Jyraýlardyń jampozy

Bazar jyraýdyń shyǵarmalary Syr óńi­rinen shyqqan aqyn-jyraýlardyń ishi­nen alǵashqylardyń biri bolyp S.Seıfýllın, M.Jumabaev, Á.Dıvaev, Á.Marǵulan, M.Áýezovterdiń qolyna tıgen.­ Shyǵarmalarynyń ádebı ári ǵyly­mı­ aınalymǵa óz tustastaryna qaraǵanda er­terek túsýi, ádebıet jınaqtaryna enýi jy­raý muralarynyń el aýzynda kóp aıtylyp,­ jattalyp kelýinen ǵana­ emes, onyń ǵalymdar men zerdeli jınaý­shy­lar­dyń nazaryn eriksiz aýdaratyndaı úzdik­ úlgililigi men kórkemdiginen bolsa­ kerek. S.Seıfýllın: «Buqar jyraýdan ke­ıingi qazaqtyń iri jyraýy – Bazar jy­raý» dese, M.Jumabaev: «Assa el­diń­ qamyn oılaǵan, qalsa óziniń oıyna te­reń­ boılaǵan» dep Bazar jyraýdyń aqyn­dyq qarym-qabiletin joǵary baǵa­laıdy. Sóz qadirin biletin sańlaq sýret­kerlerimizdiń Bazar jyraý shyǵarma­la­ryn­ nazarǵa alyp, ǵylymı zertteýge negiz etýi­ jyraý muralarynyń kásibı ádebıet pen­ ǵylymnan ońdy baǵasyn alýynyń bas­tal­­­ǵanyn dáleldeıdi.

Bazar jyraý shyǵarmashylyǵy, árıne, bári­nen buryn Syr eline etene tanys. Syr­ óńiri ádebıeti men mádenıetiniń bil­giri, Keńes dáýirindegi qazaq ádebıeti klas­sık­te­riniń biri A.Toqmaǵambetov ómiriniń soń­ǵy jyldarynda Syr súleıleriniń shy­ǵar­mashylyǵyna súıene otyryp, keremetteı­ týyn­dylardy: «Jyr kúmbezi» jáne «Kóte­rilgen kúmbez» romandaryn dúnıege ákel­di. Syr eliniń tolymdy kórkem sheji­resindeı, Syr boıylyqtardyń shy­ǵar­mashylyq turǵydan ónerge qarym-qatynasyn aıǵaqtaıtyn bul ro­man­dar­dyń Bazar jyraý Ońdasuly men Tur­ma­ǵambet Iztileýovtiń shyǵarmashylyq ómir­baıandaryn negizge alyp jazylýynda lo­gıkalyq tutastyq bar.

Bazar jyraý – dástúrshil aqyn. Esin bilgeli el aýzyndaǵy jyr-termelerdi, tolǵaý-dastandardy jattap ósý jyraýdyń balalyq shaǵyna tán bazarly ýaqyty, al halyq aýyz ádebıetiniń mol qazynasy, tarıhı ádebıettiń taǵylymdy muralary, ózi ómir súrgen óner ortasy – bular onyń ómirlik te, ónerlik te oqýlyqtary edi.

«Qulashtap dúnıe seni qarmansam da,

Kerimi kelgen shyǵar er Qorqyttyń» deıdi Bazar jyraý. Bul joldardaǵy Qorqyt esimin jaı ǵana atala salǵan dep uǵynbaǵanymyz jón. Bir qyzyǵy Syr súleıleriniń barlyǵy da ózderiniń jyr-tolǵaýlarynda Qorqyt esimin atap otyrady, ózderiniń týyndylaryn Qorqyt dástúriniń jalǵasy dep meńzeıdi. Demek Syr súleıleriniń shyǵarmalaryn Qorqyt dástúrinen bastaý alatyn, sondaı-aq elimizdiń túkpir-túkpirindegi aqyn-jyraýlar shyǵarmalarymen tyǵyz baılanysta damyp kelip, ádebıet tarıhyna altyn qor bolyp qosylǵan qundy dúnıeler dep esepteımiz. Bazar jyraý shyǵarmalary da ózinen burynǵy ádebıetpen tabıǵı tamyrlas bolyp kelip, ádebıettiń ulttyq dástúrin jalǵastyrǵan.

