Buqar jyraýdyń danalyq ǵıbratnamasy

Shoqan Ýálıhanov «Abylaı dáýiri qazaqtardyń erligi men seriliginiń ǵa­syry» dep, túıin jasaıdy. Iá, Abylaı hannyń bas keńesshisi, aqylgóıi, zaman­nyń sáýegeıi Buqar jyraýdyń kórip­keldigin Shoqan Ýálıhanov «HVIII ǵasyr­daǵy batyrlar týraly tarıhı ańyz­dar» atty jazbasynda aıryqsha ataıdy.

Zaman kelbeti, Otan taǵdyry, bolmys shyndyǵy, el tutqasyn ustaǵan asqan qolbasshy, birtýar bahadúr, úzdik mámileger, zerdeli memleket basshysy Abylaı hannyń jortýyl-joryq kúnderindegi is-qımyldary, ulttyń uly murattar jolyndaǵy izgi, jalyndy kúresi jyraý muralarynda shynaıy shyndyqpen sýretteledi. Buqar jyraý tolǵaýlarynda Reseı ımperııasynyń otarlaýshylyq, basqynshylyq saıasaty, zulymdyq áreketteri de meılinshe áshkerelenedi.

Mysaly, «Qıly zaman» tolǵaýynda mysyqtabandap kele jatqan buldyr zamandy elestetedi: «Kúnbatystan keler bir dushpan, Aqyrda shyǵar sol tustan.  О́zi sary, kózi kók, Dindarynyń aty – bop. Kúnshyǵysqa qaraıdy, Shashyn almaı taraıdy. Qudaıdy bilmes, dini joq, Jamandyqta mini joq, Zatsyz, teksiz bir kápir. Aýzy-basy jún kápir. Jaıaýlap keler jurtyńa. Jaǵaly shekpen kıgizip, Baldy maı jaǵar murtyńa. Jemqorlarǵa jem berip, Azdy kópke teńgerip, El qamyn aıtqan jaqsyny Sóıletpeı urar urtyna. Baýyzdamaı isher qanyńdy, О́ltirmeı alar janyńdy, Qaǵazǵa jazar malyńdy, Esep alar pulyńa, Soldat alar ulyń­nan. Kúnderdiń kúni Abylaı, Ese tımes ózińe, Esiktegi qulyńnan».

Qazaq qoǵamynyń shynaıy sáninen, máninen aıyrylatynyn, dininiń, tiliniń tozatynyn, qabiletsizder, kórgensizder suńǵylalardy ılep bıleıtinin, shynaıy dármensizdik jaılaıtynyn, mar­qas­qalardyń tóbesinde qara bult úıiri­letinin baıandaǵan.

Jyrshynyń «Qıly zaman» tolǵa­ýy­nyń qashan, qalaı týyndaǵanyn Máshhúr Júsip Kópeıuly óz jazbala­rynda túsindiredi. Abylaı han bir saltanatty kúnde, at ústinde Buqardan: «Asan qaıǵynyń qıly-qıly zaman bolar, qaraǵaı basyn shortan shalar degeni ne tantyq, sýda júrgen shortan taýǵa bitken qaraǵaıdyń basyna qaıdan shyǵady? Mıǵa qonbaıtuǵyn sóz ǵoı», – dep surapty. Sonda Buqarekeń qyryn qaraı turyp, atynyń basyn buryp, qamshysyn eriniń ústine tastaı salyp, kózine jas alyp: «Áı, han! Bul sózdi sen suramasań kerek edi, men aıtpasam kerek edi!» – dep, osy tolǵaýdy tapqyrlyqpen týyndatypty.

