Parasattylyǵymen júrgen ortasynyń shamshyraǵyndaı bolyp, paıymdylyǵymen sol pendelerdi tánti etken birtoǵa jandar bolady. Taý alystaǵan saıyn bıikteı túsedi degen sóz sondaı adamdar fánı dúnıeden ótken soń, jyljyǵan jyldar úni bolyp ta aıtylsa kerek. Biz biletin Máken aǵa Áýesbaev osyndaı óreli jandardyń biri edi. Aspantaýlar aıasyndaǵy Kegen aýylynda qyzmet etken 90-jyldary qalyptasqan ádetimen erteli-kesh ortalyq kósheni boılaı aıańdaǵanda oń, solynan eshkim ozbaıtyn edi. Muny eldiń Máken aǵaǵa kórsetken bir qurmeti dep te baǵalaǵan durys.
Ýaqyt shirkinde toqtam bar ma. Jyljyǵan jyldar óz degenin isteıtini haq. Ámánda, ony «aldynan aqsaǵannyń aıyby joq» dep qazaqylyqqa súıep qana qoımaı, «ornynda bar ońalar» degen danalyqqa júgingen lázim. Taıaýda Máken aǵanyń nemeresi Baqtııar Batys Qazaqstannan Taldyqorǵan qalasyna telefon soqqanda bir serpilip, Kegendegi sol bir jaımashýaq kúnderdi esime aldym. Oı qoryta otyryp, jetisýlyqtar esimin erekshe iltıpatpen esterine alatyn taý tulǵaly azamat Máken aǵa Áýesbaev týraly bir úzik syrdy aq qaǵazǵa túsirýge talpyndym. Arada azamattar qol ushyn berip, keıipkerimizdiń ómir belesteri jaıly jan jary búginde Oral qalasynda turatyn Raýhan Dúkenqyzynyń úzik-úzik syrlaryn aǵytqan úshbý hat ta qolyma tıdi.
...«Biz – erte eseıgen býynnyń ókilimiz. Buǵanamyz bekimeı eńbekke aralastyq. Balalyǵymyzdyń nebir qyzyqty kezeńin sum soǵystyń aýyr kúnderine aıyrbastadyq. Shúkirinen taımaǵan halyqpyz ǵoı. Qazir ol zaman kelmeske ketti. О́mir óz arnasymen aǵýda. Men baqyttymyn», dep bir qaıyrǵan abzal ana áńgimesi aq qaǵazda odan ári bylaı jalǵasady:
«Máken Shynybekuly qandaı qyzmet atqarmasyn adaldyǵymen, qabilet-qarymymen ári kásibı sheberligimen daralanatyn. Týyp-ósken jerine, qadirlep, qurmettegen eline adal qyzmet etti. Sóıtip, jer jánnaty Jetisýdyń asyl azamaty, tuǵyrly tulǵasy retinde tanylyp, sol eldiń aǵasy atandy. Qashanda bııazy minezinen aýytqymaı, bilsem, bilgen ústine bile tússem degen ustanymynan taımaıtyn. Eń bastysy, kókirek kózi ashyq hám kórgeni men túıgeni mol qazynaly zerek te zerdeli jan shyn máninde aǵa urpaqtyń laıyqty ókili bola bildi».
Surapyl soǵys bastalyp, ákesi maıdanǵa attanarynda: «Urpaq kóshin jalǵap tuǵyrym bolar jalǵyz ulym Mákendi Allaǵa amanattadym», depti. Sonda artynan tesile qarap, 7-8 jastaǵy jalǵyz uldy baýyryna basyp qoshtasyp turǵan zaıyby Bıkesh apanyń jasy otyzǵa da tolmaǵan eken. Soǵysty kórmese de tyldyń azabyn tartqan Bıkesh apa 1942 jyly Uly Otan soǵysynda mert bolǵan Shynybek atadan qalǵan jalǵyz uly Mákeńdi qatarǵa qossam dep armanyn úkileıdi. Aqyry oǵan da qol jetkizedi.
