Hattar. Neshe túrli tereń oı men san qıly kóńil kúıdi sýretteıtin osy bir syrly álemde kimniń júrek sózi aıtylmady deısiz? Adamzat balasy tehnokrattyq zamanǵa ıek súıemeı turǵanda qarym-qatynastyń eń keremeti aq qaǵaz ben qara sııa bolǵany shyndyq. Ásem oılardy, aqjarma tilekter men aǵyl-tegil sezimderdi jerdiń myna betinen ana shetine jetkizetin hattar legi keshegi kúnderdiń kýágeri ekenin umytqan joqpyz. Uly Tolstoı Chehovqa jazǵan bir hatynda: «Bárin oılap tabýǵa bolady, tek psıhologızmdi oılap taba almaımyz» dep jazǵany bar-dy. Osy bir salmaqty sózdi, árıne, bir danyshpan kelesi bir talant ıesine hatpen jetkizdi. Bul da bolsa qusnı hattardyń kókjıeginiń keńdigin, onyń oıdy tusamaı, erkin samǵatatynyn bildirmek.
Ǵylym ordasyndaǵy ortalyq ǵylymı kitaphanaǵa ornalasqan «Sırek kezdesetin kitaptar, qoljazbalar jáne ulttyq ádebıet» bólimine bas suqqanymyzda, onda saqtalǵan ultymyzdyń birtýar azamattarynyń óz qolymen jazǵan hattarynyń túpnusqasyna kezdestik. Aldymyzda jatqan sarǵaıǵan paraqtar keshegi Ilııas Jansúgirov, Sábıt Muqanov, Ǵabbas Toǵjanov, Ánýar Álimjanovtardyń Ǵaısha esimdi kisige jazǵan hattar legi edi. Bul hattarda ne jazyldy, neler aıtyldy eken degen suraq bizdi ári qaraı jeteleı berdi. Endi sol hattardy paraqtap kórelik.
Jazýshy Sábıt Muqanov Ǵaıshaǵa jazǵan bir hatynda bylaı depti:
«Qurmetti Ǵaısha hanym!
Ǵumar abzıǵa, sizge, balalarǵa Marııam ekeýmiz moskvalyq sansyz sálem joldaımyz. Bárińizdiń de densaýlyqtaryńyzǵa, baqytty bolýlaryńyzǵa tilektespiz. Biz osy Moskvaǵa avgýstiń 10-y kúni ushyp keldik. Odan buryn men Qytaıda bolǵanmyn: 20-maıda bolǵam da, 22-ııýlde Jarkent arqyly Almatyǵa kelgem, Odan munda – Moskvaǵa kettim. Siz ekeýmiz Qytaıǵa ushar aldynda ǵana Almaty kóshesinde jolyqtyq. Siz maǵan sońǵy jyldarda baılanysymyz úzilip ketýi týraly ókpe aıttyńyz da, qaıtadan tabysýǵa úıińizge shaqyrdyńyz. Men barýǵa ýáde berdim. Sol kúnniń erteńine oıda joqta Moskvadan «Tez kelińiz, Qytaıǵa barasyz» degen telegramma aldym da, ushyp kettim. Sondyqtan úıińizge bara almaǵanyma myńnan bir keshirim ótinem! Bul hatty jazyp otyrǵan sebebim, Almatyǵa men oktıabrdiń basynsyz qaıtpaımyz: Moskvada, Lenıngradta, Petropavl, Kókshetaýda jumystarym bar, al qazir sizben sóılesip alaıyn, shyǵarmashylyq bir sóz bar.
Siz ben biz, qurmetti Ǵaısha hanym, áýelden tvorchestvolyq iste kezdesip, tanystyq ta, sol arqyly dos bolyp kettik qoı. Ol dostyqtan áldenendeı «taǵdyr» bizdi sońǵy jyldarda aıyrdy. Sizdiń qalaı qabyldaıtynyńyzdy bilmeımin. Men ózim turpaıy sóz aıtqanǵa keshirim ótinem, svoloch-taǵdyr bizdiń aramyzda áli de kúneltip júrgenine, sońǵy jyldarda kózim jetti. Bizdi aıyrǵan sol «taǵdyrlar». Qazirgi sizge jazǵaly otyrǵanym ol týraly emes, basqa. Qytaıda men 63 kún boldym. Bul bir, burynǵysy da, bolashaǵy da ǵajap el eken. 63 kúnde biz onyń nebir tamashasyn kórdik. Men kórgen-bilgenniń bárin kúndeligime jazyp júrdim. Endi sol «kúndelikti» ádebıet túrine keltirýge tyrystym. Bul shamasy, 15-20 baspa tabaqtyq kitap bolady. Osy kitapty «Drýjba narodov» basamyz dedi. Redaktory – Lavrenev, zamy – Chagın maǵan dos adamdar. Bul kitaptyń aýdarýshylyǵyna, men sizdi shaqyrǵym keledi. Ol oıymdy redaksııaǵa aıttym da. Olarda qarsylyq joq. «Noıabrde berseńiz – ıanvarda, dekabrde berseńiz – fevralda basamyz, 18 baspa tabaqtaı ala alamyz», deıdi.