Otarlaýdyń amaldaryn qapysyz oılastyrǵan Reseı ımperııasy saharada qara shekpendiler men kelimsekterdi túpkilikti qonystandyrý úshin, aldymen, tus-tustan qalalar men bekinister saldy. Nýly, sýly, shúıgindi, ormandy jerlerden qazaqtardy qyrǵa yǵystyrdy. Atamekeninen, kásibinen ajyrap, abdyraı bastaǵan, taǵdyr tálkegine ushyraǵan halqynyń kúıigin Buqar jyraý bylaısha joqtap zarlaıdy: «О́ziń qonǵan Kókshetaý Kápir qala saldy, oıla! Jarqaıyń degen jerlerge Shashylyp sheti bardy, oıla! Atbasar men Qalqutan Balyǵy tátti sý edi. О́zen boıyn shańdyp ap, Súzekisin saldy, oıla! Qarqaraly degen taýlarǵa Qarqarasyn shanyshty, oıla! Ulytaý, sheti Sozaqtan, Berekeli jerlerden, Kókoraı shalǵyn kóre almaı, Shubyryp qazaq ketti, oıla! Nurada bar Aqmola, Esilde bar Qaraótkel, Eki ótkeldiń aýzynan Qaraótkeldi saldy, oıla! Baıanaýyl, Qyzyltaý Ony da kápir aldy, oıla! ...Ketpeıin dese jeri tar, Qorshap alǵan kápir bar. Uılyqqan qoıdaı qamalyp, Búıirinen shanshý qa­dalyp, Sorly qazaq qaldy, oıla!».

Buqar jyraý Qalqamanulynyń (1668–1781) ómir tarıhy men óner­namasy, shyn máninde, Abylaı dáýiriniń sharaınasy. Ultynyń tamasha rýhanı adamgershilik qasıetterin boıyna darytqan kókiregi dańǵyl, almas tildi, dýaly aýyz kemeńger aqylshy, danagóı, tilegi qabyl batagóı, tolqyndy topta tildiń maıyn tamyzyp, sózdiń balyn aǵyzatyn, suńqardaı sańqyldaıtyn sýyrylǵan sheshen, «han sheshe almaǵan aýyr túıin, qıyn jumbaq, kómeski ke­leshekti» buljytpaı boljaıtyn, qapııada aıryqsha sáýletti oı-pikir órbi­tetin áýlıe jyraýdy Abylaı qasynan bir eli qaldyrmaǵan. Aqyl-oıǵa kemel «kómekeı áýlıe» Abylaı hannyń durys sheshim, parasatty paıym qabyldaýyna, qos búıirdegi eki alyp memlekettiń arasynda ońtaıly saıasat ustanýyna, áskerı dıplomatııalyq qarym-qatynastardy retteý barysynda tamasha yqpal jasaıdy.

Buqar jyraý poezııasynyń negizgi erekshelikterin, ishki aǵys-tolqyndaryn bilimpazdyqpen bajaılaǵan Muhtar Áýezov: «Buqardyń tolǵaýynda eki túrli kúı, saryn bar. Bireýi... áleýmet qamyn sóıleý, ekinshi sol jaıdy sóı­legende muń-zarmen, armanmen sóıleý. Qaıǵyly pishin, qaraly kóńilmen kúńi­rentip sóıleý» deıdi. Saıyp kelgende, Otan qorǵaý, qorǵanys qabiletin kúsheıtý, jer-sýdy jat qolynan saq­taý, tynyshtyq buzbaý, el bıleý tásil­derin múltiksiz meńgerý, hannyń jaqsy qadamdaryn qoldap qýattaý, teris iste­rin istetpeý, raıynan qaıtarý, zaman aǵymyn jete ańǵarý, tarıh taǵy­lymy men tájirıbesin zerdeleý, túzý­likke, durystyqqa, ádilettilikke shaqyrý máselesi, ulttyq múddeni, salt-dástúr­lerdi, adamgershilik qaǵıdalaryn syılatý jyraý tolǵaýlarynyń saıası-áleý­mettik mazmunyn anyqtaıdy. Arys­tan týǵan azýly kóregen jyraýdyń kókeı­kesti oılaryna, tujyrymdy, turlaýly tolǵanystarynda:

…Qarashy, mynaý oıda

jatqan orysty,

Din musylman jurtynan,

Shirkin, alǵan eken qonysty!

Aıaǵyńnan shalysty,

Kúnderdiń kúninde

Basyńyzǵa salyp júrmesin zor isti!