Máken aǵa 1950 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetine oqýǵa túsip, ony 1956 jyly bitirdi. Eńbek jolyn Jalańash aýylyndaǵy, Sredıgor orys orta mektebinde muǵalim bolyp bastady. Keıinnen osy mektep dırektorynyń orynbasary bolyp birneshe jyl eńbek etip, 1963 jyly partııa qyzmetine aýysty. Aýdandaǵy «Kólbastaý», «Toǵyzbulaq» kolhozdarynda partııa komıtetiniń hatshysy bolǵan kezderinde iskerligin, senim artyp tapsyrylǵan jumysqa zor jaýapkershiligin tanytyp, áriptesterinen erekshelendi.
1970 jyl «Toǵyzbulaq» kolhozynyń ujymy úshin este qalarlyq, bitik egin ósirip, biregeı tabysqa jetken jyl boldy. Osy kezde kolhoz partııa komıteti hatshysynyń eńbegi de oryndy baǵalanyp Máken Shynybekuly «Qurmet belgisi» ordenin keýdesine qadady. 1976 jyly Kegen aýdandyq partııa komıteti uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetine joǵarylatyldy. 1983 jyly atalǵan aýdandyq partııa komıteti bıýrosynyń qaýlysymen aýdandyq tutynýshylar qoǵamy basqarmasy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine aýystyryldy. Qandaı qyzmetke taǵaıyndalyp, mindet júktelse de biliktilikpen tııanaqty atqarý onyń qanyna sińgen ádet dep aıtýǵa bolady. Aqıqatyna júginsek sol kezeń urpaǵyna tán patrıottyq sezimniń ereksheligi ýaqyt aǵymymen boıyna sińisti bolǵan edi. Sol úrdis qazaqy asyl qasıetpen astasyp tek jaqsylyqtyń bastaýshysy bolǵany da jasyryn emes.
Qashanda qalt aıtpaıtyn halyq Mákenniń aıryqsha bir qasıeti – anasyn keremet jaqsy kórip, qurmettegenin, ámánda ol kisini tik turyp syılaıtynyn óz qoly óz aýzyna jetkende barlyq qurmetti kórsetip, aıtýly demalys oryndaryna jiberip, tipti, Máskeýdi de aralatyp qaıtqanyn úlgi tutady.
…«Qudaıdan suraǵannyń eki búıiri shyǵady, pendeden suraǵannyń eki kózi shyǵady…» degen sóz bar. Eń aldymen Alladan tilegen abzal. Qazaq áıeliniń bar baqyty – jubaıynyń jolynda. Joldasym Máken marqum kózi tirisinde elge adal qyzmet etti. Jatsam-tursam sonyń tileýin tiledim. Búgin balalarymnyń, nemerelerimniń tileýin tilep otyrǵan jaıym bar. Olar da meni alaqandaryna salyp, qurmetteıdi. Qolymdy jyly sýǵa malyp otyrǵanym – bar jaǵdaıymdy jasap qoıǵan balalarymnyń arqasy», degen tileýqor ana Raýhan Dúkenqyzynyń úshbý hatyndaǵy joldardy dál osy tusta keltirip otyrǵanymyz marqum Máken aǵanyń anasyn álpeshtep, rızashylyǵyna kenelgenine zaıybynyń da qosqan úlesi zor ekendigi aıtpasa da túsinikti emes pe?! Mundaıda qazaq: «Atańa ne isteseń aldyńa sol keledi», dep dóp basa aıtqan ǵoı. Ata kúshi, ana sútimen urpaq boıyna sińetin taǵy bir qasıet ilgideı izettilik. Sol qundylyq bizdiń keıipkerimizdiń jan jarynyń boıynan tabylyp, óskeleń urpaq sanasyna sińisti bolǵanyn da kegendikter jyr qylyp aıtady. Tipti, Raýhan Dúkenqyzy qyzmet istegen mektepte ustazdar qaýymy da balalaryn oqytyp, tárbıeletken ata-analar maqtan tutady. Bul aqıqat.
Shyny kerek, bul urpaq taǵdyrdyń qanshama tekserisinen ótti. Qazir ańyzǵa bergisiz, keıingiler tańdana qaraıtyn ómir belesteri sonyń dáleli. Álbette, olar da jas boldy. Biraq qaıraty men jigeri jasymaǵan, talaby taýdaı, ómirge qushtar bolatyn. «Eńbek etseń, alynbaıtyn asý joq. Táýekel taýǵa shyǵarady!» degen maǵynadaǵy ómirlik uranmen aldyǵa umtyla berdi, umtyla berdi. Tapshylyq alqymnan alyp, joqshylyq jaǵaǵa jarmasqanda, Máken aǵa tek jarynyń ǵana emes eliniń janyna rýh berip, jigerin janıtynyn sol el ashyq aıtady. Baqytty árkim árqalaı túsinedi. Bireýler úshin materıaldyq múmkindik, endi biri jaıbaraqat ómirden baıandy baqyt izdeıdi. Raýhan apaı úshin rýhanı tutastyq, senimdi ómirlik seriginiń saıasynda júrip, qoldaý kórsetý barlyǵynan bıik-tin. Amal neshik. Bir sát muńaıa otyryp úshbý hat astaryna úńilip ol kisiniń baqytty ekenin uǵyndyq. Olar ómirdiń qysy men jazyn, kóktemi men kúzin qatar turyp, shattyǵy men shyrǵalańyn teńdeı bólisý arqyly baqytqa talpyndy. Sóıtip, shyn mánisinde baqytty bola bildi.
Kóp jaǵdaıda adamnyń syrt kelbeti shynshyl, birbetkeı jan ekendigin ańǵartatyny bar emes pe?!. Kegende ózindik myqty minezi bar taý tulǵaly azamattyń aldyn kespeı, qurmet tutqan urpaq ókili bolǵandyqtan úshbý hattan «Osy kisi urpaǵyna qandaı aqyl aıtty eken?» degen suraqtyń jaýabyn izdegen edim. Taptym. «Balalaryna: «Oqyńdar, urlyq jasamańdar, eshkimnen taısalmańdar, adamı qasıetterińdi joǵaltpańdar» dep únemi qaıtalap júretin. Salmaqty edi», depti Raýhan apa.
Jer shalǵaı. Onyń ústine kez kelgen ýaqytta jol túse bermeıdi. Áıtpese, Máken aǵanyń Nurlan, Ermek degen elge eleýli, ózindik qyzmet baspaldaqtaryna da kóterilip kele jatqan uldaryn bilgenimmen, júzbe-júz kezdesip syr bólisýdiń sáti túse qoıǵan joq. Al atasynyń atyn el gazeti «Egemen Qazaqstanda» bir kórsetýge talpynǵan Baqtııarǵa bir men emes bútin el razy. El demekshi Máken Shynybekuly men Raýhan Dúkenqyzyn biletin jandar ekeýi bir-birin de, balalaryn da erkelete biledi. Esh ýaqytta qabaq shytpaıtyn. Zaıyby qonaqty da kútip, kúıeýdi de baptap, balalardyń da jaǵdaıyn jasap, úı sharýasyna úlgerip, mekteptegi qyzmetin de dóńgelete júrgizýge daǵdylanǵan» deıdi halyq.
Qoryta kele maqalamyzdy hattaǵy myna bir joldarmen túıindeımiz «Ana baqyty – balalarynyń baqytyn kórgeni. Qudaıǵa shúkir, balalarym ómirden óz oryndaryn adaspaı tapty. Átteń, otaǵasy aramyzda biraz júre turǵanda, nemere-shóberelerimizdiń qyzyǵyn birge kórgende, shirkin!..» degen armandar júrekti shymyrlatyp ótedi.
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy.