Ult kınosynyń tuǵyry bıik tulǵasy Sultan-Ahmet Qońyrqojauly Qojyqovtyń týǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Qazaq jerinde qolyna kınokamera ustaǵan alǵashqy adamdar 1925 jyly Túrksib temir jolynyń salyný barysyn túsirýge kelgen eken. Ol kezde Sultan aǵamyz eki jasta ǵana bolatyn.
«Qyz Jibek» fılmin túsirý «Qazaqfılm» kınostýdııasy úshin óte mańyzdy kezeń boldy. Buǵan deıin qazaq ómiriniń ótken zamanda qandaı aýyr da azapty bolǵanyn, halyqtyń turmysy joqtyq pen tarlyqta ótkenin fılm jasaýdy qolǵa alǵan Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan top jaqsy bildi
Basqa týyndylaryn bylaı qoıyp, tek «Qyz Jibek» fılmin eske alǵannyń ózinde Sultan Qojyqov qazaq kıno óneriniń jaryq juldyzy bolyp esepteletini ámbege aıan. Aǵamyz týraly osy esteligimizdi el mádenıetiniń altyn qoryna engen «Qyz Jibek» fılminiń túsirilý tarıhyna arnaǵandy jón kórdik. Sebebi jańa býyn jastar ósti jáne mundaı orasan zor tarıhı oqıǵalar týraly, ókinishke qaraı, kóp aıtyla bermeıtini de jasyryn emes.
Qazaq «Qyz Jibek» jyryn «mahabbat gımni» dep ataıdy. Ǵasyrlar boıy aýyz ádebıetiniń damýynda epos ózgeristerge ushyrap, jetildirilip, naǵyz kórkem týyndyǵa aınalǵany anyq. Solaı bolsa da qazaq qoǵamynda jeke bastyń bostandyǵy, sezim men mahabbat erkindigi týraly paıymdar ashyq aıtyla bermegen. Eski rýlyq zamannyń neke men otbasyna qatysty salttary ústem bolǵany da belgili. Solaı bola tursa da «Qyz Jibektiń» shyǵýy sol dáýirdiń ózinde-aq halyqtyń estetıkalyq paıym-túsinigine belgili bir dárejede jańalyq bolǵany ýaqyt talabyn bildiredi. Tólegenniń de, Jibektiń de ózine laıyq jar izdeýi, súıispenshilikpen úılenýdi kózdeýi – sol kezeńdegi jastardyń oıynda, kókireginde júrgen armanyn, muńyn, tilegin ańǵartady. Jyrdyń el arasynda keń taraýynyń basty sebebi de osynda. Vıkıpedııany aqtaryp otyrǵan ár qazaq «Qyz Jibek – qazaqtyń eń kóne muralarynyń biri, lıro-epostyq dastan» ekenin biledi. «Qyz Jibek» jyry – ańyz emes, tarıhı oqıǵa, keıipkerleri ómirde bolǵan adamdar. Jyrdyń negizgi keıipkerleri – Tólegen men Jibek birin-biri shyn súıgen ǵashyqtar, biraq áke batasynan attap ketken Tólegenniń ólimi men Jibektiń qaıǵyly taǵdyry zamanynda talaı janarǵa jas úıiriltkeni aıtpasa da túsinikti. Jibek beınesin sulýlyq pen ásemdiktiń nyshany, jyrdy qazaq halqynyń rýhanı qundylyǵyna qosylǵan baǵa jetpes asyl mura desek, qatelespeımiz.
Qazaqtyń ulttyq lıro-epıkalyq «Qyz Jibek» dastanynyń kınonusqasy 1972 jyldyń qyrkúıek aıynda álemdik ekranǵa joldama alǵan. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, 1969-1971 jyldary «Qazaqfılm» kınostýdııasynda túsirilgen bul eki serııaly kórkem fılmniń kınorejısseri Sultan-Ahmet Qojyqovtyń týǵanyna búgin 100 jyl tolyp otyrǵany tilge tıek bolyp otyr.
Sultan-Aqmet Qojyqov 1923 jyldyń 10 naýryzynda Jambyl qalasynda Alash qaıratkeri – Qońyrqoja Qojyqovtyń (1880-1938) otbasynda dúnıege kelgen. Anasy Látıpa Muńaıtpasova-Qojyqova (1893-1960). Olardyń Sultan-Ahmetten úlken úsh uly Qoja-Ahmet, Qulahmet, Nurahmet óse kele qylqalamynan tamasha dúnıeler týǵan daryndy sýretshiler boldy. Olarǵa eliktegen Sultan-Ahmet te sýretke qabileti bar ekenin erte kórsete bastady. Oǵan sebep balalardyń anasy Látıpa qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh teatr sýretshisi, sahna bezendirýshisi edi. Sultan-Ahmet dúnıetanymynyń qalyptasýynda negizinen ákesiniń yqpaly zor boldy. Ol qazaq mektepteriniń muǵalimderi men shákirtteri úshin ár dybysty jeke árippen tańbalaıtyn «Álippe» jazǵan adam. Aǵartýshylyqpen qatar ulttyq qozǵalysqa qatysyp, qoǵamdyq-saıası jumystarǵa belsene aralasqan. Tipti Túrkistan Ortalyq atqarý komıteti men onyń tóralqasynyń múshesi, birneshe ret TúrkSIK múshesi, Qosshy OK basshylarynyń biri bolǵan. Mádenıet salasyna da úlken úles qosqan tulǵalardyń biri, 1935-1936 jyldary professor S.Asfendııarovtyń jetekshiligimen jaryq kórgen «Qazaqtyń ótkendegi tarıhy týraly derekter men materıaldar» atty eki tomdyq qundy eńbekti qurastyrýshylardyń biri. Ulttyq kóne eskertkishterdi qorǵaý komıtetin uıymdastyryp, Qazaqstandaǵy baǵzy eskertkishterdiń atlas-kartasyn jasaǵan qaıratker.
Sultan-Ahmet mektep qabyrǵasynda júrgenniń ózinde sýret salýǵa mashyqtana bastaǵan. Onyń alǵashqy sýretteri «Ara» jýrnaly, «Izvestııa» gazeti sııaqty basylymdarda jaryq kórgen.
1941 jyldyń maýsymynda Uly Otan soǵysy bastalǵannan-aq on segiz jasar S.Qojyqov áıgili 8-shi gvardııalyq panfılovshylar dıvızııasy jaýyngerleri qatarynda nemis-fashısterine qarsy soǵysqan. Maıdannan jeńispen oralǵan Sultan-Ahmet aǵasy Qulahmettiń keńesimen Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtynyń rejısserlik bólimine keńes odaǵynyń tanymal kıno sheberi Aleksandr Dovjenkonyń sheberhanasyna oqýǵa túsedi. Instıtýtty 1953 jyly bitirgen ol Almaty kórkemsýretti jáne derekti fılmder kınostýdııasynda eńbek ete bastaıdy. Jas rejısserge onyń tájirıbeli lenıngradtyq kınorejısser Pavel Bogolıýbovpen birge ekinshi rejısser dárejesinde jumys atqarǵan «Shabandoz qyz» atty fılmi óte qolaıly tájirıbelik áser beredi. «Ana men bala» dep atalǵan alǵashqy rejısserlik debıýtin óziniń ssenarııi boıynsha túsiredi. Fılm jastar tárbıesine arnalǵan mańyzdy taqyrypty kóteredi. Rejısser kıno óneriniń kórkemdik múmkindikterin ıgerýdi qorshaǵan orta men ómirdiń qyzyq sátterin bastan keshýdegi jas tulǵanyń orny jáne onyń