Tarıh sahnasynda sýyrylyp shyq­qan aıtýly jyraýlar taıpa kó­semi, áskerbasy, batyr, joryq sheji­resi retinde kórinedi. Bul oraıda Qaz­týǵan, Dospambet, Shalkıiz, Jıem­bet, Aqtamberdi, Buqar jyraýlar tol­ǵaý­larynda ulttyq sana-sezim, kúreskerlik rýh, áleýmettik saryn, fılosofııalyq dúnıetanym, azamattyq áýen basym. Memleket taǵdyry men mártebesi, ke­mel­­denýi men keleshegi, tutastyǵy men birligi alańdatady.

Buqar jyraý esiltip-tógiltip otyrady. Buǵan:

Elińniń qamyn je – sana,

Esilip keńes aıt – sana, –

degen lebizi kýá.

Keıde sáýegeı abyzdyq tuspalmen, ısharatpen, tásilmen sóıleıdi. Onyń qapııada shyǵarylǵan fılosofııalyq-dıdaktıkalyq sıpatqa bólengen qudi­retti oı-tolǵanystary, tapqyr bılik-kelisimderi tolǵaý túrinde beriledi. Jyraýdyń eresen shyǵarmashylyq qabi­leti, oı-sanasy, kóńili rettilikke, júıe­lilikke, yrǵaqtylyqqa beıim bol­ǵandyqtan, ári jyr men syrdan ja­ralǵandyqtan, qıynnan qıystyrylǵan quryshtaı tastúıin sózder, qanatty kesek oılar, paıymdy tereń baılamdar belgili bir naqysty maqammen, túı­dektete, tolqyndata aıtýdy qalaıdy.

Buqar jyraý dáýir, ómir, turmys-tirshilik qubylystaryn jáne olardyń sebep-saldary men túp-tamyrynan qozǵap qana qoımaǵan, bilgir dana qııal qanatynda samǵap, keleshek zamannyń keremetin de kóre bilgen, kóregendikpen boljaı tanyǵan.

Álemdi túgel kórse de,

Altyn úıge kirse de,

Aspanda juldyz aralap,

Aı nuryn ustap minse de,

Qyzyqqa toımas azamat!

Ilimdi túgel bilse de,

Qyzyǵyn qolmen bólse de,

Qyzyqty kúni qyryndap,

Qısynsyz kúıge tússe de — 

О́mirge toımas azamat!

Jaqyndap ajal tursa da,

Janyna qylysh ursa da,

Qaljyrap kóńil qaraıyp,

Qaraýytyp kózi tursa da — 

Úmitin qoımas azamat!

Uly oıshyl-fılosof sózin de, pi­ki­rin de oınatyp, jaınatyp, etek-jeńi jınaqy, yqsham, júziktiń kózinen ótkendeı, kúndeı kórikti, syrly da sulý, minsiz túıdek ákelgen. «Álemdi túgel kórý», «Aspanda juldyz aralap, aı nuryn ustap miný» degen danyshpandyq tolǵamdary esińde saqtarlyqtaı esti sózder.

Jyraý tolǵaýlarynyń syrtqy sym­baty men ishki qasıet — qýatynda, kórkem oılaý prosesinde shıyrshyq atqan jalyndy sheshendiktiń de býy, asqaq qaharmandyq rýhtyń da lebi bilinedi. Negizinen, tolǵaýdyń qurylysy kúrdeli oı aǵymyna, pikir erkindigine, aýyzeki sóıleý stıline baǵynady. Tar­maqtar 7-8 býyndy, uıqastary erkin. Teginde tolǵaý mýzykalyq aspaptardyń (qobyz ıakı dombyra) súıemeldeýimen oryndalady.

Buqar jyraý tolǵaýynyń poetıkalyq sáýleti, artyqsha qasıeti jáne onyń sóz qoldaný ereksheligi de ózgeshe.

