsas.
Aıta ketý kerek, «Aıqaı» álemde Leonardo da Vınchıdiń «Mono Lıza» kartınasynan keıingi eń tanymal shyǵarma sapynda. Ol ǵasyrlar boıǵy Eýropa mádenıetiniń irgetasy sanalatyn Rafaeldiń «Sıkstın Madonnasy», Rembrandtyń «Adasqan uldyń oralýy» jáne Breıgeldiń «Babyl munarasynan» alda tur. Nege? О́ıtkeni eshbir sýret XX ǵasyr adamynyń tereń sezinýi men alaburtqan kóńilin, muńy men jan dúnıesiniń tepe-teńdigin joǵaltqan kórinisin dál «Aıqaı» sekildi dálme-dál, sımvolıkalyq keskinde sýretteı alǵan joq. Mýnktiń ózi biregeı eńbegi jaıly: «Bir túni kóshede kele jattym, bir jaǵymda qala men teńiz jaǵalaýy ornalasqan. О́zimdi qolaısyz sezinip ári qajýly edim, teńiz jaǵalaýyna únsiz nazar salyp turdym. Kún eńkeıip batýǵa taıaǵanda bulttar qan sekildi qyzyl túske boıaldy. Bir sátte tabıǵatqa aıqaı engen sekildi, men bir aıqaı daýsyn estigendeı boldym. Osy kórinisten soń «Aıqaı» shyǵarmasyn salýǵa bekindim, boıaýlar aıqaılap turǵandaı, bulttar naǵyz qan beınesine engendeı etip saldym», deıdi sýretshi kúndeliginde. Mýnktiń bir sıýjetti ártúrli qyrynan beıneleıtin, bir sıýjetke birneshe ret oralatyn ádeti bolǵan. Máselen, taǵy bir derekterde «Aıqaıdyń» 40-qa jýyq nusqasy salynǵan desedi. Olardyń tórteýi kórkem sýret bolsa, qalǵany grafıkalyq sýret.
Qoryta aıtqanda, adam balasynyń syry san alýan. Ony zerttep, zerdelegen, aqyl-oı alyptary tarıh betine ózine tán jumbaǵyn órnektemek. Al ony baǵamdap, tarqatý, maǵynasyn ashý – keleshek urpaq isi.