is-áreketterin kınonyń beıneleý ádistemelerimen sáıkestendirý arqyly utymdy joldarǵa baǵyttaıdy. Sóıtip, jańa ekrandyq sheshimderge jetýdi meńzeıdi, kıno tiline ózindik jańalyq engizgisi keledi. Osyndaı izdenister men talpynystar Sultan-Ahmet Qojyqovtyń kelesi fılmderi «Biz Jetisýdanbyz», «Eger biz árqaısymyz...», «Jartas ústindegi Shynarda» molynan baıqalady. Adam ómiriniń qoǵam damýymen tyǵyz baılanysy týraly fılosofııalyq konsepsııa adamnyń jan dúnıesiniń jarasymdy damýyna jol izdeýdi talap etetini anyq. Árıne, ár taqyryptyń ózindik qaıtalanbas ekrandyq sheshimi bolatyny daýsyz. Ár shyǵarmanyń avtory ózindik úlgi ne bolmasa stıl qarastyratyny da belgili. Sondyqtan Sultan-Ahmet Qojyqovtyń rejısserlik qoltańbasynyń ereksheligin, shyǵarmashylyǵynyń sharyqtaǵan shyńyn ózge týyndylarynan góri «Qyz Jibek» fılminen izdegen durys dep esepteımin. «Qyz Jibek» fılmi desek Sultan Qojyqovty, Sultan Qojyqov desek «Qyz Jibek» fılmin elestetemiz. Bul Sultan aǵamyzdyń juldyzdy sáti. Basqasha oılaý da múmkin emes!
«Qyz Jibek» jyrynda qazaq halqynyń ómiri men turmysy, kásip-tirshilikteri men salt-sanasy, eldigi men erlik isteri, ar-ojdany men arman-maqsaty jan-jaqty, tereń ári kórkem jyrlanǵany qyzyǵýshylyq pen kóńil kúıdiń súısinýi men sharyqtaýyna jol ashady. Jyrdy oqyǵan oqyrmanǵa, fılmdi kórgen kórermenge nebir áserli ásem sezimder syılaıdy. Erterekte ózimizdiń tyńdarmandar men oqyrmandarǵa tamasha kóńil kúı tartý etetin «Qyz Jibek» jyry keıingi jarty ǵasyrda álemniń mıllıondaǵan kórermenine «Qyz Jibek» (1970 jyly) fılmi arqyly Uly Dalanyń ańyzǵa aınalǵan aq mahabbatynyń syr-sıpaty tolyqqandy jetkizilgeni talassyz.
Sol kezdegi «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń dırektory Kamal Smaıylov óziniń esteliginde bylaı deıdi: «... 1967 jylǵy 7 qyrkúıekte fılmdi bastaý týraly buıryq alyp, Sultan ekeýmiz Ǵabıt Músirepovtiń taýdaǵy saıajaıyna barǵan bolatynbyz. Sóılestik, kelistik. Ol kisi iske kiristi. Sodan jemisti jumys istep, ssenarııdi bitirip, arab árpimen jazǵan kúıinde stýdııaǵa alyp keldi. Ǵabeńniń ssenarııdi kórkemdik keńeste shabyttana, tolǵana oqyp shyqqany bárimizdiń esimizde. Fılmniń basty ıdeıasy men pikiri – Tólegenniń «Syımaı júrsek eken-aý, syıysa almaı júrmiz ǵoı!» degen sózderinde berilgen. Sondyqtan da fılmniń basynda rýara, ózara bolǵan shaıqastan jeńse de, jeńilgennen jaman zardap shegip, qara jamylǵan eldiń qaıta-qaıta júrekti titirkendiretin «Jaý-jaý... jaý Altaıǵa... Arqaǵa... kelip qaldy» dep óne boıy attannyń astyna túse berýi de zamannyń rýhy men zańy! Osynyń bári ssenarııde jazylǵan...».