Qara sýdy teris aǵyzǵan Abylaı handy «Aı, Abylaı, sen bir on bir ja­syńda», «Kúpshek sandy kúreńdi» deıtin tolǵaýlarynda «Qara sýdyń betinde, Shaıqalap aqqan seń ediń... Altyn ton­nyń jeńi ediń», «Altyn tuǵyr ústinde, Aqsuńqar qustaı túlediń... Baq úıi­ne túnediń» dep, «Aıbaltasyn altyn­menen býlatqan», «Perishtesin jurt ústinen dýlatqan», «Jasyl kólge más­lıhatqa keltirip, Zámzám sýyn mys tabaqqa toltyrǵan. Qazyǵyn qalaıydan qaqtyryp, Toqpaǵyn som altynnan soq­tyryp, naqyra kúmis shaptyryp... Oryndyǵyn oımyshtan, Oıý naqysh saldyrǵan, sandyǵyn sary altynǵa maldyrǵan» degen poezııalyq sıpattaýlary, erdiń eri Bógenbaı batyrdy «Qazaqtyń qamal qorǵanyna», «Butaqty múıiz buǵysyna» uqsatýy, jyraýlardyń piri «Men – Arǵyn degen aryspyn, Azýy kere qaryspyn. Sen – buzaý terisi shónshiksiń, Men – ógiz terisi talyspyn» degen metaforalyq salystyrýlary ıakı óziniń obrazdyq — kórkemdik beınesin somdaýy kelisti, kesek. Nemese: «Biri etek, biri jeń bolǵan», «Naızasynyń ushy altyn» tárizdi kesteli, kelisti, kórkem sýretti sóılemder jyraýlar poezııasynyń mýzykalyq arhıtektonı­kasyn, obrazdylyq-beınelilik tabı­ǵatyn anyqtaıdy.

Osylardyń barshasy Buqar jy­raý­dyń jaratylysty, dúnıeni, ǵalam­­dy jan-jaqty uǵyp-túsinýden, tanyp-bilýden, «turmys qazanynda qaı­nap pisken» sóz-uǵymdardy, sóz-obraz­dar­dy jańǵyrta, kórkeıte túser shyǵa­rympazdyq qabiletinen, fılosofııalyq kózqarasynan týǵan deýge bolady.

Buqar jyraý poezııasynda aqyndyq danalyqtan, tapqyrlyqtan nár alǵan áserli, kórkem teńeýler de kezdesedi. Mysaly, «Urǵashynyń jaqsysy, Abjy­landaı esilip... Bozjorǵadaı bulǵańy», «Ormandaı kóp orta júz», «Qorǵasyndaı balqyǵan», «Kıigin qoıdaı qaıyrǵan», «Qulany qulyndaı týlaǵan, Túlkisi ıtteı shýlaǵan», «Býyrshyndaı tizdes­ti», «Aǵyp jatqan bulaqtaı», «Jarǵa oınaǵan laqtaı», «Erttep qoıǵan qur attaı», «Ot ornyndaı tuıaqtym... Sap­tyaıaqtaı erindim, sarymsaqtaı azý­lym... kekilin qyzdaı taraǵan» jáne t.s.s. Bular ulttyq poe­zııa tiliniń qulpyra qubylyp túsýine, syrty sulý, ishi ný oıýly, órnekti sóz­derdiń molaıa berýine joıqyn yqpal ja­saıtyndyǵy daýsyz.

Buqar tolǵaýlarynyń tanymdyq-estetıkalyq máni, sulýlyq álemi ındıvıdýaldy-avtorlyq aıqyn­daý­lardan da baıqalady. Aıtalyq, «segiz qıyr shartarap», «tósi arshyndy sulý», «qursaǵy jýan boz bıe», «alpys bas­ty aq orda», «eńsesi bıik keń saraı», «qubylyp turaǵan báısheshek», «ardaq­talǵan sulýlyq», «oınaı basqan aıaq­tym», «qıǵash qamys qulaqtym», «shubar kese sary aıaq», «qospaq órkesh sary atan», «tostaǵan kózdi toryny» jáne t.b.

Sóz kestesi men býnaqtalý tártibiniń áýenin, oraıyn, shyraıyn túrlendirip keltirýge merýertteı móltildegen fra­zeo­logııalyq oralymdardyń bir-biri­men ásem qıysyp, tabıǵı quıylyp otyrýy — jyraý poezııasynyń basty ereksheligi. Máselen: «ókpeńmenen ja­rylma», «omyrtqasy úzilgen», «óle­tuǵyn taı úshin, qalatuǵyn saı úshin», «tar qursaǵyn keńitken, tas emshegin jibitken», «nazymenen kúıdirgen, qy­lyǵymenen súıdirgen», «qaıǵysyz uıqy uıyqtatqan, qaıyrýsyz jylqy baqtyrǵan», «Eki qara kózdi alar, Aýyz­daǵy sózdi alar, Boıyńdaǵy áldi alar, Betińdegi nurdy alar, Boıyńdaǵy shyr­dy alar, Aýzyńdaǵy tisti alar, Qo­lyń­daǵy isti alar», «Eńkeıip oraq orarǵa, Tońqaıyp masaq tererge».

Buqar jyraý oı-pikirin, lebizin quı­qyljyta, tamyljyta jetkizýde biri­nen-biriniń artyqshylyǵyn, aıyr­ma­shylyǵyn kórsetýde maǵynasy qarama-qarsy qubylystardy shendestire sýret­teıdi: «Aınalasyn jer tutqan, Aıdy batpas demeńiz. Aınala ishse taýsylmas, Kól sýalmas demeńiz». Ne bolmasa: «Qulandar oınar qý taqyr, Qýraı bitpes demeńiz. Qýraı bitpes quba jon, Qulan jortpas demeńiz».

Zamannyń sózin sóılegen Buqar jyraý shyǵarmalarynda zamandar boıy mysqaldap jınalyp, aqyl-oı tara­zy­synan danalyq qorytyndysy, adam­gershilik ereje-qaǵıdasy ispetti naqyl-ǵıbrat sózder mol. Ásirese belgili bir qubylystardy, zattar men nárselerdi tizbelep, salystyryp aıtatyn «Qara qulash júırik dep», «Ejelgi dos jaý bolmas», «Baǵanaly orda, basty orda», «Jar basyna qonbańyz», «Kókte bult sógilse», «Alystan qyzyl kórinse», «Bıik taýǵa jarasar», «Qorǵandy shahar qalasyn», «Jal quıryǵy qaba dep», «Asqar taýdyń ólgeni», «Aqsańnan bıik taý bolmas» sekildi termelerinde neshe alýan maqal-mátelder men dilmar sózderdi keltirýge bolady. Mysaly: «Tar peıildi keńimes, Keń peıildi kemi­mes», «Er jigitke jarasar, Qolyna alǵan naızasy. Bı jigitke jarasar, Halqyna tıgen paıdasy».

Jyraý shyǵarmalarynyń taqy­ryp­tyq aıasy, sheńberi – jaqsylyq pen jamandyq, eldik pen erlik, izgilik pen zulymdyq, ádildik pen ádeptilik, jastyq pen kárilik, tatýlyq pen arazdyq, dostyq pen dushpandyq, adaldyq pen aramdyq, tektilik pen azǵyndyq, tutastyq pen birlik. «Buqarekeń sóılegen ýaqytynda sózi mundaı júz ese, myń ese shyǵar. Bizge kelip jetken tamyry ǵana. Bul kisiniń sózin túgel jazamyn deýshige Nuqtyń ómiri, Aıyptyń sabyry, Aplatononnyń aqyly kerek» – deıdi jyraýlardyń tuńǵysh bıblıografy Máshhúr Júsip Kópeı.

Qazaq tarıhyndaǵy bahadúrlerdiń dúri Qarakereı Qabanbaıǵa Qyzyr Ata:

Kim jeter Qabanbaıǵa dýa qonǵan,

Úzilmeı tuqymyna qýa qonǵan, – dep uly tilegin jetkizgen desedi. Tegine, zatyna úńilsek, aq arǵymaq mingen aqsa­qaly – orman abyz-batyrdyń kıesi eken. (Qondybaı S. Jaýyngerlik rýh kitaby. Almaty, «Nurly Álem», 2006. 146-147 better).

Zamannyń sózin sóılegen Buqar jyraýdyń Qarakereı Qabanbaıdyń dúnıeden ozǵanda aıtqan danalyq ǵıb­ratynyń tarıhyna da toqtalaıyq. Birde epos tilin zertteýshi Eset Qudaı­bergenuly Jubanov «Tumarda saqtalǵan bata» deıtin jýrnalıst Kóbjan Jol­dybaevtyń maqalasyn («Aqtóbe» gazeti, 1996 jyl, 1 maýsym, № 71) jibergen-di. Maqalada Buqar jyraýdyń myna bir el aýzyndaǵy tolǵaýy berilgen:

Birinshi tilek tileńder,

Bir Allaǵa jazbasqa.

