Qordalanǵan másele kóp, sheshimdi keshiktirýge bolmaıdy

 

Infraqurylym nysandary keshendi tekserilýge tıis

Prezıdent óz sózinde elimiz­diń bıylǵy áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damý máseleleri tal­qy­­lanyp, alda turǵan basty min­detter aıqyndalatynyn atap ótti.

– Qordalanǵan máseleler az emes. 11 aıda ekonomıkanyń ósimi 4,6 paıyzdan 2,7 paıyzǵa deıin tómendedi. Inflıasııa sońǵy 14 jylda bolmaǵan deńgeıge jetti. Qazir bul kórsetkish – 19,6 pa­ıyz. Mundaı ahýal jurttyń tabysyna jáne ál-aýqatyna keri áserin tıgizip otyr. Jýyrda ótken Prezıdent saılaýy – bul halyqtyń bizge artqan zor senimi jáne qoldaýy. Azamattarymyz naqty oń ózgerister búgin jáne qazir bolady dep úmittenip otyr. Osy úmit pen senimdi aqtaý – aldy­myzda turǵan eń basty min­det ári qasterli paryz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent óziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda elimizdiń jańa damý baǵdary aıqyndalǵanyn, azamattardyń tabysyn arttyryp, ómir sapasyn jaqsartýǵa ba­sa nazar aýdarylatynyn atap ótip, erekshe mán berýdi qajet etetin birqatar máselege toqtaldy.

Memleket basshysy eń aldymen turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵy máselesin kóter­di. Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýyn­sha, aýyl men qalanyń aýqy­myn­da sheshile beretin tur­mystyq máselelerdi Úkimet­tiń deńgeıinde qaraýǵa májbúr. О́ıtkeni osy saladaǵy tótenshe oqı­ǵalar tym kóp bolyp ketti. Pet­ro­pavl, Temir­taý, Step­no­gor, Bal­qash, Qara­ǵan­dy, Aqtóbe jáne Rıdder qala­laryn­da bolǵan apat­tar­dyń eshqaı­sysynan ákim­der men mınıstr­ler, ásirese, men­shik ıeleri tıis­ti qorytyndy jasaǵan joq.

– Jaqynda Ekibastuzda bol­ǵan tótenshe jaǵdaı bul sala­daǵy ahýaldyń qansha­lyq­ty kúrdeli ekenin aı­qyn kórset­ti. Qyzmetkerlerdiń jaýap­syz­dyǵy, baqy­laý júıesiniń qaý­qar­syz­dyǵy myńdaǵan adam­dy jylýsyz qaldyrdy. Jaýap­ty qyz­met­kerler qysty qalypty rejimde, aman-esen ótkizemiz dep esep bergen. Biraq is júzinde jaǵdaıdyń qa­laı bolyp jatqanyn kó­rip otyr­syzdar. Pavlodar obly­sy­nyń ákimi óz ótinishimen qyz­meti­nen bosatyldy. Al quzyrly memlekettik organ – Energetıka mı­­nıstr­liginiń eshqandaı áre­ke­tin kórgen joqpyz, bul mekeme apat­qa selqos qarap, beıtaraptyq tanyt­­ty. Sondaı-aq tótenshe jaǵ­­daı qyz­met­teri­niń jumysy du­rys jol­ǵa qo­ıyl­maǵan. Olar baıaý qı­m­yl­dap, salǵyrttyq tanyt­ty, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent tozý deńgeıi 90 pa­ıyzdan asqan Ekibastuz JES-in memleketke 1 teńgege satý týraly usynys saraptaýdy qa­jet etetinin aıtty. Onyń pikirin­she, nysanǵa táýelsiz aýdıt júr­gizý kerek. Ábden tozǵan ortalyq­ty memlekettiń tıimdi basqara alý máselesin zertteý kerek. Ká­sip­orynnyń 50 paıyzyn alyp, men­shik ıesine Jylý elektr orta­lyǵyn kúrdeli jón­deýden ótkizý­di tapsyrǵan jón.

– Ekibastuz turǵyndaryna kel­ti­rilgen zardapty óteý shy­ǵyn­­dary menshik ıesi men res­pýb­lı­kalyq bıýdjet arasynda bólinýi kerek. Úkimettiń aldynda sońǵy jyldary menshik ıeleri eshteńe istemegen asa mańyzdy ınfraqurylym nysandarynyń árqaısysyn keshendi túrde tek­serip, sheshim qabyldaý min­deti tur, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy elimizdegi JES-terdiń tozý deńgeıi 66 pa­ıyzǵa, al keıbir qalalarda shek­ti mejeden asyp, 80 paıyzǵa jet­kenine toqtaldy. Jylý elektr stansalarynyń úshten biriniń paı­dalanýǵa berilgenine jarty ǵasyrdan asqan. Al Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń Rıdder men Shemonaıha qalalaryndaǵy jylýmen qamtý jelileri múldem tozǵan.

Prezıdenttiń aıtýynsha, ener­getıkalyq nysandardy ýaq­ty­ly jańǵyrtý isin baqy­laýǵa alý Úkimetke birneshe ret tap­sy­ryl­ǵan. Áıtse de ákimdikterge de týyn­daǵan máseleni ortalyqqa y­syra salýǵa bolmaıdy.

– Meniń tapsyrmam boıynsha Prezıdent Ákimshiligi janynan qurylǵan arnaıy Komıssııa keshendi sharalar ázirledi. Soǵan sáıkes baqylaý-qadaǵalaý tetigin kúsheıtip, menshik ıeleriniń jaýap­kershiligin jáne jalpy sala­nyń tıimdiligin arttyrý qa­jet. Komıssııa durys jumys is­temeı turǵan 19 jylý elektr orta­lyǵyn anyqtady. Olar­dy shu­ǵyl jańǵyrtý qajet. Aldyn ala esep boıynsha oǵan shamamen 90 mıllıard teńge kerek. Bul qarajat, árıne, energe­tıka­lyq kásiporyndardyń tarıf­tik smetasynda eskerilgeni jón. Mem­leket menshigindegi energe­tı­kalyq nysandar bıýdjet esebi­nen jóndelýge tıis. Al jeke­men­shik nysandardy «Tarıfti ın­ves­tı­sııaǵa aıyrbastaý» baǵdar­la­masy aıasynda óz qarajaty esebi­nen jańǵyrtý kerek. Úkimet osy mindetti sheshýge shuǵyl kirisýi tıis, – dedi Memleket basshysy.

 

Basty maqsat – halyq tabysyn arttyrý

Prezıdent halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý máselesine de basa nazar aýdardy.

– Negizgi taǵam ónimderiniń qym­bat­taýy ınflıasııanyń ósýine sebep bolyp jatyr. Azyq-túlik ınf­lıas­ııasy 24 paıyzdan asty. Tur­ǵyn­dardyń aqshalaı tabysy­nyń ósý qarqyny sońǵy bes jyl­daǵy eń tómen deńgeıde tur. Eli­mizde qaǵaz júzinde jumys is­teıtin, ýaqytsha jumys istemeı­tin, ózin-ózi nátıjesiz jumyspen qamtyǵan jáne ju­myssyz dep kórsetilgen 900 myńǵa jýyq adam bar. Negizgi qujat – Halyq tabysyn arttyrý baǵdarlamasy. Osy qujat­ty qazirgi jaǵdaılarmen sáıkes­tendirgen jón, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev óndi­ris­tik jaraqat máselesi kúr­deli problemaǵa aınalyp bara jatqanyna toqtaldy.

– Bıylǵy 11 aıda óndiriste 1 124 adam zardap shekti. Onyń 157-si qaıtys boldy. Keıbir kásiporynda adam ólimine ákep soqtyratyn apattar tym jıilep ketti. «ArselorMıttal Temirtaý» kompa­nııasy – osynyń aıqyn dáleli. Onda 2006 jyldan beri 20-dan astam apat bolyp, júzden astam azamatymyz qazaǵa ushyrady. Bıyldyń ózinde 14 adamnan aıyrylyp qaldyq. О́tken aptada taǵy bir jumysshy opat boldy. Memlekettik organdar men qoǵamdyq uıymdardyń esebine qarasaq, kompanııa eńbek, ekologııa jáne salyq zańnamasyn belden ba­syp otyr. Investısııalyq mindet­teme­lerin de oryndamaıdy. Qoǵam ádil, qa­tań jáne shuǵyl sharalar qabyldaýdy talap etip jatyr. Bul máseleni Úkimet bas­shysy tikeleı baqylaýda ustaıdy, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy óziniń tapsyrmasymen ınvestısııalyq jobalardyń biryńǵaı júıesi ázirlengenin, alaıda bıyl jospardaǵy 284 ınvestısııalyq jobanyń 43-i ǵana júzege asyrylǵanyn jetkizdi.

– Munyń bárine qur sıfr retinde qaraý­ǵa bolmaıdy. О́ıtkeni sonyń kesiri­nen kóptegen jumys orny ashylmaı qal­dy. El ekonomıkasy mıllıardtaǵan teńge qar­jydan qaǵyldy. Syrtqy ister mınıstrligi shetelden ınvestor tartý úshin tıimdi jumys atqaryp jatqanyn atap ótken jón. Elshiler shetelderde túrli kezdesý ótkizip, elimizge ınves­torlardy jetelep ákeledi deýge bolady. Biraq jobany júzege asyratyn kezde, jergilikti jerde túrli másele týyndaıdy. Bir sózben aıtsaq, biz da­ıyn ınvestorlardan aıyrylyp qalyp jatyrmyz. Taǵy da qaıtalap aıtamyn, ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa jaǵdaı jasaý, ıaǵnı jer bólý, ruqsatnama berý, ınf­raqurylymmen qamtý – ákimderdiń mindeti, – dedi Mem­leket basshysy.