Fılm Dinmuhamed Qonaevtyń kómegimen Odaqtyq Kıno komıtetiniń ruqsatymen eki serııa bolyp uzartylyp jurtqa alǵash ret kórsetilgende, Ǵabıt Músirepov tebirene sóılegen eken: «Búgin men osy fılmdi qoıǵan Sultan Qojyqov aldynda tize búgem. Ol ǵana emes, bárińe de rahmet aıtamyn. Búgin osy fılmdi kórýge myna jazýshylardyń bárin ádeıi ertip keldim. Olarǵa aldyn ala «Eger fılm ortasha shyqqan bolsa, qabyldamańdar, eki qoldaryńdy kóterip, qarsy bolyńdar» degen edim. Endi men fılm shyqty, fılm unady dep ashyq aıtamyn. Sizder Sultanǵa meniń quttyqtaý alǵysymdy jetkizesizder dep oılaımyn. (Fılm tapsyrylǵan kúni Sultan aýyryp, kele almaǵan eken – avtor). Men onymen úsh jyl boıy aıtysyp kelgen edim. Degenmen osy úsh jyl ekeýmizdiń aramyzda shyǵarmashylyq yntymaq bolyp keldi ǵoı. Bar ujymǵa alǵys aıtamyn. Áýel basta rıza bolmaı, kóńilim tolmaǵan edi. Endi men bárińe rızamyn, bárińe rahmet aıtamyn!..» (K.Smaıylov, 3 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy, «Qazyǵurt» baspasy, 2004 j. 127-bet).
Osy rette «Qyz Jibek» fılmine qatysty aıta ketetin taǵy bir másele bar, ol Sultan-Ahmet Qojyqovtyń «Qyz Jibek» fılmin túsirýine onyń týǵan aǵasy Qulahmet negizgi sebepker boldy delinedi kóp jerde. Joǵaryda aıtyp ketkendeı, Sultan-Ahmet Qońyrqoja otbasynyń kenjesi, onyń úsh aǵasy da sýretshi bolǵan, olardyń ishindegi Sultan aǵaǵa etenesi, árıne, Qulahmet, ol teatr men kınoǵa jaqyn adam. Sultan-Ahmettiń kıno ınstıtýtyna túsýine negizgi sebepker bolǵan da sol aǵasy. Qulahmet aǵamyz qazaq kıno ónerine eleýli úles qosqan sýretshi, birneshe fılmniń qoıýshy sýretshisi bolǵan, Sháken Aımanovpen, tipti Sergeı Eızenshteınmen jumys istegen. Qazaqta qulannyń qasynýy men myltyqtyń basylýy týraly túsinik bar ǵoı. Sol sııaqty Qulahmet aǵa Sultannan on jastaı úlkendigi bolsa da, inisin sol kezdegi keńes odaǵyndaǵy kıno óneriniń sheberi Aleksandr Dovjenkonyń shákirti retinde joǵary baǵalap, onyń rejıssýralyq josparlary týraly aqyldasyp júretindigi málim. Onyń ústine Qulahmet aǵa sýretshi retinde «Qyz Jibek» lırıkalyq eposyna óz qalaýymen kóptegen eskız ben grafıkalyq izdenister jasaǵan adam. Joǵaryda Kamal aǵanyń Máskeý arqyly «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń josparyna «Qyz Jibek» fılmin túsirý qajettigi týraly áńgime qozǵalǵanda, aǵaıyndylardyń arasynda da ondaı áńgime bolýy ábden yqtımal. Tipti zańdylyq desek te bolady. Fılmniń rejısserligine Sultan aǵa birden usynylǵan. Sebebi onyń bul fılmge on alty jyl daıyndalǵanyn kınostýdııa basshylary jaqsy biletin. Aıta ketý kerek, Qulahmet fılmniń alǵashqy kezeńderinde qoıýshy-sýretshi mindetin de atqarǵan. Ol jumysty ári qaraı ne sebepti jalǵastyrmaǵany aǵaıyndy ekeýdiń arasynda ǵana sheshilgen áńgime. Qulahmet Qojyqov bar eskızderi men daıyndalǵan grafıkalyq jumystaryn rejısser baýyrynyń qolyna tapsyrǵan. Fılmniń bas sýretshisi Gúlfaırýs Ysmaıylova da eskızderdi óz jumysynda tolyq paıdalanǵany búkil túsirý tobyna belgili. Sultekeń «Qyz Jibek» fılmine deıin 28 gvardııashyl-panfılovshylar týraly taqyrypqa ishteı daıyndalyp júrgen eken. Al mundaı fılmdi panfılovshy jaýynger Sultan-Ahmet Qojyqov túsirmegende kim túsirýi kerek edi?! «Qyz Jibek» bitkennen keıin de atalǵan taqyryp kóp jyl Sultan aǵanyń josparynda, ssenarlyq redaksııalyq alqanyń qujattarynda bolǵany da daýsyz.
