Jas ǵalymdarymyz ǵylymı tujyrymdaryn túıinder tusta tek eýropalyq, amerıkalyq ǵylymnyń negizderine súıenýdi ádetke aınaldyrǵan. Qazaqy tanym-túısikten tamyr úzip bara jatqan sekildimiz. Árıne, bul elderdiń ǵylymy men bilimi, tehnologııa salasy jaqsy damyǵanyn joqqa shyǵarmaımyz. Degenmen olardyń ómir súrý daǵdysy, tirshilik etý ortasy bizden múldem bólek ekenin, tipti úılespeıtinin esten shyǵarmaıyq.
Bul rette Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdyń «Halyqtyń rýhanı álemi de shımaıly izge toly sonar sekildi. Onyń da uzaq sonary, kelte sonary nemese qan sonary bar. Ýaqyt arasy uzaǵan saıyn uzaq sonardaǵy iz sııaqty halyq bolmysynyń da baıybyn bajaılaý qıyndaı beredi. Osy oraıda qıly-qıly zamannyń borany men burqaǵyn, syrmasy men borasynyn bastan ótkergen rýhanı shejirelerdiń qadir-qasıetin tanýda zerdeli zertteýshi sol shımaıly shıyrdyń syryn biletin qapysyz saıatshyny elestetetindeı», degen pikirimen kelispeske amal joq. Batys kórgen ǵalymdarymyz ulttyń rýhanı shejiresiniń qansonar kezeńinde maltyǵyp, jańasha ǵylymı paıymdaýlar jasaı almaı júr. О́ıtkeni olardyń uzaqsonarda iz qaldyrǵan halyq bolmysyn tanýǵa degen qulqy joq.
Ultymyzdyń rýhanı bolmysy men tanym zerdesin paıymdaǵanda rýhanı óremizdiń jetpeı jatatyny da shyndyq. Bul astary san qatpar dúnıe, bir ushyǵy «otarlanǵan sanamyzda» jatyr. Otarlaýdyń jymysqy saıasaty ultymyzdy tól tarıhymyz ben mádenıetinen aıyryp qana qoıǵan joq, jadymyzdy óshirip, rýhanı tegimizdi (genezıs) tanýdaǵy ári ulttyq tanym zerdemizdegi sabaqtastyq jelisin úzip tastady.
Ekinshi bir sebep – ótken ǵasyr basyndaǵy ult rýhanııaty kóshbasshylarynyń halyqty aǵartý bastamalaryn qoldan tunshyqtyrý úderisiniń qarqyndy júrýi. A.Baıtursynuly, Á.Bókeıhan bastaǵan Alash ókilderi saıası kúreske belsene qatysa júrip, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq, jaratylystaný pánderi boıynsha oqýlyqtar men oqý-ádistemelik eńbekterdi jazyp qaldyrdy. Sol arqyly otandyq ádisteme, psıhologııa, pedagogıka, tiltaný, jalpy kóptegen ǵylym salasy boıynsha ult tilinde alǵashqy termın úlgilerin týdyryp, qazaq tili ǵylym tili bola alatynyn dáleldedi. Qýǵyn-súrginge ushyrap, bul saladaǵy eńbekteri joqqa shyǵarylsa da, qundy eńbekteri qazaq ǵylymynyń irgetasyn qalady. Alaıda biz olar salǵan súrleýden kóz jazyp qaldyq, sabaqtastyq úzilip qaldy.
Úshinshi bir sebep – sońǵy jyldary qoǵamdyq jáne jaratylystaný ǵylymdaryna ózgeris jasaımyz dep negizsiz bastamalardyń shylaýynda ketip qala jazdaǵandyǵymyz. Taratyp aıtsaq, mınıstrliktiń jaratylystaný pánderin mektepterde aǵylshyn tilinde oqytý kerek degen usynysy boldy. Munyń negizi álemniń damyǵan elderinde osyndaı úrdis bar degen qısynǵa kelip saıady. Bul týraly professor Asqar Jumadildaevtan artyq eshteńe aıta almaspyz: «Jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde ótkizemin degen mınıstrliktiń usynysynyń astarynda qazaq tiliniń ǵylymǵa ıkemi kelmeıdi, qazaq tili tek otbasy-oshaq qasynda qalýy kerek degen saıasat tur. Al ol – Konstıtýsııany buzý. Jaratylystaný ǵylymynyń barlyǵyn qazaq tilinde úıretýge bolady. Jaqsyly-jamandy oqýlyqtarymyz bar (onyń sapasy óte jaqsy dep aıta almaımyn), jaqsyly-jamandy termınologııa júıesi bar, ǵylym týraly oılaý júıemiz qalyptasqan. Bul – qazaq tilin saqtaýdyń úlken bir salasy. Orta mektepke barlyq ǵylym, barlyq oqý páni ana tilinde júrýi kerek. Eger ol pánder Qazaqstanda qazaq tilinde júrmeıtin bolsa, qazaq tiliniń de, Qazaqstannyń da eshkimge keregi joq».
Sondaı-aq qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdy joqqa shyǵarý úrdisiniń qoǵamda jappaı kórinis tabýyn da atap ótken lázim. Tehnokrattyq elge aınalýymyz qajet degen kózqarasty jeleý etip, bul salanyń damýyna tejeý salý durys emes. Atalǵan kózqarastyń joǵary bılik deńgeıinde basymdyq tanytýy da oılanarlyq másele. Mundaı jaǵdaıda jas urpaq pen ǵalymdarymyz ult múddesin murat tutý qaǵıdasyn, eldik máseleni sheshý ustanymyn qalaı jadyna toqıdy jáne adamzattyq qundylyqtardy baǵalaý mejesin qalaı anyqtaıdy degen saýaldar kókeıge keledi.
Tórtinshi sebep – joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn jalpy bilim berý pánderiniń oqytylýǵa mindetti sanatyna kiretin fılosofııa, psıhologııa, áleýmettaný sııaqty sabaqtardy teorııalyq turǵydan oqytý júıesiniń taptaýryndylyq sıpaty. Qazirgideı tek sheteldiń daıyn ǵylymı teorııalaryn qazaq jastarynyń sanasyna quıyp, ózimizdiń ulttyq tanym-túısigimizdiń tamyryna balta shabý – qııanat. Ultymyzdyń rýhanı bolmysyn tanytatyn jáne qazaqtyń tól tanym zerdesinen ótken ǵylymı paıymdaýlardy negizge ala otyryp, zamanaýı eýropalyq, amerıkalyq jáne taǵy da basqa tujyrymdardy usyný qajet. Taǵy bir basa aıtar másele – bul pánderdi ár mamandyqtyń kásibı baǵytyna sáıkes beıimdep oqytý qajettigi.
Biz, osylaısha, ultymyzdyń tól ǵylymynyń negizinen qol úzip qaldyq. Al óziniń tól tanymynan sýsyndamaǵan, rýhanı mádenı bolmysynan ajyraǵan býynnan «ulttyń ǵylymyn damytý» týraly qalaı talap etýge bolady?!
Al endi bul rýhanı otarlaýdyń izi sýydy deı bergenimizde, qazirgi kezde «jahandaný» degen alapat kúshtiń demi bizdi sharpyp jatyr. Endi ne isteý kerek? «Halyq bolmysynyń uzaq sonary, kelte sonary, qan sonary bolǵanymen, munyń úsheýi de sol halyqtyń birtutas ǵumyrnamasy, ómirdiń sabaqtastyǵy deıtin qudiret – osy. Bul sabaqtastyqty tereń sezine otyryp, qaıdan shyqqanyńdy, qaı óristerdi shıyrlap júrgenińdi, endi qaıda baratynyńdy paıymdaýǵa bolady». Bul qaǵıdany biz joǵaryda aıtqan «batys kórgen» ǵalymdar eskerse deısiń. Sonymen qatar ǵalymdarymyzdy «bilmekke qumarlyq, mádenı rýhanı tekti (genezıs) tanýǵa degen ińkárlik tynym taptyrmaýy» kerek qoı.
«Ǵylym damymaı, tehnıka damymaı til damymaıdy. Qazaqtyń sózi asyra maqtaýǵa da, jermen-jeksen etýge de jetedi. Biraq kondensat pen rezıstorǵa kelgende, búgelektep qala beremiz», deıdi professor Asqar Jumadildaev. Bul jerde másele – bizdiń ulttyq tól tanymnan, tarıhı jadymyzdan tamyr úzip qalýymyzda. О́ıtkeni biz sóztanym iliminiń túbirine úńilip, ulttyq uǵymdaǵy jańa sózderdi týdyrýǵa (sózjasam) qulshyna kirispeı otyrmyz. Bir ǵana mysal, aǵylshyn tilinde balamasy joq «Dala» sózin biz «Steppe» dep orys sózinen aýdaryp, ǵylymı maqalalarda qoldanyp júrmiz. Muny qulyqsyzdyq deısiz be, álde kórsoqyrlyq. Biraq «otarlyq sananyń» búgingi kórinisi ekeni aıdan anyq.
Kelesi bir aıtar jaıt, keıingi kezderi aǵylshyn tilindegi termınderdi aýdarmaı ári kırıllısa qarpimen berý sánge aınalyp barady. Buryn aragidik kezdesýshi edi, qazir údeı tústi. Máselen, ótkende «Abai» telearnasynyń «Sana» baǵdarlamasynda «gazlaıtıng» taqyryby kóterilip jatyr eken. Bul termındi túsinbeı, arnaıy sózdikke júgindim. Árıne, ár telehabardyń maqsatty aýdıtorııasy bolatyn shyǵar, degenmen eldiń bári aǵylshynsha saýatty ári ǵylymı taqyrypqa júırik bola bermeıdi ǵoı. Osy sózdi qazaqy maǵynada, kórermen uǵymyna jeńil etip berýge bolmas pa edi?! Eger «gazlaıtıng» sóziniń qazaqsha balamasy joq bolsa, onda túsiner edik. Al sózdik qorymyzda bar sózdi qoldanbaý, bul – nemquraıdylyq!
Ǵylym tek qana ólshemder, qyraǵy baqylaý men matematıkalyq formýlalardyń jıyntyǵy ǵana emes, ol – biz ómir súrip jatqan ǵalamnyń qurylymy men jaratylys bolmysyn túsiný. Ǵalymdar jaratylystyń tylsym kúshin zerttep, bir zańdylyqtyń bar ekenin sanamen túısinip, Eınshteın aıtqan «Qudaıdyń oı-sanasyn oqý» baǵytyndaǵy izdenisterin tynymsyz jalǵastyryp keledi. Ǵalamdaǵy barlyq jaratylystyń ózara tyǵyz baılanysta bolatyny, onyń úndestigi barlyǵymyzdy bas shaıqatyp, onyń qupııa-syryn bilýge degen qushtarlyǵymyzdy arttyryp keledi. Biraq dúnıeni tanyp bilýde tek aqyl-oıǵa súıený kerek dep, sezimdi joqqa shyǵarýshy rasıonaldyq oılaý baǵytynyń damýy, adamzat pen jaratylystyń arasyna syna qaǵyp, onyń saldary iri apattarǵa ákelip soqty. Adamdar ózin tabıǵattyń nemese jaratylystyń bir bólshegi ekenin moıyndaǵysy kelmeı, jer betinde ústemdik ornatqysy keldi.
Ǵylym – qazirgi kúnde jańa tehnologııalardyń qaınar kózi, álemdi tanyp bilýdiń bastaýshysy. Qazir zertteýshiler álemniń birtutas birikken kartınasyn qurastyrýǵa tyrysyp jatyr. Máselen, fızıkter fızıkanyń barlyq zańyn kópólshemdi keńistiktegi sýperishekterdiń dirili (vıbrasııa) dep qarastyrýǵa tyrysýda. Fızıkterdiń mindeti – bir diril (vıbrasııa) basqa dirilmen qalaı qatynasatynyn kórsetetin teńdeý qurastyrý jáne olardyń bári bir ortaq sýperteńdeýde (ýravnenıe) túıisip, aıshyqtalyp kórsetilýi kerek. Bul teńdeý ǵaryshtyń sheksiz jáne irgeli garmonııasy túzilgen mýzykanyń tylsym syryn ashar edi.
Osy jerde «dala danalyǵy qazaqtyń qara dombyrasynyń eki isheginde terbelip, rýhanı bolmysymyz ben ejelgi tól tanymymyzdyń shejiresindeı tógilip jatqan shyǵar...» degen oı eriksiz sanańda jańǵyrady. Qazaq ǵylymyna degen kópshilik qyzyǵýshylyǵynyń báseń bolýyna elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary da sebepshi bolyp otyr. Ásirese qazaqtildi mazmundaǵy ǵylymı jańalyqtar men tele-radıobaǵdarlamalar joqtyń qasy, oqyrman men kórermen álemniń zamanaýı ǵylymı úrdisterinen tolyq habardar bola almaı otyr jáne bul baǵyttaǵy aqparatty basqa tilderde alýǵa májbúr. Taǵy bir oılanar másele – respýblıkanyń joǵary oqý oryndarynda ǵylymı jýrnalıstıka baǵytynda arnaıy bilim berý baǵdarlamasyn daıarlap, osy salada saýatty aqparattar men habarlar daıarlaıtyn kásibı mamandar oqytý qajettigi. Bul – ýaqyttyń óz suranysy.
Ǵylym – órkenıetke jeteleýshi kúsh jáne ult jasampazdyǵyn qamtamasyz etýshi sala. Ahmet Baıtursynuly aıtpaqshy, «Adamdy qussha ushyratyn da, balyqsha júzdiretin de ǵylym» ekenin umytpaıyq.
Oryntaı OShANOVA,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ
jýrnalıstıka fakýltetiniń dosenti