Sizden ótinish: osyny oılanyńyz da, rıza bolsańyz maǵan telegramma berińiz. «Kúndelik»-tiń basyn sizge men Moskvadan jiberem de, aıaǵyn oktıabrde berip bolam. Siz jibergen materıaldy aýdara beresiz. Redaksııa qalamaqyńyzdy aýdaryp bolǵan soń tóleıdi.
Oılanyńyz. Jaýap kútem.
Joldastyq sálemmen – Sábıt,
Moskva, gostınısa «Moskva» 955, telefon, - K-2-29-55». Biz hattyń ishinde ne jazylsa, sony osynda qaǵaz betine túsirdik. Qalaı degenmen, bul sol kezde aty dúrkirep turǵan jazýshynyń bir mezettik kóńil kúıi, júrek sózi.
Jazýshy kelesi bir hatynda: «Q. Ǵaısha! Sizge myna kitaptyń eki glavasyn jiberem. Qalǵanyn keıin. Eger túsiniksiz bolsa máshinkege bastyrýǵa bolady» degen ótinishin aıtyp, astyna qolyn qoıypty.
Taǵy bir hat orys tilinde jazylypty. «Sh. Sońǵy – VIII-taraýǵa úlgermedim. Men ony Moskvada jasaımyn. Jiberýge ýaqytym bolmasa, ony Moskvaǵa aýdaryp berýińizdi suraımyn. Kıll romandy (ony povest dep ataýǵa bolady) osynda orys tilinde shyǵarǵysy keledi. Dáleldi aıaqtańyz. Stıl birligi úshin ... sońǵy taraýdy ekinshi ret aýdarý kerek. Siz meni Moskvaǵa aýystyrasyz dep úmittenemin. Maı aıynda Moskvaǵa ketkenge deıin ony kórmeıtinim tym ókinishti.
Sábıt. 11/II-37.
Aýdarmasy men túpnusqasyn Lýkashev joldasqa berińizshi. Ol maǵan jiberedi».
Sábeńniń Ǵaısha hanymǵa jazǵan úshbý hattary, mine, osylaı syr shertedi. Oqı kele hattardan sol dáýirdiń únin, kelbetin, zııalylardyń bir-birimen tyǵyz baılanysta bolǵanyn túsinemiz. Hattar, hattar...
Kelesi hat ıesi – Qulager aqyn Ilııas Jansúgirov.
Ilııas Jansúgirovtiń alǵashqy haty bylaı bastalady:
«Ǵaısha hanym!
…bılet alý shataq bolyp, men keshe jyılysqa bara almadym. Ekinshi jaǵynan «Na toký»-dan keıingi tórt bólimdi kóshirip berip keteıin dep oılap em, ony da bitire almadym. Búgin shyǵyp baram. Marttyń 20-25 shamasynda Ǵabbas Moskvaǵa keletin boldy, «Na toký»-dyń jalǵasyn sodan jiberermin. Meniń …týraly nendeı málimetter kereksinesiz sony aıtyp, maǵan búgin-erteń hat jazyńyz, Ǵabbas arqyly jibereıin. Álmanaq basqarmasyna jolyǵyp, «Na toký»-dyń aýdarmasyna shart jasańyz. «Krasnyı nov» jornalyna da osy siz aýdaratyn bólimi basylatyn boldy. Sizden alarsyń dep osyndaǵy Altaıskıı degenge aıtyp kettim.
Hat kútem. Almatyǵa barǵan soń da jazarmyn. Apreldiń aıaq kezinde taǵy kelem.
II/12-36». Hatty oqı kele Ǵaısha hanymdy áldebir laýazymdy kisi me degen oıǵa qalasyz.
Kelesi hatqa kezek berelik.
«Qadirli Ǵaısha hanym!
Moskvaǵa toqtamaı ótip kettik. Úsh kisi keldik. Beıimbet … pen qabaryz Qadyr qasymda. «Joldastardy» alyp kelip edim. Qaıtqan soń qaldyramyn. Mynda 17/II deıin bolamyz. Moskvada biz az ýaqyt bolamyz. Úıińizge kóp sálem. Fatıma kóp-kóp sálem aıtty.
Qurmetpen: Ilııas
12/II-1936».
Jansúgirov Ǵaısha Shárıpovaǵa jazǵan kelesi hatyn orys tilinde jazypty.
«20 Naýryz, 1931 j
Qurmetti Ǵaısha!
Hatyńyzǵa kesh jaýap bergenim úshin keshirim suraımyn. Men issaparlarda boldym. Gneper sózge jaqynyraq: sizdiń usynysyńyz, ásirese meni qýantty. Siz úlken mádenı jumys istep, ulttyq ádebıettiń baılanysyn jedeldetýge atsalysýdasyz. Men bul máseleni tıisti uıymdardyń aldyna qoıyp, FOSP aýdarma bıýrolaryna, ásirese sizderge habarlasýdy tapsyrdym. Biraq men sizderge qazaq ádebıetinen biraz kitaptar jibergim keldi, biraq osy jerden atyn ataıtyn birde-bir kitabyn tappaǵanyma senińiz:
«Kolhoz» – Maılınniń áńgimesi «Týlaǵan tolqynda» Músirepov (roman) «Jańa jolda» (esse) Jansúgirov «Tańbalylar» – TilepbergenovBul kitaptar Almatyda joq. Dúkende Moskvada (Kýznes. Most) basylym joq dep esepteımin. Eger joq bolsa, OGIZ dúkenine jáne «Qyzyl-Orda taýlarynda» dep jazýǵa bolady. Men bul kitaptardy kezdestirsem, mindetti túrde sizge jiberemin. Onyń ústine bizde poezııa erekshe damydy. Eń durysy..., muny siz arqyly jasaýǵa bola ma, álde dosyńyz jasaı ma? Jaqsyraq ... pesalarda, siz oǵan qalaı qaraısyz?
Siz bul mańyzdy tapsyrmany tastamaısyz dep úmittenemin...
Aýdarmańyzdy oqydym – Baıamınniń áńgimesi óte jaqsy! Siz bul jumysty jalǵastyrasyz. Biz bárine daıynbyz...
Ilııas».
Ǵabbas Toǵjanovtyń da Ǵaıshaǵa jazǵan hattarynyń túpnusqasy osy derektermen birge atalǵan ortalyqta saqtaýly tur. Biz oǵan da kóz júgirtip kórdik.
«Qurmetti Aısha!
Biz sizdiń páterińizdi basshylarymyzben kelistik: sáýir aıynda olar mamandardyń úıinen 3 bólmeli páter berýge ýáde berdi (meniki sııaqty), Andronnıkov qazir joq, ol Mettpen sóılesti, kúnderdiń birinde ol ketip qalady. Moskva úshin ol jeke sóıleskisi keledi ...
Men sizge hat jazamyn, múmkin sol ýaqytqa deıin Andronnıkov keledi, sodan keıin men sizdiń oılaryńyz týraly onymen kelisemin.
Qazir onkúndikke daıyndalyp jatyrmyz. Sondaı kúnderdiń birinde ortalyq jýrnaldarǵa materıaldar jiberemiz. Sizge Maılın týraly maqala jazý tapsyryldy.
Maılın men Jansúgirov qazir Máskeýde bolsa kerek – tolyq aqparatty solardan alýǵa bolady.
Sáýirdiń birinshi jartysynda Máskeýge keteıin dep jatyrmyn, eger páter osy ýaqytqa deıin daıyn bolsa, onda siz kelgenshe bir joldasymyzdy (boıdaqty) ýaqytsha ornalastyramyz, ol bos emes – áıtpese, bizdiń jaǵdaıda , olar sheshimsiz páter ala alady.
Sizdiń kelgenińizde meniń jeke pikirim mynaý: eger siz men joqta kelseńiz, bul yńǵaısyz jáne on jyldan keıin (mamyrdyń aıaǵynda) kelgenińiz durysyraq ekeni anyq.
21/II-36.
21-4-36. Qurmetpen, Toǵjanov».
Ǵabbas Toǵjanovtyń qoljazbasyndaǵy hattyń kelesi betinde myna sózder bar.
«Sálemetsiz be, Ǵaısha hanym!
Sizdiń mazmuny men kólemi jaǵynan qysqa da nusqa hatyńyzǵa ashýlanýǵa haqym bar ma? Sizdi kóp suraqpen kómip tastaı alamyn: onkúndik nelikten qarashaǵa aýystyryldy?.. Qazaq ádebıetshileri qonaqtardy – maıdangerlerdi Qyzyl Alańdaǵy Jeńis sherýinen keıin sharshap-shaldyqqan kúıinde kútpegen jerden qarsy alýy múmkin. Kimder, qandaı aýdarmashylar jumyssyz júr? Múmkin olar – shaqyrylǵandar ádettenbegen shyǵar? Biraq Áýezov óziniń maqalasynda («Komsomolskaıa») qudiretti gúldený týraly aıtty ǵoı. Demek aýdarmashylar jumyssyz otyrmaýy kerek.
Nelikten almanah jylda shyǵarylmaıdy?
(sóılem túsiniksiz)
Bastysy, ózińiz qyzyqty birdeńe jaza aldyńyz ba?
P.Kýznesov ne istep júr?
Omardyń hali qalaı? Oǵan shyn júrekten sálem aıtyńyz. Ásııaǵa synaqty sátti tapsyrýyna tilektespin. Nadıa meni aǵylshyn tiline úıretýge daıyndalsyn». Aqyn Ábý Sársenbaevtyń da Ǵaısha Shárıpovaǵa jazǵan izetti hatyn oqyrmanǵa usynaıyq.
«Qurmetti Ǵaısha apaı,
Sálem sizge alystan. Moskvadaǵy jumystardy bir yńǵaılap kelip, Perelekınoda jatyrmyn. Redaktor da, ózimniń bir maıdandas joldasym da (jazýshy) oqyp shyqty. Pikirleri óte jaqsy. Orta jastaǵy balalar úshin yqshamdap shyǵarmaq. Til jaǵynan, anyǵyraq aıtqanda, bir sózdiń sol aq abzasta áldeneshe ret qaıtalanýy jóninde ǵana zamechanıeleri bar. Bular, ásirese aldyńǵy bólimderinde. Mysaly, prologtyń ekinshi abzasynda (1 bet) jolynda alty ret qaıtalanǵan «nosılkı neslı» degender bar eken. Olar redaksııa ústinde túzeledi ǵoı. Redaktor iske kiristi. Biraq uzaqqa sozar túri bar (Redaktor sol resenzııa jazatyn Vlekova), shartty redaksııadan keıin jasamaq. Sizdi shaqyrýdyń keregi joq desedi. Anaý bir jarym glavanyń aýdarmasyn jibergen ekensiz. Aparyp berdim.
Ǵaısha apaı, sizden eki túrli ótinishim bar. Biri anaý Skolkovskaıanyń redaksııasynan keıin qoljazbany ábden bir muqııat oqyp shyǵyńyz. Tájirıbesi joq, jas adam ǵoı, búldirip júrmesin.
Ekinshi, óńdeı-óńdeı júrip engizgen ózgeristerimiz 25 paıyzdan asyp ketken tárizdi.
Búgin … shart pereızdanıe emes, jońqa nárse retinde qaıtadan jasańyz degen tilek bildirdim. Toǵyz taraýǵa úlken-úlken ózgerister engizilip, bir taraýy tutasymen qaıtadan istelindi. Siz de osyny talap etińiz.
Qosh bolyńyz. Hat kútem.
Qurmetpen Ábý.
Adresińizdi bilmegen soń ızdat-vo joldadym».
Endeshe, biz sóz sońynda qazaqtyń marqasqa tulǵalary birinen soń biri hat jazǵan Ǵaısha hanymnyń kim bolǵanyn oqyrman esine sala keteıik. Ol 1901 jyly Qazan qalasynda týǵan. Aýdarmashy. Qazan ýnıversıtetinde bilim alǵan. Keıinirek tatar jumysshylar teatrynyń ártisi bolǵan. Talantty Ǵaısha Máskeýde Joǵarǵy sotta aýdarmashy bolyp qyzmet istegen. Osy ýaqyttan bastap tatar, bashqurt, qazaq jáne qyrǵyz tilderinen orys tiline aýdarmashy retinde ádebı qyzmetin bastaıdy. Joǵarydaǵy hattar dáleldegendeı Ǵaısha Shárıpova qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryn, onyń ishinde Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ilııas Jansúgirov sııaqty qalamgerlerdiń týyndylaryn aýdarýǵa qatysqan. Qalaı desek te, Ǵaısha hanymǵa jazylǵan hattar legi bizge sol kezdegi ýaqyttyń, sol qoǵamnyń beınesin kóz aldymyzǵa ákeledi. Hattar tolastamasyn.