«Qyz Jibek» fılmin túsirý «Qazaqfılm» kınostýdııasy úshin óte mańyzdy kezeń boldy. Buǵan deıin qazaq ómiriniń ótken zamanda qandaı aýyr da azapty bolǵanyn, halyqtyń turmysy joqtyq pen tarlyqta ótkenin fılm jasaýdy qolǵa alǵan Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan top jaqsy bildi. Sonymen qatar epopeıada jyr bolyp aıtylatyn qýanyshty toılar (árıne, azaly astar da boldy), nebir ǵajap saltanatty keshter – osynyń bári fılm oqıǵasynyń órbıtin ortasy, bárin ekranda kórsetý kerek. Syrlybaı men Bazarbaıdyń ásemdikke bólengen baı aýyldary, halyqtyń sán-saltanatqa negizdelgen ádet-ǵuryptary men salt-dástúrleri tórt, alty qanattan bastap jıyrma tórt qanatqa deıin boı túzeıtin aq shańqan sáýletti kıiz úıler. Asyl tasty áshekeıler, oqaly sándi kıimder, at ábzelderi – kúmis ertoqymdar, altyn alqalar, qymbat ań terilerinen tigilgen kıimder halyqtyń turmysta qoldanǵan buıymdary. Qazaqtyń keń dalasynyń ana sheti men myna shetin jaqyndastyrǵan, jaýmen aıqasqanda janyń saqtaǵan er jigittiń qanaty – qazaqtyń qazanaty. Qazaq saharasynyń kórkem tabıǵaty – kúmis kólderi, munarly taýlary, gúl jaınaǵan keń dalasy, qara ormandary bári-bári bul fılmde ornyn tabýy kerek. Mine, osynyń bárin uıymdastyryp, ázirlep, daıyndaý qajet bolǵan. Osynyń bárin rejısser Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan túsirý toby iske asyrdy. Jarty ǵasyr álem jurtshylyǵynyń nazaryndaǵy «Qyz Jibek» fılmi halqymyzdyń maqtanyshy men rýhanı qundylyǵyna aınaldy. Keıin synshylar, óner zertteýshileri bul fılmdi «qazaq tirshilik-turmysynyń kınoensıklopedııasy, qazaq halqynyń kıno tólqujaty» dep te atady (K.Smaıylov).
Fılmde Qyz Jibek bolyp oınaǵan aktrısa Merýert О́tekeshevanyń búkil Qazaqstannyń sulý qyzdarynyń ishinen qalaı irikteýden ótip, rólge qalaı bekitilgeni týraly talaı ańyzdy estidik. Ol týraly Kamal Smaıylov aǵamyzdyń jazyp ketken esteliginen taǵy bir úzindi keltireıik: «Akterlerdi irikteıtin sát te kelip jetti. Eń aldymen, árıne, Jibekti durys, dál tańdap-taýyp alý qajet. Biraq alystan izdep júrgen Jibek stýdııanyń dál qasynan, Almatydan tabyldy. Bir kúni rejısser Maǵaýına Ǵazel Merýert О́tekeshevany alyp keldi. Ol Almatynyń №66 mektebinde, 10 synypta oqıdy eken. «Kelbetti, aqquba, juqa óńdi, kózi qara, súmbil shashty – qalaı qarasa da ekranda óte súıkimdi kórinedi. Ári jas, sondyqtan da óte uıań, qysylyp oınaıdy. Osy jaǵy alańdatady. Erteń dramalyq, tragedııalyq sátterde ózin-ózi kórsete ala ma? Erteń «jeńdik» degen habardy estigende «súıinshilep, at ústinde eki qolyn eki jaqqa jaıyp jiberip, aqqýdaı qanat jaıa ushatyn Jibekti kórsete ala ma?» dep Ǵabıt Mahmuduly oryndy suraq qoıdy. «Qazir at ta olaı zýlaı almaıdy. Biraq kıno túsirý bastalǵanǵa deıin úıretemiz, jattyqtyramyz. Oǵan yntasy da, yńǵaıy da bar», dedi Sultan. Aqyry Sultan degenine jetti. Merýert Jibek róline bekitildi». Dál solaı Tólegen róline Quman Tastambekov tańdaldy.
Ras, Sultan aǵa degenine jetti. Qazaq akterleriniń tańdaýly ókilderin jınady: Bekejan – Asanáli Áshimov, Shege – Ánýar Moldabekov, Kerbez –Farıda Sháripova, Qarshyǵa – Ydyrys Noǵaıbaev, Bazarbaı – Káýken Kenjetaev, Qamqa – Sábıra Maıqanova. Bári de óte daryndy, betkeustar akterler. Aıta ketý kerek, túsirý tobynyń quramy da óte belgili sýretkerlerden quralǵan-dy: operatory – Ashat Ashrapov, bas sýretshi – Gúlfaırýz Ysmaıylova, kompozıtory ári dırıjeri – Nurǵısa Tilendıev, redaktory – Asqar Súleımenov.
Ýaqyt óte kele bul jumystyń biz, búgingi kınogerler úshin mańyzdylyǵy arta tústi. Áli de shyǵarmashylyq jáne óndiristik jaǵynan arnaıy kınotaný eńbekteri jazylatyny anyq. Árıne, belgili sebeptermen bul qazaqtyń ulttyq fılmi bolǵandyqtan, álemdik festıvaldar men baıqaýlarǵa keńes odaǵy kezinde qatysa almaǵanyn, al qazir ýaqyt ótip ketti – kesh, qandaı júldeler men ataqtardan tysqary qalǵanyn ókinishpen sezinemiz. Biraq qaıtalap aıtsaq ta «Qyz Jibek» – qazaq kıno óneriniń eń ǵajap úlgileriniń biregeıi. Sebebi ol óziniń halyqtyq fılm ekenin, qazaqtyń ulttyq fılmi ekenin jarty ǵasyrdan beri dáleldep keledi, áli de sol qurmetinen aıyrylmaıdy dep senemiz. Fılmmen birge ony ómirge keltirgen kıno óneriniń has sheberi Sultan-Ahmet Qojyqov bastaǵan túsirý toby men Jibek – Merýert О́tekeshevanyń, Tólegen – Quman Tastambekovtiń, Bekejan – Asanáli Áshimovtyń, taǵy basqa sheberlerdiń esimderi qazaq kıno tarıhynan altyn árippen jazyldy.
Qazaq kıno óneriniń osy bir kezeńi (1964-1971 jyldary) aıryqsha atap ótýdi talap etedi. «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń osy jyldarda shyqqan týyndylardyń ishinde «Tulpardyń izi», «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Qıly zaman», «Artymyzda Moskva», «Atameken», «Mánshúk týraly án», «Taqııaly perishte», «Atamannyń aqyry» jáne taǵy basqa kınoekran úlgileriniń bolýy tarıhı zańdylyq. Sebebi kıno salasyna jan-tánimen berilip jumys istegenderdiń qatarynda Ǵabıt Músirepov, Sháken Aımanov, Kamal Smaıylov, Oljas Súleımenov, Ákim Áshimov (Tarazı), Májıt Begalın, Abdolla Qarsaqbaev, Asqar Súleımenov, Qalıhan Ysqaqov, Telman Januzaqov, Olga Bondarenko jáne kınorejısser Sultan-Ahmet Qojyqovtyń esimi erekshe atalady.
Slambek TÁÝEKEL,
kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri