Senat spıkeri Máýlen Áshimbaevtyń tóraǵalyǵymen Palata otyrysy ótti. Onda depýtattar Memleket basshysynyń tıisti usynýymen Joǵarǵy sottyń sýdıalaryn qyzmetterinen bosatý týraly máseleni qarady. Sondaı-aq senatorlar Parlament Palatalarynyń birlesken otyrysynda konstıtýsııalyq zań jobasyn qaraý úshin Palatalardyń birlesken komıssııasynyń múshelerin saılady, birqatar qujatty maquldady jáne depýtattyq saýaldaryn joldady.
Depýtattar qabyldaǵan sheshimge sáıkes Vıacheslav Salıı, Asan Eskendirov jáne Aıgúl Qydyrbaeva Joǵarǵy sot sýdıasy qyzmetinen bosatyldy. Usynylǵan kandıdatýralar aldyn ala Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetinde talqylandy.
Otyrys barysynda Senat tóraǵasy 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine engen Palata jumysyna qatysty ózgeristerge toqtaldy.
«Konstıtýsııalyq reformaǵa sáıkes 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap zań shyǵarý prosedýrasy ózgertildi. Endi Senat Májilis qabyldaǵan zańdy maquldaý nemese maquldamaý týraly sheshim qabyldaıdy. Qajet jaǵdaıda Senat belgili bir baptardy ózgertý jóninde usynys engize alady. Taǵy bir erekshelik, Palata otyrysynda zań boıynsha baıandamany bas komıtet ýákilettik bergen Senat depýtaty jasaıdy», dedi M.Áshimbaev.
Senatorlar otyrys kezinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Shveısarııa Konfederasııasynyń Federaldyq Keńesi arasyndaǵy baǵaly metaldardan jasalǵan buıymdardaǵy synamalyq tańbany ózara taný jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldady. Bul kelisimniń maqsaty – eki memleket arasyndaǵy baǵaly metaldardan jasalǵan buıymdardyń aınalymyn ońtaılandyrý. Qujat eki memlekettiń ekonomıkalyq ózara is-qımylyn damytýdy jáne otandyq zergerlik ónerkásipti qoldaýdy kózdeıdi.
Kelisim Qazaqstan Respýblıkasy men Shveısarııa Konfederasııasy arasynda baǵaly metaldardan jasalǵan zattardyń saýdasyn damytýǵa, sondaı-aq metaldyń quramyn qaıta tekserý jáne qosarlanǵan tańbalaý rásimin ońtaılandyrýǵa yqpal etedi. Bul qadamdar zergerlik zattardy eksporttaý kezinde ákimshilik júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy azamattyq áýe kemelerin avıasııalyq izdestirý jáne qutqarý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn maquldady. Qujat eki eldiń azamattyq avıasııa salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtýǵa arnalǵan. Osy qujat arqyly azamattyq áýe kemelerin avıasııalyq izdeý jáne qutqarý máseleleri retteledi. Kelisimdi ratıfıkasııalaý eki eldiń azamattyq ushaqtardy izdeý jáne qutqarý kezindegi birlesken is-qımyldarynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi.
«Bul kelisimge 2019 jylǵy 11 qyrkúıekte Beıjiń qalasynda qol qoıylǵan bolatyn. Kelisim boıynsha izdeý-qutqarý operasııalaryn uıymdastyrý jáne oryndaýda ózara is-qımyldyń naqty algorıtmin kózdeıdi. Ár tarap óz aýdanynda azamattyq áýe kemelerin izdeý jáne qutqarý qyzmetteriniń jaýapkershiligin, olardyń táýlik boıy kezekshiligin qamtamasyz etedi. Kelisim avıasııalyq oqıǵa týraly ózara habarlaý jáne ekinshi taraptan kómek suraýǵa múmkindik beredi. Taraptar ózderiniń jaýapkershilik aımaǵynda izdestirý-qutqarý operasııalaryn júzege asyrý kezinde bolǵan shyǵystardy ózderi kóteredi. Qujat aıasynda eki memlekettiń quzyretti organdary men izdeý, qutqarý qyzmetteri arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý kózdelgen», dedi qujat jóninde baıandama jasaǵan senator Súıindik Aldashev.
Mundaı yntymaqtastyqqa izdeý jáne qutqarý boıynsha birlesken oqý-jattyǵýlar, memleketaralyq baılanys arnalaryn júıeli túrde tekserý, izdestirý ári qutqarý jónindegi sarapshylardyń ózara saparlary, izdestirý-qutqarý aqparaty men tájirıbe almasý kiredi.
«1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasy ratıfıkasııalaǵan Halyqaralyq Azamattyq avıasııa týraly konvensııa aıasynda kórshiles eki memleket arasynda avıasııalyq izdeý jáne qutqarý salasyndaǵy is-qımyldardy úılestirý úshin kelisim jasaý eskerilgen. Osy Konvensııany ustana otyryp, Qazaqstan kórshi eldermen belgilengen baǵyttaǵy yntymaqtastyqty qalyptastyryp keledi. Aıtar bolsaq, 2017 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasynyń Úkimetteri arasyndaǵy avıasııalyq izdeý jáne qutqarý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim ratıfıkasııalandy. Byltyr Qyrǵyz Respýblıkasymen arada osyndaı kelisimge qol qoıyldy», dedi Súıindik Aldashev.
Konstıtýsııalyq ózgeristerge sáıkes Konstıtýsııalyq zań jobalary Parlament Palatalarynyń birlesken otyrystarynda qaralatyny belgili. Aldaǵy birlesken otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń kúshi joıyldy dep taný týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń jobasy qaralady. Soǵan baılanysty Senat depýtattary birlesken komıssııanyń múshelerin saılady. Nátıjesinde, senatorlar Vladımır Volkov, Sultanbek Mákejanov jáne Dúısenǵazy Mýsın atalǵan komıssııanyń quramyna endi.
Palata otyrysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Baqytjan Baıahmetov aldaǵy ýaqytta dızel otynynyń tapshylyǵy bolýy múmkin ekenin aıtyp, alańdaýshylyq bildirdi. Soǵan baılanysty depýtat elimizde munaı ónimderi óndirisiniń ósýin yntalandyrý jóninde keshendi sharalar qabyldaý qajettigin tilge tıek etti.
Senator 2025 jylǵy 1 qańtardan bastap EAEO aıasynda munaı men munaı ónimderiniń biryńǵaı naryǵynyń normasy engiziletinin eske saldy. Oǵan bizdiń elden basqa Reseı men Qyrǵyzstan kiredi, olarda otyn baǵasy joǵary. Baqytjan Baıahmetov osyǵan baılanysty elimiz Premer-mınıstriniń atyna birqatar ózekti máseleni aıtty.
«Úsh iri munaı óńdeý zaýytynyń óndiristik qýatynda barynsha jumys isteýin eskere otyryp, Úkimet munaı ónimderi óndirisiniń ósýin yntalandyrý úshin qandaı sharalar qabyldaýdy josparlap otyr? Qazaqstan men onyń kórshileri arasyndaǵy dızel otyn baǵasynyń jalǵasyp kele jatqan teńsizdigine qatysty Úkimettiń kózqarasy qandaı? Únemi bolyp turatyn munaı ónimderi men dızel otynynyń tapshylyǵy máselesin sheshý úshin Úkimettiń orta merzimdi nemese uzaq merzimdi jospary bar ma?», dedi depýtat B.Baıahmetov.
Senator Álı Bektaev elimizdiń Premer-mınıstrine joldaǵan depýtattyq saýalynda jylyjaı sharýashylyǵymen aınalysatyn fermerler kommýnaldyq tarıfterdiń qymbattaýyna, otynmen qamtamasyz etýdegi úzilisterge jáne memlekettik qoldaý deńgeıiniń tómendeýine tap kelgenine alańdady.
«Búgingi tańda respýblıkamyzda barlyǵy 1 265 ga jylyjaılardyń 844 ga Túrkistan oblysynda ornalasqan. Olarda jyl saıyn 91 myń tonna kókónis óndirilip, el turǵyndaryn qamtamasyz etip otyr. Jylyjaılarda barlyǵy 12 myńnan astam sharýa qojalyqtary eńbek etedi. Túrkistan oblysynda óndiriletin ónimniń 66%-y Saryaǵash aýdanynda ósedi. Ol aýdannyń ishki jalpy óniminiń 30 paıyzyna teń. Búginde jylyjaı óndirisi óńir aýyl sharýashylyǵynyń negizin quraıtyn, halyqty sapaly kókónispen qamtamasyz etip otyrǵan, syrttan keletin ımporttyq ónimderge tótep bere alatyn salaǵa aınalyp kele jatyr. Sondyqtan bul salany qoldaý elimizdiń ishki naryǵyn jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qoldaý», dedi senator Á.Bektaev
Depýtat osy salanyń damýyna teris áser etetin negizgi faktor – kommýnaldyq qyzmetterdiń joǵary quny ekenin jetkizdi. Osyǵan baılanysty ımporttyq kókónisterdiń baǵasy tómen, ıaǵnı satyp alýshylar sony tańdaıtynyn jetkizdi. Sonymen qatar qysqy jaǵdaıda jylyjaı sharýashylyqtarynyń áleýmettik mańyzdylyǵyn eskere otyryp, olarǵa da qosymsha kómir bólý qajet.
Senator qazirgi tańda jylyjaı óndirisiniń baǵasyna, sapasyna jáne kólemine is júzinde áser etpeıtin jylyjaı óndirisin memlekettik qoldaýdy kúsheıtý qajeti týraly da sóz qozǵady.
Murat Baqtııaruly Premer-mınıstrdiń orynbasary Altaı Kólginovke joldaǵan saýalynda Úkimetti onomastıka salasyndaǵy qaǵıdattaryn qaıta qaraýǵa shaqyrdy.
«Elimiz óz táýelsizdigin alǵan kezeńnen beri Qazaqstanda onomastıkalyq jumys jandanyp, kezinde túrli sebepter men saıasattyń yńǵaıyna sáıkes ózgerip ketken qazaqtyń jer-sý attary, eldi mekenderdiń birazynyń tarıhı ataýlary qaıtarylyp, aqıqat ornaı bastady. Árbir eldi meken men qalalar, kentterdegi kóshe ataýlary búgingi zaman talabynda, ıaǵnı táýelsizdik rýhynda búginge deıin halqymyzdyń birtýar tulǵalarynyń esimderimen atalyp jatqany jetkilikti. Alaıda elimizde kóshelerge at berýde jáne eldi mekenderdi qaıta ataýda belgili bir tártiptiń joqtyǵy aldymyzdan shyǵa beredi», degen M.Baqtııaruly Onomastıka jáne til komıssııasyna jer-sý ataýlaryna qatysty san alýan pikir kelip túsetinin jetkizdi.
Osy oraıda, depýtat keńes ókimeti tusynda túrli deńgeıde hatshy qyzmet atqarǵandarǵa kóshe atyn berý týraly usynystyń jıilep ketkenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, kóbine mundaı usynysty KSRO-da qyzmet etkenderdiń qaltaly urpaǵy jasaıtyn kórinedi. Al shyn máninde elge eńbegi sińgender nazardan tys qalyp ketýi múmkin. Osyǵan alańdaǵan senator memlekettik onomastıka saıasatyn qaıta qarastyrýdy surady.