Taǵy da tilek tileńder,

Esh pendeden qarǵys almasqa.

Ekinshi tilek tileńder,

О́zińnen týǵan ul men qyz,

Aǵaıyn týma, jekjat, juraǵat,

Baýyrlas adamdar qısyq

joldy baspasqa!

Úshinshi tilek tileńder,

Jastaryń jetpeı úshkúlsiz

kóılek kımeske.

Tórtinshi tilek tileńder,

Tórde tósek tartyp jatpasqa!

Besinshi tilek tileńder,

Jas bala shyryldap,

Jetim qalmasqa.

Altynshy tilek tileńder,

Aǵaıyn-týma, jekjat, juraǵat,

Qısyq aýyz, qıǵash qabaq bolmasqa.

Jetinshi tilek tileńder,

Jelpildetip tý alyp,

Jer qaıysqan qol kelip,

Qyrǵyn soǵys bolmasqa!

Segizinshi tilek tileńder,

Dinimizden, tilimizden, ar-uıat,

Adamgershiligimizden aıyrylyp,

Máńgúrt bolyp qalmasqa.

Toǵyzynshy tilek tileńder,

Eńbektegen bala men empeńdegen

qarııalar

Baǵýsyz dalada qalmasqa.

Onynshy tilek tileńder,

Oımaq aýyz, qıǵash qas,

Jas jubaılar bir-birinen

aıyrylyp,

Zarlap jesir qalmasqa.

On birinshi tilek tileńder,

Nekesiz bala týmasqa.

On ekinshi tilek tileńder,

Nekede talaq bolmasqa.

On úshinshi tilek tileńder,

Sary jambastar men súr

boıdaqtar bolmasqa!

Úsh júzdiń balasyna arnalǵan ju­batýdyń tarıhy bylaısha óriledi: Avtor Alǵa eldi mekeniniń 1910 jyly týǵan 86 jastaǵy shejireshi qarııasy Nurjan Bıtqarınniń aýzynan estigen: «Qazaq tóńkerisinen buryn – deıdi Nurjan ataı, – Nazardyń Bertis degen atalyǵynda bizge týmalas Abdolla Kózdibaev degen bı boldy. Meniń ákem Bıtqara elge syıly aqsaqal Abdollamen qurdas eken. Abdollada er bala bolmapty. «О́mir bar jerde ólim bar» degen, eger ekeýimizdiń birimiz olaı-bulaı bola ketsek, artymyzda babalarymyzdyń aıta júrerlik bir batasyn seniń bir balańa qaldyraıyq», depti suńǵyla bı.

Sonymen ataly-bataly nusqaly sóz­der jazylǵan qaǵazdy tumar etip, maq­palmen kómkerip, beshpenttiń jaǵa­synyń astaryna tiktiripti. Bul 1917 jyl eken.

1928 jyly Nurjan Bıtqarın Aqtóbe pedagogıka ýchılıshesine qabyldanady. Úzdik oqymysty-fılolog Qudaıbergen Jubanovtyń úıimen týysqany bolǵan­dyqtan aralasyp turady.

Birde keńestik saıasattyń kesir-kesa­patyn boljaǵan oqymysty Lenıngrad qalasynan kelgen Q.Jubanov: «Jel­keńdegi kúdireıip turǵan ne zat?» – deı­di de: «Jatqa tógiltip aıtatynyńdy esh­kimge sezdirme, mı-sanańa sińirip alyp­­syń!» – dep, aqyl-keńesin berip, ja­ǵyp ji­be­ripti. Sonan soń: «Bul – Buqar jy­raý­dyń Qarakereı Qabanbaı batyr kóz jumǵanda janazaǵa jınalǵan úsh júzdiń balasyna bergen batasy eken», – depti.

Zadynda, Buqar jyraýdyń danalyqty ǵıbratnamasy – ǵasyrlardyń káýsar bulaǵy. Sondaı-aq HHI ǵasyrdyń geosaıası jaǵdaıynda ózgeshe ózekti!

 

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor