JAPA ShEKKENDER JARASY JAZYLAR MA?!

Bıyl 1953 jyldyń naýry­zyn­da jappaı keshirim jarııalan­ǵany­na 57 jyl tolyp otyr. Bul qyr­ǵyn-súrginge ushyraǵan ja­zyq­syz jandardyń kóldeı kóz jasynyń qaıtarymyndaı qujat edi. Biraq, mundaı keshirim barshaǵa birdeı qýanysh alyp kelmegeni belgili. Ol sot jáne sottan tys (NKVD, GPÝ, “ekilik”, “úshtik”) organdardyń úki­mimen eńbekpen túzeý mekeme­le­rinde jazasyn ótegenderge ǵana qa­tysty edi. Al, saıası kózqaras­tary­men nemese eriksiz jer aýdaryl­ǵandar úsh jyldan keıin, 1956 jyly ǵana bostandyqqa shyqty. Tarıh betine qara áriptermen jazylǵan náýbet jyldardyń yz­ǵary áli de talaı júrekti dirilde­te­tini anyq. Búgingi kúnderimizge deıin ata-babalarynyń, áje-analarynyń, týǵan-týysqan­dary­nyń esimin aqtap alýdy arman qyl­­ǵan azamattar kóp. Táýelsiz Qa­zaqstan Respýblıkasy ony ar­naıy Zańmen kepildendirip otyr. Aqmola oblysynda oısyz da qatygez memlekettik saıasattyń qa­­laı júzege asqany, onyń zar­dap­ta­ryn joıý máselesi qalaısha sheshimin taýyp jatqany jóninde oblys prokýrorynyń orynbasary Serik Haırýllındi áńgimege tartqan bolatynbyz. – О́ndiristegi az-kem aýytqý­shy­­lyq dıversııa nemese zııan­kes­tik, laýazymdyq mindetti oryn­daý­da bolmashy shalys basýdyń kez kelgen kórinisi kontrrevolıý­sııa­lyq búlik, al memleket bas­shy­lary­nyń atyna syrttaı ókpe-naz aıtý sodyrlyq áreket retinde ba­ǵalandy, – deıdi Serik Qubash­uly. – Sondaı-aq, adamdar ult­tyq ereksheligine, dinı ustany­my­na, áleýmettik jaǵdaıyna baı­lanysty da qýdalandy. Ásirese, jat na­nym­dardyń yqpalynda boldy degen kúdiktiler aıaýsyz jazalandy. Japa shekkenderdiń jartysynan astamy “keńeske qarsy úgit-nasıhat júr­gizdi” degen jalamen atylyp, ıtjek­kenge aıdalǵandar “halyq jaýlary” edi. Jalpy, bul ólke syrttan lyqsyp aǵylǵan bes dúr­kin jer aýdarý naýqanyn bastan keshti. Aqmola oblysynyń aýmaǵynda 467 arnaıy komendatýra jumys istep, onda 98530 adam tirkeýge alyndy. Selınograd aýdanyndaǵy burynǵy Malınovka aýylynda (qazirgi Aqmol) úreı shashqan ataqty “ALJIR” lageri qonys tep­ti. Munda ózderi eshqandaı qyl­­mys jasamasa da “otanǵa sat­qyn­dyq jasaǵandardyń” 20 myń­ǵa jýyq áıelderi men apa-qaryn­das­tary azap shekti. Elbasy N.Nazar­baev qazir aýdan ortalyǵy atanǵan Aqmolda qýǵyn-súrgin qur­ban­daryna arnalǵan eńseli eskertkish keshendi saltanatty jaǵ­daıda ashyp, ol jurtshy­lyq­tyń taǵzym tuǵyryna aınaldy. Oblys prokýrorynyń oryn­ba­­sary S.Haırýllın 2008-2009 jyldary jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýǵa qatysty 802 azamat pen 54 zańdy tulǵanyń ótinishi qaralǵanyn aıtady. Nátıjesinde 49 azamat saıası qýǵyn qurbany, al 249 kisi japa shegýshi retinde tanylyp, arnaıy anyqtama berilipti. Iаǵnı, olar tolyq aqtalǵan. Solardyń ishinen bir-eki mysal keltirelik. 1883 jyly týǵan Davyd Cherevık burynǵy Kókshetaý obly­synyń Bogodý­hovka aýylynda tur­ǵan. Shala saýatty baqtashy kol­hoz­shylar arasynda kontrrevolıý­sııa­lyq úgit júrgizdi degen jalamen ustalǵan. “Úshtiktiń” 1937 jylǵy 6 qyr­kúıektegi úkimimen atý ja­za­syna kesilip, sol zamatta úkim jú­ze­ge asyrylypty. Onyń nemeresi Alekseı Cherevıktiń ótinishi qa­naǵattandyrylyp, 2009 jyldyń jeltoqsan aıynda aqtaý jónindegi anyqtamaǵa qol qoıylǵan. 1898 jyly týǵan aýyl sha­rýa­sy Ivan Karmazın japondyq­tardyń paıdasyna tyńshylyq áreket­ter­men aınalysty degen jalamen tut­qyndalǵan. Aıyrtaý NKVD-synyń 1938 jyldyń 30 qyrkúıegindegi úkimimen erteńinde atylypty. Jeltoqsan oqıǵasyna qatysý­shy Lázzat Tólegenova da tolyq aqtalyp otyr. Baqbergen AMALBEK,  Aqmola oblysy.