Kompıýterlik qylmys týraly uǵym eń alǵash ótken ǵasyrdyń 60-ynshy jyldary aldymen amerıkalyq, odan soń ózge de álemdik basylymdarda paıda boldy. 1983 jyly Parıj qalasynda OESD (Halyqaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy) sarapshylary bas qosyp, kompıýterlik qylmysqa krımınologııalyq aıqyndama berdi.Etıkalyq-tártiptik qaǵıdattarǵa qaıshy keletin is-áreketter, sondaı-aq avtomattandyrylǵan málimetterge qol suǵýshylyq sol kezden bastap qylmystyq sanatqa jatqyzylatyn bolyp sheshildi.
Halyqarylyq mártebeli uıymnyń alańdaýy tekten-tek emes edi. О́ıtkeni, ınternet-resýrstardyń sheksiz de shetsiz múmkindikteri eń aldymen tehnıkalyq saladaǵy san-alýan qylmysqa jappaı jol ashty. Qylmys áleminde bet perde kımeı, qolyna qarý ustamaı, kisi ólimine barmaı-aq bankterdi tonap, mekemeler qoryndaǵy qarajattardy qas pen kózdiń arasynda qoldy etetin qylmyskerler paıda boldy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy osy tektes alǵashqy jasalynǵan kıberqylmysty Lısakov qalasyndaǵy «Gol+Pas» býkmekerlik keńsesi (2003 j.) basynan ótkerdi. Kompıýterlik jeli arqyly 3 mıllıon 500 myń teńgeni op-ońaı jymqyrǵan K. degen azamat sot saraptamasynan soń jasaǵan qylmysy úshin 5 jylǵa sottaldy. El aýmaǵynda osyǵan uqsas ózge de qylmystardyń birtindep qylań berýi respýblıkanyń Ishki ister mınıstrliginiń qurylymynda arnaýly baǵytta jumys isteıtin kásibılendirilgen «K» ataýly basqarmanyń ońasha otaý qurýyna yqpal etti. Buǵan deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 16 shildede kúshine engen Qylmystyq kodeksinde kompıýterlik qylmystyń qylmystyq jaýapkershiligi týraly alǵash qaralǵandyǵyn eske sala keteıik.Taıaý kúnde Qazaqstan Parlamenti Májilisi men Senatynyń depýtattary Qylmystyq kodekstiń jańa nusqasyn bekitti. Onda Aqparattyq tehnologııalardyń qaýipsizdigine qarsy qylmystar engizilgen jańa taraý bar.
Kompıýterlik qylmystyń eń basty kásibı ereksheligi men bar qıyndyǵy – onyń halyqaralyq baılanys jelisi arqyly qashyqtyq talǵamaı, memleketaralyq shekaralardy «attap» ketetindiginde bolyp tur. Onyń ústine kompıýterlik qylmyskerler is-áreketke bararda, aty-jóni men jumys ornyn, kompanııa ataýlaryn júz qubyltyp, myń túrlendiretin arnaıy baǵdarlamalyq jasaqtamalardy qoldanady.