Prezıdent baǵa belgileýdi kelesi bir mańyzdy másele retinde atap ótti. Sondaı-aq azyq-túlik baǵasyn ósirmeý úshin basty baǵyttar boıynsha naqty jumys júrgizý kerek ekenine toqtaldy.

– Azyq-túliktiń baǵasy jyl mezgiline qaraı qatty ózgeredi. Kúzde sý tegin nárse kóktemde sharyqtap shyǵa keledi. Mu­nyń sheshimi bireý ǵana – qoıma ınfra­qurylymyn jasaý kerek. Biraq bul baǵyttaǵy jumys baıaý júrip jatyr. Byltyr 83 myń tonna ónim saqtaıtyn qoıma salý josparlanǵanmen, onyń 64 myńy ǵana paıdalanýǵa berildi nemese jospar 77 paıyzǵa oryndaldy. Bıyl jumys birshama jandana tústi: 98 myń tonnalyq qoıma salý josparlanyp, sonyń 87 myń tonnasy qazirdiń ózinde iske qosyldy. Degenmen bul baǵyttaǵy sharýany áli de shırata túsý kerek. Búgingi tańda azyq-túlik qaýipsizdigi eldi órkendetýdiń basty sharty ekenin túsiný qajet. Agroónerkásip keshenin, ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimin óńdeýdi damytý Úkimet pen ákimder úshin basty basymdyq bolýǵa tıis, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev ádil jáne tıimdi ekonomıkalyq saıasat júrgizilýi kerek ekenine nazar aýdardy. Onyń pikirinshe, elimizde ádil báseke ornap, bıznes adal jumys istese, ádiletti naryqtyq ekonomıka qurylady.

– Ekonomıkany monopolııadan aryltý úshin mekemearalyq komıssııa quryldy. Bul komıssııa qajetti jumysty tıimdi júrgizip jatyr. Qazir jeke menshik­ke zańsyz ótip ketken aktıvterdi qaıtarý­ǵa basa mán berilip otyr. Biraq keıbir máseleler nazardan tys qalyp barady. Ekonomıkaǵa memlekettiń qatysýyn azaıtý, monopolısterdi ózine janama qatysy bar naryqtyń qyzmetine aralastyrmaý – óte mańyzdy jumys. Ákimshilik kedergilerdi jáne naryqqa baǵa belgileý arqyly qysym jasaýdy toqtatý kerek. Mysaly, elektr qýa­tyn óndirý jáne ony jetkizý salasy mono­polıs­terdiń qolynda. Olar táýelsiz kom­pa­nııalardyń naryqqa kirýine shekteý qoıyp otyr. Biz Elektr qýatyn biryńǵaı satyp alý ınstıtýtyn engizýge kiristik. Osylaısha, tıimsiz deldal kompanııalarǵa shekteý qoıylady. О́nim óndirýshige qarjy tikeleı túsedi. Nátıjesinde elimiz barlyq óńirler men uıymdar úshin oıǵa qonymdy baǵaǵa qol jetkizýge tıis, – dedi Memleket basshysy.

Budan bólek, Prezıdent bıýdjet saıasatyna arnaıy toqtaldy.

– Úkimet bıýdjet turaqtylyǵyn qamtamasyz etýi kerek. Ulttyq qordyń transfertine táýeldilikten birtindep quty­lýymyz qajet. Bir jyldan keıin Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysy­nyń jartysyn balalardyń esepshotyna aýdara bastaımyz. Sol kezde barsha azamattar Ulttyq qordaǵy ahýaldy jiti qadaǵalap otyratyn bolady. «Árbir azamat – ulttyq baılyqtyń ıesi» degen sóz jaı uran emes. Bul naǵyz halyqtyq, qoǵamdyq baqylaýdyń bastalǵanyn bildiredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy rette Memleket basshysy Úki­met pen Ulttyq bankke aldaǵy jeti jylda Ulttyq qordyń aktıvterin 100 mlrd dollarǵa jetkizý mindetin júktegenin eske saldy. Sondaı-aq aqshany azyraq jumsap, kóbirek tabys tabý kerek ekenin eskertti.

 

Aýyldy damytýǵa tapsyrma berildi

Sonymen qatar Prezıdent jer qoınaýyn paıdalaný salasynda eleýli túıtkilder bar ekenin jetkizdi.

– Bas prokýratýra Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy is-qımyl agenttigimen birlesip, jer qoınaýyn paıdalaný isiniń barlyq satysynda zań buzylatynyn anyqtady. Memlekettik jer qoınaýyn basqarý baǵdarlamasynda burmalanǵan nemese eskirgen málimetter bar. Qory naqtylanǵan jáne ıgerýge daıyn turǵan ken oryndaryna barlaý jumysyn júrgizýge 143 lısenzııa men kelisimshart zańsyz berilgen. Elimizde qundy paıdaly qazbasy bar ken oryndary az emes. Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar osyndaı 87 kenishti zańsyz alǵan. Olar baıqaý ótkizý rásimderin aınalyp ótip, kenishterdi jeke kompanııalarǵa sý tegin bergen. Úkimetke Bas prokýratýramen birlesip, zańsyz berilgen ken oryndaryn memleket menshigine qaıtarý úshin tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev aýyldyq jer­lerdi damytý máselesine de arnaıy toq­taldy. Memleket basshysy jańa pre­zıdenttik ókilettigine kirisken sátte, eń aldymen, Aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasyn ázirleý týraly Jarlyqqa qol qoıǵanyn aıtyp, aýyldy órkendetýdiń múldem tyń tásilderi kerek ekenine nazar aýdardy.

– Aýyl jurtynyń kópshiliginde jer úlesi bar. Biraq halyq onyń ıgiligin kóre almaı otyr. Azyq-túlik qaýipsizdigi búkil álem boıynsha basty máselege aınaldy. Bıyl bizdiń elde astyq mol shyqty. Biraq eginniń ortasha shyǵymy áli de tómen. Bul salada zamanaýı tehnologııany qoldaný óte mańyzdy. Sharýalardy osyǵan yntalandyrý kerek. Sondaı-aq tyńaıtqyshtyń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etken jón. Aýyl sharýashylyǵy ónimin óńdeý isin jaqsartýǵa basa nazar aýdarý qajet. Memleket jyl saıyn agroónerkásip keshenin damytýǵa 350 mlrd teńgeden astam sýbsıdııa bóledi. Soǵan qaramastan, tereń óńdeý óndirisi damyp jatqan joq. Agroónerkásip keshenin damytýdyń ulttyq jobasyndaǵy josparlar oryndalmaı jatyr, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent kótergen taǵy bir ózekti másele – ekonomıkany kredıtteý jáne halyqtyń kóp nesıe alýyna tosqaýyl qoıý.

– Naqty ekonomıkany kredıtteý isin keńeıtý qajet ekenin birneshe ret aıttym. Bıznes qoljetimdi qarjylandyrýǵa zárý. Meniń tapsyrmammen shuǵyl sheshimder toptamasy ázirlendi. Ol osy sektordaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshýge baǵyttaldy. Atap aıtqanda, zeı­net­aqy jınaǵynyń 50 paıyzyna deıin jeke basqarýǵa berý úshin BJZQ salymshylarynyń quqyqtary keńeıtiledi. Bul bıznesti kredıtteý­ge qajetti «uzaq merzimdi qarjy» qoryn qalyptastyrady. Agroónerkásip ke­shenine beriletin kredıtti arttyrý úshin astyq qolhaty ınstıtýty tolyqtaı sıfr­­­lan­dyrylyp, qaıtadan iske qosy­lady. Bul agroónerkásip kesheni kásip­oryn­dary úshin senimdi kepil bolady. Eko­no­mıkanyń osy sektoryn áldeqaı­da belsendi kredıtteý úshin jer qoı­naýyn paıdalaný quqyǵyna da osyndaı ózgerister engiziledi. Buǵan qosa, Úkimet pen qarjy salasyn retteý organ­dary «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda paıyz mól­sher­lemesin sýbsıdııalaý merzi­min 7 jyl­ǵa deıin sozý múmkindigin qarastyr­ǵan jón dep sanaımyn. Árıne, bul ekono­mıka­nyń tek anaǵurlym basym baǵyt­taryn qamtýǵa tıis, – dedi Memleket basshysy.

Sonymen qatar Prezıdent tutyný­shylyq kredıttiń shamadan tys kóbeıýin tómendetý kerek ekenin eske saldy.

– Búginde problemalyq kredıtterdiń kólemi jarty trln teńgege jetti. Mıl­lıonnan astam adam óziniń bank aldyn­daǵy mindettemelerin óteýge jaǵ­daıy joq. Olardyń kóbi ábden toryǵyp, eski boryshyn jabý úshin jańa kredıt rásimdeýge májbúr. Sondyqtan 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap «Jeke tulǵalardyń tólem qabiletin qalpyna keltirý jáne olardyń bankrottyǵy týraly» Zań kúshine enýge tıis. Sonymen qatar kepilsiz onlaın-mıkrokredıtteýdi qatań retteý qajet. Keıbir elderde oǵan tolyqtaı tyıym salǵan. Osy tájirıbeni zerttegen jón, – dedi Prezıdent.

 

Sheshim der kezinde qabyldanbaıdy

Qasym-Jomart Toqaev jańa ákimshilik reforma júrgizýdi tapsyrǵanyn eske saldy. Mundaǵy basty maqsat – atqarýshy bılik organdary jumysynyń tıimdiligin arttyrý.

– Qoldanystaǵy zańdar memlekettik organdarǵa tolyq derbestik berip otyrǵan joq. Mysaly, óz salasynda normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldaý úshin olardyń quzyreti zań júzinde bekitilýi kerek. Tapsyrmalar ýaqtyly oryndalmaıdy. Sheshim der kezinde qabyldanbaıdy. Sol sebepti ózektiligin tez joǵaltady. Osyndaı túıtkildi sheshý úshin zańdarǵa memlekettik organdarǵa óz salasyndaǵy quzyreti sheginde qajetti sharalardy qabyldaýǵa múmkindik beretin túzetýler engizilip jatyr, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy Prezıdent Ákimshiligi júrgizgen taldaý Úkimettiń qyzmetinde olqylyqtar bar ekenin kórsetkenin atap ótti. Mysaly, onyń jumysynyń jartysyna jýyǵy ýákiletti organdar ázirlegen salalyq sheshimderdi maquldaýmen shekteledi.

– Úkimettiń negizgi mindeti – jumys­ty úılestirý jáne oǵan basshylyq etý. Jańa ákimshilik reforma aıasynda zań shyǵarý tájirıbesin jańǵyrtý qajet. Túrli deńgeıdegi memlekettik basqarý or­gan­darynyń ortalyqqa baǵynysh­ty­ly­ǵyn barynsha azaıtqan jón. Osyǵan oraı Úkimetke zańnamalyq aktilerdi túgen­deýdi tapsyramyn. Memlekettik organ­dardyń negizgi mindetteri men quzy­retteri ǵana zań júzinde bekitilýi kerek. Ár saladaǵy saıasatty ázirleý, ony júr­gizý jáne baqylaý quzy­reti Úkimetten orta­lyq memlekettik organ­darǵa berilýge tıis. Or­talyq pen aımaq­tar arasyndaǵy qu­zy­ret­terdi bólý isin kelesi jyly aıaq­taý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent asa mańyzdy ulttyq jobalardyń («Jaıly mektep», «Aýyldyq densaýlyq saqtaý», negizgi ınvestısııalyq jobalar) oryndalý barysyn qadaǵalaıtyn Prezıdenttiń jobalyq ofısi óz jumysyn bastaǵanyn habarlady.

– Jobalyq basqarý salasyndaǵy bilik­tilik memlekettik menedjerler úshin búkil álemde qalypty standartqa aınal­dy. Al biz onyń ne úshin kerektigin túsin­dirýden jáne oryndaýshylardy keńsemen birlese jumys isteýge úgitteýden asa almaı otyrmyz. Ákimder jańa talapqa beıimdele bilý kerek. Jobalyq keńse jetekshilerine de shynaıy jaǵdaıǵa oraı oılanyp, pragmatıkalyq turǵydan áreket etken jón. Zamanǵa qaraı beıimdelý kerek. Áıtpese, kósh sońynda qalýymyz múm­kin. Ádiletti ári damyǵan memleket qurý úshin jańa kadr saıasatyn júrgizý kerek. Aldaǵy ózgerister, eń aldymen, adam kapıtalyna qatysty bolady. Jańa kadr saıasaty merıtokratııa jáne kásibı­lik qaǵıdattaryna negizdeledi, – dedi Mem­leket basshysy.

 

Memlekettik qyzmetke ádil básekelestik qajet

Prezıdent kelesi jyly ortalyqta jáne jergilikti jerde aýqymdy kadr­lyq ózgeris jasalatynyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, bastyqtardyń únemi búıregi buryp turatyn adamdarymen qoshtasýyna týra keledi. Olardyń ornyn jańa kadr­lar basady. Qazaqstanǵa tıimdi jumys isteıtin tehnokrattar qajet.

– Mınıstrler jáne ákimder ózine qolaıly adamdardy ǵana qyzmetke taǵaıyndaıtyn ádetti doǵarýǵa tıis. Mınıstrlikterdiń ózinde «kerek adamyn» taǵaıyndaý úshin zań talaptaryn attap ótetin nemese qalaýynsha ózgertip alatyn jaǵdaılar bar. Bul áreketter barlyq jerde kezdesedi. Jer ınspeksııasy, quqyq qorǵaý salasy, revızııalyq komıssııa jáne basqa da baqylaý organdary jergilikti bıliktiń yqpalynda bolmaýy kerek. Ádil báseke bolmasa, kásibı mamandar memlekettik qyzmetke qyzyqpaıdy. Daryndy jastar memlekettik qyzmetke kelýge qulyqsyz. Aımaqtarda tek sol óńirdiń azamattary jumys isteýi kerek degen qasań túsinikten arylý kerek. Adamnyń bilikti bolýy onyń týǵan jerine baılanysty emes. Jumystyń naqty nátıjesimen ǵana baǵalanady.

Sonymen birge kvazımemlekettik sektorda tártip ornatatyn kez keldi. Korporatıvtik basqarýdyń ıkemdi bolýy – oıyńa ne kelse, sony isteý degen sóz emes. Azamattardy qyzmetke taǵaıyndaý barynsha ashyq jáne ádil bolýǵa tıis. Sebebi bul – eń aldymen, halyqqa tıesi­li mekemeler. Prezıdent Ákimshiligi mem­lekettik jáne kvazımemlekettik sektor­daǵy taǵaıyndaýlardy únemi baqy­laýda ustap otyrýy kerek. Jeke adam­dardyń múddesin kózdeıtin kez kelgen áre­ketke tos­qaýyl qoıylýǵa tıis. Memle­ket­tik qyzmet isteri agenttigi jeke sek­tor­daǵy bilikti mamandardy mem­le­ket­tik qyz­metke tartý úshin qolaı­ly jaǵdaı ja­saýy qajet. Elimizdi órken­detemiz desek, bárimiz bir el bolyp kúsh jumyl­dyrýy­myz kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qasym-Jomart Toqaev memlekettik organdardaǵy atqarýshylyq tártipti synǵa aldy. Prezıdenttiń aıtýynsha, memlekettik apparat berilgen tapsyrmalardy atústi oryndaıdy. Túrli sebeptermen sozbalańǵa salyp, oryndalý merzimi birneshe ret keıinge shegeriledi.

 – Jyl basynan beri Prezıdent Ákimshiligi tapsyrmalardyń oryndalý sapasyna qatysty memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń atyna 400-den astam syn-eskertpe joldaǵan. Al osy tapsyrmalardyń negizgi úılestirýshisi – Úkimet tarapynan qadaǵalaý tıisti deńgeıde júrgizilgen joq. Úkimet qyzme­tin qamtamasyz etýge tıis Premer-mınıstr Keńsesiniń jumysy tek memleket­tik organdardyń daıyn esebin jibere sa­lýmen shekteledi. Premer-mınıstr Keń­sesiniń vedomstvoaralyq úılestirý jáne salaaralyq máselelerdi sheshý jó­nin­degi rólin arttyryp, Úki­met­tiń sha­ǵyn apparaty retinde keshen­di túrde trans­formasııa jasaǵan jón. Mem­lekettik organ basshylary jekelegen máseleler boıynsha burynǵydaı sheshim qabyldaýdan qorqady. Túrli jeleýmen meniń nemese Prezıdent Ákimshiliginiń maquldaýyn alýǵa tyrysady. Keıde Úki­met múshelerine jazbasha tapsyrma berý­ge týra keledi. Áıtpese tapsyrmanyń oryndalmaý, jobanyń tolyq aıaqtalmaı qalý qaýpi bar. Bıýrokratııadan aryltý jó­nindegi sharalar týraly Jarlyq aıasyn­da biz Úkimet pen ýákiletti memle­kettik organdardyń quzyretine jatatyn aǵymdaǵy máseleler boıynsha Prezı­dent Ákimshiligine qujat joldaýǵa ty­ıym saldyq. Alaıda bul tájirıbe áli joıylǵan joq, – dedi Prezıdent.

 

 Syrtqy saýda aınalymy ósip keledi

Jıyn barysynda Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov elimizdiń damý barysy jáne kelesi jyldyń jospary týraly baıandady. Úkimet basshysy keltir­gen derekterge súıensek, qańtar-qara­sha­da ekonomıkanyń ósý qarqyny 2,7 pa­ıyz deńgeıinde boldy. Aýyl sharýa­shylyǵy, aqparat jáne baılanys, qury­lys, óń­deý ónerkásibi, saýda, kólik jáne qoı­malaý salalary ósip keledi. Ekono­­mı­ka ósýiniń baıaýlaýy munaı jáne taý-ken óndiristerindegi baıaýlaýmen baı­la­nysty.

Bıyl qańtar-qazanda syrtqy saýda aınalymy 34 paıyzǵa ósip, 111 mlrd dollardy qurady. Eksport 45 paıyzǵa, sonyń ishinde óńdelgen taýarlar eksporty 35 paıyzǵa ósti. Oń saýda balansy 2 esege ulǵaıyp, 31 mlrd dollardy qurady.

– Qazirgi kezde Úkimet ınflıasııany baqylaý jáne tómendetý boıynsha sharalar keshenin iske asyrýda. Onyń sheńberinde jedel jáne orta merzimdi is-sharalar kózdelgen. Olar ishki naryqtaǵy otandyq taýarlardyń úlesin arttyrýǵa, taýarlardy saqtaý jáne tasy­maldaý tetikterin damytýǵa, bólshek saýdany qoldaýǵa baǵyttalǵan, – dedi Á.Smaıylov.

Premer-mınıstr qazirgi ýaqytta 2030 jylǵa deıin Memlekettik qarjyny basqarýdyń jańa tujyrymdamasy qaǵıdattaryn engizý júzege asyrylyp jatqanyn atap ótti. 2023 jyly Ulttyq qordan alynatyn transfertterdi 1,4 trln teńgege qysqartýǵa jáne bıýdjet shy­ǵystarynyń ósý qarqynyn turaq­tan­dyrýǵa múmkindik beretin kontr­sıkldik bıýdjettik qaǵıdalar bekitildi.

Sonymen qatar bıýdjet prosesi men salyqtyq ákimshilendirýdi jeńildetýge, osy baǵyttarǵa jańa sıfrlyq sheshim­derdi engizýge múmkindik beretin jańa Bıýdjet jáne Salyq kodeksterin ázirleý bastaldy.

– Jalpy alǵanda, bıýdjet-salyq saıasaty 2030 jylǵa qaraı munaıǵa qatysty emes tapshylyqty 5%-ǵa deıin tómendetýge, sondaı-aq Ulttyq qor aktıvterin 100 mlrd dollarǵa deıin ósirýge baǵyttalady, – dedi Á.Smaıylov.

Premer-mınıstr kóleńkeli ekonomı­kaǵa qarsy is-qımyl jónindegi is-sharalar josparyn iske asyrý jalǵasyp jatqanyn, onyń sheńberinde zańnamalyq baza jetildirilip, kedendik ákimshilendirýdi odan ári sıfrlandyrý, taýarlardy qada­ǵalaýdyń ulttyq júıesin qurý, qolma-qol aqshasyz tólemderdi damytý jáne valıýtalyq baqylaýdy jetildirý boıynsha jumystar júrgizilip jatqanyn aıtty.

Aldaǵy 7 jylda keminde 150 mlrd dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa tartý jumystary júrgizilip jatyr. Máselen I jartyjyldyqtyń qorytyndysy bo­ıynsha 14,5 mlrd dollar tikeleı ınves­tısııa tartyldy.

– 131 myń jańa jumys ornyn qurýdy kózdeıtin 30 trln teńgege 850 ınvestı­sııalyq jobanyń jalpyulttyq pýlymen jumys júrgizilýde. Osy jyldyń qorytyndysy boıynsha 18,5 myń jumys ornyn qura otyryp, 2 trln teńgege 190 joba paıdalanýǵa beriledi, – dedi Úkimet basshysy.

Sondaı-aq Premer-mınıstr Qazaq­stanǵa birqatar sheteldik kásiporyn­dy kóshirý boıynsha jumystar júrgizilip jatqanyn habarlady. Búgingi tańda 19 kompanııa kóshirildi, al basqalary bo­ıynsha bul másele pysyqtalyp jatyr.

Bıyldan bastap bıznesti retteýdiń jańa tásilderi engizile bastady. Son­daı-aq ol memlekettik baqylaý júıe­sin reformalaýdyń jańa kezeńi – táýe­kelderdi basqarý júıelerin avtomat­tandyrý arqyly tekserýlerden buzý­shy­lyqtardyń aldyn alýǵa aýysý bastal­ǵanyn atap ótti.

– Bul jumys kelesi jyly shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin tekserý­ge mora­torıı merzimi ótkennen keıin aıaq­talýy tıis. Qabyldanyp jatqan sharalar ShOB-ta jumyspen qamtylǵandar sanyn 4,7 mln-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Premer-mınıstr.

 

Shaǵyn nesıe bızneske kómektesedi

Á.Smaıylov bıznesti qosymsha qoldaý maqsatynda monoqalalarda, shaǵyn qalalar men aýyldarda 5% jeńil­dikpen shaǵyn nesıelendirý engizil­genin, sondaı-aq nesıelendirýdiń eń joǵa­ry somasy 7-den 3 mlrd teńgege deıin tómen­detilgenin aıtty. Bul ShOB sýbekti­lerin memlekettik qoldaý sharalarymen qamtýdy ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Shaǵyn nesıege qoljetimdilikti keńeı­­tý esebinen aýyl halqynyń tabysyn art­­tyrý jónindegi jobany iske asyrý bas­­talǵan. Premer-mınıstrdiń sózine sáı­kes, buǵan kelesi jylǵa 70 mlrd teńge bólý kózdelgen. 5 jyldyń ishinde osy jobaǵa 1 mln-nan astam aýyl turǵynyn tartyp, 1 trln teńge baǵyttaý josparlanyp otyr.

Sonymen qatar Á.Smaıylov qazirgi ýaqytta halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2025 jylǵa deıingi baǵdarlamasy odan ári iske asyrylyp jatqanyn atap ótti. Onyń sheńberinde 3 mln-nan astam adam­nyń jalaqysy ósti. Dárigerlerdiń jalaqysy 30%-ǵa deıin, muǵalimderdiń – 25%-ǵa, bıýdjet sferasynyń basqa qyzmetkerleriniń jalaqysy – 20%-ǵa, óndiristik personaldyń jalaqysy – 10-50% aralyǵynda kóterildi.

Baǵdarlama aıasynda bıyl 11 aıda 563 myń jańa jumys orny quryldy, bul josparlanǵan kórsetkishten 27%-ǵa joǵary. Úkimet azamattardy jumyspen qamtý boıynsha is-sharalardy belsendi iske asyrady. Bıyl 830 myńnan astam adam jumysqa ornalasty, sonyń ishinde 233 myńy – jastar.

Budan keıin Úkimet basshysy munaı-gaz-hımııa ónerkásibin damytý jónindegi josparlarymen tanystyrdy. Máselen Teńizde 2023 jyly Saǵalyq qysymdy basqarý jobasy aıaqtalady. Qashaǵan ken ornynda qýattylyǵy 1,1 mlrd tekshe metr gaz óńdeý zaýytynyń qurylys jumystary bastaldy. Qarashyǵanaqta qosymsha 3 mlrd tekshe metr gaz óńdeý boıynsha joba pysyqtalyp jatyr.

Osy saladaǵy kúrdeli jobalar úshin Jetildirilgen modeldik keli­sim­sharttar zańnamaǵa engizildi. Bul 2023 jyly Qalamqas-Hazar jáne Qara­ton ken oryndary boıynsha 9 mlrd dollardy quraıtyn ınvestısııalyq jobalar­dy bastaýǵa múmkindik beredi. Sony­men qatar Trans­kaspıı halyq­ara­lyq mar­­shrýt­tardy damytý maqsa­tynda Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkı­ıanyń kólik jáne ınfra­qury­­lym mınıstrlikteriniń arasynda kólik ınfraqurlymyn jańǵyrtýǵa baǵyttal­ǵan Jol kartalary qabyldandy.

Munaı-gaz-hımııa salasynyń damýyna keletin bolsaq, álemdik óndirýshilerdiń TOP-10 quramyna kiretin qýattylyǵy 500 myń tonna polıpropılen óndiretin iri zaýyt iske qosyldy. Budan basqa, qýat­­tylyǵy 1,2 mln tonna polıetılen ón­­dirý jobasy boıynsha bazalyq jobalaý bas­taldy. Kelesi jyly Atyraý ob­ly­­­syn­da jalpy ınvestısııa somasy 1 mlrd dol­lardy quraıtyn býtadıen jáne Ba­tys Qazaqstan oblysynda metanol ón­di­retin zaýyttardyń qurylysy bastalady. Sondaı-aq 2023 jyly Shymkent munaı óńdeý zaýytynyń óndiristik qýattylyǵyn 9 mln tonnaǵa deıin keńeı­týdi bazalyq jobalaý bastalady jáne bıtým óndirisi 300 myń tonnaǵa kóbeıedi.

Premer-mınıstr jyl basynan beri respýblıkamyzda 34 myń oryndyq 325 balabaqsha ashylǵanyn, nátıjesinde 3 jastan 6 jasqa deıingi balalardy mektepke deıingi bilimmen qamtý 98 pa­ıyzdy quraǵanyn atap ótti. Sondaı-aq bıyl 106 myń oqýshyǵa arnalǵan 201 mektep ashyldy. Jańa «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda 2026 jylǵa deıin 842 myń oqýshyǵa arnalǵan 400-den astam jańa mektep ashylady. Búgingi tańda 410 kolledjdi 500-ge jýyq kásiporyn qamqorlyqqa alǵan. Jalpy, 2025 jylǵa qaraı jastar qatarynan nıet bildirgenderdiń bári suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha tehnıkalyq jáne kásiptik bilimmen tegin qamtylady.

Budan keıin Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov aqsha-nesıe saıasaty jóninde baıandama jasady. Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar Ekibastuzdaǵy jaǵdaıdy qalpyna keltirý jumystaryna qatysty esebimen bólisti. Sonymen qatar Memleket basshysy Almaty qalasy, Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystary ákimderiniń baıandamalaryn tyńdap, árqaısysyna naqty tapsyrma berdi.