Áýelde kompıýterlik qylmys dese – kári de, jas ta «ol – hakerdiń isi»dep jaýap beredi.О́ıtkeni, bul búginde barshaǵa tanys ataý. Búgingi barlyq kıberqylmystyq áreketterdi jasaıtyndar osylar. Hakerler (Hacker) – eki topqa bólinedi, biri – baǵdarlamany aldyn ala ázirleý barysynda onyń ishine tez arada qujatsyz ózgertýler engizip jiberetin kompıýter mamandary. Ekinshileri – qupııa aqparattardy sharshamaı-talmaı tek qana ańdyp, urymtal sátti kútip otyratyn alaıaqtar. Dúnıejúzindegi eń birinshi kompıýterlik qylmysker – amerıkalyq Kevın Mıtnık 1994 jyly FTB tiziminde álemdegi izdeýde júrgen on qylmyskerdiń «eń azýlysy» atandy. Kompıýterlik qylmysker nemese «hakıng» uǵymy qoǵamǵa dál sol kezden bastap ornyqqan tárizdi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister mınıstrligi respýblıkada jasalynǵan óte kúrdeli, eń aýyr kompıýterlik qylmysty 2013 jyldyń jeltoqsanynda ashty. Mınıstrliktiń «K» basqarmasynyń jedel qyzmetkerleri zańdy tulǵalardyń shotyna bankige qashyqtyqtan qyzmet jasaıtyn jelimen «Troıalyq at» degen arnaıy baǵdarlama arqyly aqsha urlaǵan qylmysty toptyń jolyn kesti. «Bank-klıent» júıesi arqyly ártúrli bankterdegi uıym-mekemelerdiń shotyna kompıýterlik «vırýs» jiberip, aqsha urlaı bastaǵan qylmyskerlerdiń áreketi olar ustalǵan merzimnen áldeqaıda buryn tirkeýge alynyp, qadaǵalana bastalǵan. Arada kóp ýaqyt ótpeı belgili bir ulttyq kompanııanyń shotynan dál osyndaı jolmen ekinshi deńgeıdegi bankten 147 mıllıon teńge qoldy bolý qaýpi tóndi.Mine, osy tusta qylmyskerlerdiń qolyna kisen salyndy. Saraptaý barysynda Qazaqstandaǵy 30 asa iri kompanııanyń shotynan urlanǵan somanyń kólemi 400 mıllıon teńgeden asqany dáleldendi.
1981 jyly týǵan qaraǵandylyq A. (osyndaı áreketi úshin buryn sottalǵan) men 1976 jyly týǵan jambyldyq B. Almatyda otyryp 3 jyl boıy «Troıalyq at» atty kompıýterlik «vırýsty» («BackDoor.Shell.218») býhgalterlerdiń elektrondyq poshtalaryna jeli arqyly jiberip kelgen. Zııandy baǵdarlama salyq organdarynyń atynan jalǵan atpen býhgalterge elektrondyq hatqa muqııat tirkelgen. Hatty ashqan kezde Troıan aty zańsyz jumysyn júzege asyra bastaıdy. Sodan soń ǵana «Bank-klıent» jelisi boıynsha elektrondy qarjylyq basqarmadan tikeleı qoljetimdi aqparatqa ıe bolǵan. Qylmyskerlerden qazirgi zamanǵy barlyq satydaǵy kompıýterlik shapshań tehnıka alyndy. Alaıaqtar osy tehnıka túrlerimen Ulybrıtanııa men Germanııadaǵy, Ýkraınadaǵy serverlerdi Almatydan basqaryp otyrǵan. Jedel izdestirý sharalary barysynda budan da tys óte kóptegen elektrondy dáleldeme derekter jınaqtalyp, aıqyndaldy. Dál osyǵan uqsas elektrondy qarajat urlaýdyń 16 túri Astana men Almatyda, Atyraý men Qostanaıda, sondaı-aq Shyǵys Qazaqstanda kezdesti, joly kesildi. Kompıýterlik «vırýsty» paıdalaný arqyly zańsyzdyqqa barý áreketi boıynsha qosymsha 13 qylmystyq is qozǵaldy.
Kelesi bir oqıǵanyń bolmysy basqashalaý bolǵanymen, máni osyǵan uqsas. Petropavl qalasynda ustalǵan qylmystyq top plastıkalyq karta úlgisin jasap, sheteldik azamattardyń shotyndaǵy aqshany úzbeı urlaǵan. Interpoldyń kómegimen kóp keshikpeı olardyń biriniń germanııalyq azamat ekendigi, Germanııada júrip osyǵan uqsas 56 qylmys jasaǵany belgili boldy. Mine, búgingi tańda keń óris alǵan kıberqylmyskerlerdiń jańasha sıpatta «karder» dep atalýy da sondyqtan. Karderler azamattardyń tólem kartalarynyń nómirlerimen qosa PIN-kody men CVV-kodyn qoldy etedi. Bankomat, ınternet, tipti, magazındegi tólem operasııalary arqyly azamattardyń jeke málimetterin «urlap»alady. Ol úshin skımmer atalatyn óte shaǵyn ǵana qaltaǵa salyp júretin eseptegish qurylǵy bankomattyń baıqaýsyz betine japsyrylady. Alaıaq sol arqyly magnıtqýaty jetetin aýmaqtaǵy barlyq derek-málimetterdi jipke tizgendeı etip, jıyp alady. Kez kelgen bankomatqa jabysyp qalatyn baıqaýsyz skımmıngtik qurylǵylardyń «ómirsheńdigine» oraı, qazirgi kezde bankomattyń jańa túrlerine sondaı qurylǵylardy baıqaı qoıatyn qarsy qurylǵylar qoıylatyn boldy.
2013 jyly sáýirde Almatyda IIM «K» bólinisi men «Kazkommersbanktiń» qaýipsizdik qyzmeti birlesip júrgizgen sharalar arqasynda halyqaralyq dárejedegi úlken qylmys ashyldy. Skımmerlik qurylǵymen jeke tulǵalardyń tólem kartalary arqyly belgili mólsherde aqsha urlap alyp júrgen Rýmynııa men Moldavııadan kelgen 3 qylmysker qamaýǵa alyndy. Kóp keshikpeı dál osyndaı árekettegi Bolgarııa azamaty tuzaqqa tústi. Degenmen, bulardy «alaıaqtardyń sońǵy tuıaǵy» deýge tym erte ári asyǵystyq bolar edi.
Kompıýterlik qylmys telefondyq baılanys júıesinde de asqynyp tur. Onyń bir mysaly – 2005 jyly bizge KCELL kompanııasy áldekimderdiń “SIM-BOX”qondyrǵysyn paıdalaný arqyly GSM-traffıginiń orasan mólsherin urlap jatqanyn habarlady. Qazaqstannyń uıaly telefondary operatorlaryna 5 mıllıondaı AQSh dollaryna shyǵyn keltirgen telefon alaıaqtary (frıker) qanatyn keńinen jazyp úlgergenshe tutqynǵa tústi. Olardyń buǵan deıin Ázerbaıjan men Ýkraınada da osyndaı qylmys jasaǵany aıǵaqtalyp, bireýi 5, ekinshisi 8 jylǵa sottaldy.
Osy jyldyń basynda Almaty qalasynda IIM qyzmetkerleriniń jedel-izdestirý áreketiniń arqasynda bir JShS dırektory ustaldy. Ol álgi aıtqan «SIM-boks» qurylǵysynyń kómegimen «TELE-2» uıaly telefon operatorynan GSM-traffıgin udaıy urlap kelgen. Onyń ofısin tekserý barysynda árqaısysy 20 slottan sım-kartqa jegilgen 5 «SIM-boks» qondyrǵysy tabyldy.
Qazirgi tańda Halyqaralyq NCP (Ulttyq baılanys beketi) jelisiniń ulttyq beketi Dúnıejúziniń 78 elinde qyzmet isteıdi. Olardyń qatarynda Germanııa, Ulybrıtanııa, AQSh, Reseı, Ýkraına, Belarýs, Brazılııa, Ispanııa, Shvesııa sekildi ózge memleketter belsendi oryn alady. Rım-Lıon tobyndaǵy «Segizdik» dep atalatyn jumys organy tikeleı terrorızm men transulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy tegeýrindi qyzmet atqaryp keledi. 2008 jylǵy 9-11 jeltoqsan aralyǵynda Japonııanyń Kıoto qalasynda ótken Rım-Lıon tobynyń kezekti májilisinde Qazaqstan NCP Halyqaralyq jelisine teń quqyqty múshe bolyp qabyldanǵan bolatyn. Atalǵan uıym kıberqylmys salasynda bolatyn ıakı bolýǵa daıyndalyp jatqan qylmys týraly aldyn ala aqparat almasýǵa, jedel izdestirý sharalaryna sáıkes tehnıkalyq nemese ózge sıpattaǵy aqparattar alýǵa keń jol ashty. Qazaqstan polısııasy dárejeli uıymǵa múshe elderdiń qatarynda quqyq qorǵaý organdarynyń múddeles bólimshelerimen tikeleı baılanys ornatqan. Olarmen yntymaqtastyq qyzmetin oıdaǵydaı jalǵastyryp keledi. Estonııa,Ýkraına, Ispanııa men Germanııa, Qytaı, Japonııa Koreıa men AQSh elderimen joǵaryda atalǵan halyqaralyq jeli arqyly bolyp jatqan áriptestik qyzmet týraly erekshe atap ótý oryndy. Balalar pornografııasyn nasıhattaıtyn Qazaqstandaǵy saıttyń jumysy men respýblıkadaǵy elektrondy jáshikterdiń jappaı buzylýy týraly bizge asa qundy málimet-derektermen qolushyn bergen nemis aqparaty sondaı yntymaqtastyqtyń jemisi. Germanııanyń Krımınaldyq polısııasy bas basqarmasynyń qyzmetkerleri server úlgileriniń zattaı-elektrondyq aıǵaqtary arqyly Qazaqstanda orasan zor qarajat urlaǵan hakerdiń qylmysyn moınyna bultartpaı qoıdy. Kúni keshe ǵana ondaǵy áriptes ofıserden saqtalynǵan aıǵaqty ol derekterdiń barlyǵy resmı hattalyp, Qazaqstanǵa jiberilý aldynda Germanııa prokýratýrasyna ótkizilgeni týraly qosymsha habarlama aldyq. Bul eki el polısııasy arasyndaǵy qym-qýyt jumystaǵy kezekti kásibı baılanystyń shynaıy bir ǵana kórinisi bolsa kerek.
Elbasynyń tikeleı tapsyrmasyna sáıkes sońǵy úsh jyldyń ishinde Qazaqstannyń arnaıy mamandandyrylǵan jumys toby issaparǵa attanyp, AQSh pen Ońtústik Koreıanyń, Qytaı men Estonııanyń, Reseı men Japonııanyń kıberqylmysqa qarsy kúres bólimderiniń ozyq tájirıbesimen tanysty. Solardyń ishinde Vashıngton qalasyndaǵy Federaldy tergeý bıýrosynyń (FTB) kompıýterlik qylmysqa qarsy kúres basqarmasynda bolǵan tájirıbe almasýdyń tıgizer paıdasy erekshe zor bolǵanyn atap ótkenimiz jón. Kvantıka qalasyndaǵy (Vırdjınııa shtaty) FTB-nyń akademııasy aýmaǵyndaǵy jyljymaly laboratorııanyń, ońtústik koreılerdiń osy saladaǵy ǵylymı teńdessiz úlgileri, estondyqtardyń salaǵa kesh kelse de alǵa túsip úlgergen kórnekti tájirıbesi qazaqtyń bolashaq «kıberpolynyń» damýyna sózsiz úlken úles qosatynyna esh daý joq.
Búginde halyqtyń kózi kompıýterge, qulaǵy aqparattyq tehnologııa ataýyna ábden úırendi. Degenmen, aqparattyq tehnologııanyń (IT) ǵaryshtyq jyldamdyqpen damýy tusynda kıber-qylmystyń da kóshten qalmaı, qaıta órshelene óse túskenin erekshe baıqap ta kelemiz. Oılap qarańyzdarshy, bir eldiń bir elden shekarasy sondaılyq shalǵaıda jatqanyna qaramastan eki jaqtyń bank shottaryna mıllıondaǵan aqsha aýdarý qas pen kózdiń arasynda júzege asady. Bári de qýatty kompıýterlik baılanystyń arqasy. Kıberqylmyskerlerdiń uıqysyn buzatyn da osyndaı aqparattyq tehnologııadaǵy asa baqýat baılanystar. Sondyqtan da Qazaqstan polısııasynyń «K» bólinisiniń qyzmetkerleri boryshty mindetterin adal atqarýǵa beıimdelgen ári daǵdylanǵan. Sýyq qarýsyz jasalynatyn mundaı qaýipti qylmystyń jolyn kesýge qazaq polısııasynyń bilimi men biligi jetedi. Sala boıynsha eń sońǵy jańa tehnologııalyq jabdyqtar da barshylyq.
Jandos SÚIINBAI,
Ishki ister mınıstrligi Krımınaldyq polısııa komıteti
«K» basqarmasynyń bólim bastyǵy, polısııa maıory.
ASTANA.