Bazar jyraý ulttyq ádebıet dástúrin jalǵastyrýshy ǵana emes, ony baıytýshy. Bazar jyraý shyǵarmashylyǵynda, bizdińshe, adam, adam taǵdyry týraly aıtý erekshe oryn aldy, adam týraly jalpy aıtýdan tolǵaý úlgili óleńimizdiń tarıhynda alǵash ret naqty aıtý, moral, adamgershilik sapa­lar men adamdyq qasıetterdi kórkem shyǵarma nysanyna naqty adamdy ala otyryp jyrlaý júzege asty. Kez kelgen máseleni naqty, derekti jyrlaýy arqyly Bazar jyraý shyǵarmalary tolǵaýdyń janrlyq múmkinshiligin jetildire tústi, kórkem shyǵarmanyń ózi ómir súrip otyrǵan dáýirdiń dilgir máselelerin kóterýin, ýaqytpen úndesýin, realıstik sıpatynyń artýyn­ jolǵa qoıdy.

Qazaq poezııasyndaǵy arnaýlardyń HIH ǵasyrdyń ádebı murasyna jata­tyn Bazar jyraý Ońdasulynyń shy­ǵar­ma­laryndaǵy úlgilerine nazar salsaq, bu­lar­dan­ bir ǵajaby ári dástúrli tolǵaý úlgili poe­zııanyń sıpaty, ári jazba ádebıetke tán­ erekshelik, belgiler baıqalady. Tol­ǵaý­dyń sınkretti janrlyq túr retinde lı­rı­kalyq poezııanyń janrlyq túrleriniń bir­nesheýiniń júgin bir ózi arqalap kelgeni týraly qazaq ádebıettanýynda burynnan aıtylyp júrse, osy shyndyqqa Bazar jyraý arnaýlary arqyly anyq kóz jetkizýge bolady. Bunyń ózi HIH ǵasyrdaǵy tarıhı ádebıet úlgisi – tolǵaýlarymyzdyń jazba, kásibı ádebıetke tolyq alǵyshart bola alarlyqtaı jaǵdaıda bolǵanyn kórsetedi.

Jalpy, aqynjandy, sezimtal qazaq halqynyń lırıkalyq túısigi, túsinigi, pa­ıy­­­­my, aqyl-oıy óleń sózinen góri tolǵaý termıninde kóbirek jatqanǵa uqsaıdy. Osy oraıda, Sh.Ýálıhanovtyń óz kezinde óleń sóziniń qazaqtarǵa Tobyl tatarlarynan engenine 50-aq jyldaı ýaqyt boldy degeni eriksiz oıǵa oralady. Sondaı-aq akademık Q.Jubanovtyń túrikpender tolqyndy tolǵa dep ataıdy, tolǵaý sózi osy tolǵadan, tolqynnan shyqqan dep aıtqany da eskerýge­ turarlyq. Lırıkalyq sezim de, syr da kóńil tolqynysynan týmaı ma? Lırıkalyq poe­zııany taza sýbektıvti, aqynnyń ishki sezim, muńynan, kóńil kúıinen turady dep jatatynymyz da sondyqtan. Bul jerde aıtpaǵymyz – tolǵaý bolsyn, óleń bolsyn bulardyń bári lırıkalyq poezııa, demek kásibı jazba ádebıetimizdegi Abaıdan bastalatyn lırıkalyq poezııamyzdyń tarıhı-teorııalyq kez kelgen máselesin qazaq óleńderinsiz, tolǵaýlarynsyz zertteı almasaq kerek.

Bazar jyraý tolǵaýlaryn jeke shyǵar­ma­shylyq turǵysynan ǵana emes, jalpy, áde­bıet tarıhynyń kóleminde, ádebıet tarı­hy damýynyń konteksinde qarastyrsaq, onyń nazar aýdararlyqtaı birneshe qyrlaryn atap ótýge bolar edi.

Arnaý óleńder – qazaq poezııasyndaǵy dástúrli janr. Birinshiden, halyq aýyz ádebıetindegi arnaý óleńder halqymyzdyń turmys-saltymen bite qaınasyp ketken kúıinde turmys-salt jyrlary dep atalyp ketken de, bundaı jyrlar keıinnen tarıhı ádebıetke, jazba ádebıetke kásibılengen jaǵdaıda sińisip ketken. Turmys-salt jyrlary túrinde ádebıettegi tarıhyn óte erteden bastaǵan arnaý óleńderdiń jalpy, qazaq óleńiniń tarıhy men teorııasy úshin qısyn-qaǵıdalar qalyptastyrýdaǵy ornyna Bazar jyraý tolǵaýlary negizinde birshama toqtalyp ótýge bolady.

HV-HIH ǵasyrlar arasyn qamtıtyn tolǵaý úlgili óleńderimiz kóne aýyz ádebıeti úlgileri men jańa jazba ádebıet arasyndaǵy altyn kópir qyzmetin atqarǵanyn basa aıtýǵa bolady. Aýyz ádebıeti úlgileriniń ádebı úderis barysynda jazba ádebıetke ótýin qazaq ádebıeti tájirıbesimen dáleldeýde jeke avtorlyq shyǵarmashylyqtyń ónimderi HV-HIH ǵasyrlar arasyn qamtıtyn tolǵaý úlgili poezııamyzǵa soqpaı óte almaıtynymyz sondyqtan degen oıdamyz.

Bazar jyraýdaǵy «Betashar», «Temirge kóńil aıtýy», «Kónek Jalǵasbaıdyń el-jurtymen baquldasýy», «Pishannyń Tórebaıyna kóńil aıtýy» syndy­ tol­ǵaý­lar­dy, mine, osy baǵytta qarastyramyz. О́leń tolǵaýdyń kompozısııasy óziniń nysanyndaǵy personajǵa baǵyttalyp qurylýymen erekshelenedi. Jyraý ne aıtsa­ da sol «personaj» tóńireginen uza­maı,­ oǵan óleńmen sıpattama, minezdeme berip­ otyrady. Bul «personaj» dúnıeden ótip­ ketken adamdar bolýy da nemese­ jańa túsken kelinshek kúıinde kelip otyrýy da dástúrge sy­ıym­dy. Másele Bazar jyraýdyń arnaý tolǵaýlarynyń dástúrden ozyp dúnıege kelýinde, ádebıet tarıhyn ilgeriletýinde, sóıte otyryp dúnıege jazba ádebıet úlgilerine tán sıpat­­­pen kelýinde, ózinen keıingi ne qatar dúnıe­ge keletin kásibı ádebıet týyndylaryna shyǵarmashylyqpen ıgilikti áser ete alýyn­da demekpiz.

Joǵaryda atalǵan tolǵaýlardyń dás­túr­­­ge beriktigimen birge jańashyldyq sı­pa­­­­­­­­­tynyń moldyǵy erekshe nazar aýda­rý­ǵa tu­­rarlyq sıpat. Kóńil aıtý, kóńildi óleń­­men­ aıtý – dástúrshildik belgisi bol­sa,­ al arnaýdyń nysanyndaǵy adamdy,­ «personajdy» tolyqqandy, jan-jaq­ty sıpattalǵan, minezdelgen, tipti jı­naq­talǵandaı bolyp kórinetin ádebı beı­ne­ dárejesine kóterip jyrlaý – bul en­di jańalyq. Bazekeńniń «Pishannyń Tóre­baıyna kóńil aıtýy» tolǵaýy, mine, osyndaı sıpatty shyǵarma. Arnaý tol­ǵaý­dyń birinshi bóliminde 18 jastaǵy uly Ysqaqtan aırylǵan, qaıǵydan basyn kóte­re­ almaı jatqan Tórebaı bıge Bazekeń kó­ńil aıtyp uzaq tolǵaıdy. Tórebaı – Syr óńirine keń tanylǵan tulǵa, bı. О́z kezinde-aq el abyroıyna bólengen qaı­rat­ker adam. О́leń nysanynda ómirde bar adam, tarıhı keıipker týraly aıtý ári qıyn, ári ońaı bolǵanymen, bul jerdegi aýyrlyq qalǵan kóńildi jibitip, qalyń qaıǵyny seıiltetindeı sóz taýyp aıtý. Tórebaıdaı tulǵanyń anaý-mynaýdyń sózine ılige, jibı qoıýy da beıkámil. Mine, osy talaptar dúnıege keletin shyǵarmanyń, ıaǵnı kóńil aıtýdyń ónerlik sharttary bolatyndyqtan, Bazekeńniń bundaı talaptardy eskerip, kóńil aıtý barysynda Tórebaıdyń basyn kóterip, sóz qudiretine elitip jylap jiberetini, arnaý tolǵaýdyń kórkemdik deńgeıine, óner týyndysyna tán tabıǵatpen dúnıege kelgeniniń dáleli bola alady. Bazar jyraý kóńil aıtý barysynda Adam ata – Haýa anadan bastalǵan adamzat tarıhyna sholý jasaıdy, Tórebaıdyń ata-babasyna, áýlet-záýzatyna toqtalyp ótedi, Syr eliniń dúnıeden ozǵan ataqty adamdaryn sóz etedi. Osylardyń barlyǵyn jyraý ómirdiń ótpeliligin, ólimdi adam balasynyń báribir moıynsunatynyn aıtý úshin tolǵap keledi de qyrshyn jas Ysqaqtyń óliminiń erekshe ekenin esinen shyǵarmaı otyrady jáne bir ereksheligi – kóńil aıtýdaǵy dástúrli tuspaldaý, meziret jasaý, ıshara bildirý ádisterin nátıjeli paıdalanyp otyrady.

«Aqyryn istiń ońǵarsyn,

Synypty butaq terekten» degen sııaqty joldar osy aıtqandarymyzǵa dálel. Kóńil aıtýdyń birinshi bóligi ómir, dúnıe, adam týraly tyń tolǵanystardan turady. Osyndaı uǵymdar tóńiregindegi oılardyń berilýinde, negizgi ıdeıany jetkizýde dástúrli kóńil aıtýdyń shartta­ry­ da saqtalǵan. Bul tolǵaýdyń da, Bazar jyraýdyń basqa arnaýlarynyń da­ sıpaty bizdińshe, óleń nysanyndaǵy per­so­­najǵa toqtalýynda, ıaǵnı óleńdegi negizgi keıipkerge sıpattama, minezdeme jasalýynda dep tujyrym jasaýǵa bolady. Tolǵaýdyń ekinshi bóliminde tikeleı Tórebaı týraly aıtylady, onyń el aldyndaǵy qyzmetine baǵa beriledi. Tórebaı týraly aıtyla otyryp, el birligi, eldik pen erlik, ómir, onyń ózgermeliligi men qysqalyǵy tóńireginde toqtalyp otyrý,­ salys­tyrmaly túrde adamdyq qalyp­tar men minezder tóńireginde aıtý úshin ótken-ketkenderdi eske túsirip jyrlaý – Bazar jyraýǵa tán aqyndyq qoltańba, jyraýlyq jón joba ekenin aıtar edik. Bulardyń barlyǵyn jyraý qaıǵyny jeńildetý úshin Tórebaıdy qanattandyryp, qaırap otyryp aıtady. Kóńil aıtý men jubatýdyń dástúrli silemderi saqtalyp otyrǵan bundaı arnaýdyń jańalyǵy realızminde, ómir qubylystaryn sol qalpynda ýaqytpen baılanystyra otyryp dál kórsete alýyn­da dep esepteımiz.

Bazar jyraýdyń «Baqa bıge» arnaýynda da sondaı. Az aıtylsa da, kóp aıtylsa da­ Baqa bı týraly aıtylady. El basqarǵan bo­lys Baqanyń Qosqulaq babasynan beri jal­ǵasyp kele jatqan qasıetteri jaıly jyr­lanady:

«Joldasyn jaýǵa bermegen,

Kóldeneń sózge ermegen,

Eshkimdi bóten kórmegen,

Qosqulaq edi babańyz» delinetin joldar osyǵan dálel. Arnaý tolǵaýdyń janr­lyq­ aıasyna Baqa bıge túrli sıpattama, minez­deme berip otyrýmen birge, óziniń basyna túsken jaǵdaıdy, túrmege túsip qalǵanyn aıtyp, muńyn shaǵýdy syıǵyzyp jiberý – Bazar jyraýdyń jańalyǵy, arnaý­ óleńniń kúndelikti tirshilikte kezdese beretin jaıttar men kóńil kúıdiń túrlishe motıvterin qamtyp jyrlaýǵa oıysa bastaǵanynyń, ıaǵnı jazba ádebıetke tolyq alǵy shart bola alarlyqtaı deńgeıiniń dáleli. Osyndaı ilgerishil úrdis, damýǵa bet alǵan jaqsy baǵdar Bazar jyraýdyń «Narmanǵa», «Lepes týraly», «Qaljan ahýnǵa», «Maýtanǵa», «Qarajan bolysqa» arnaýlarynda odan ári tolyqtyryla túsken. Bul tolǵaýlarda adamnyń keıbir minezderi synalady. Janrlyq turǵydan alǵandaǵy bundaı jetistikti tolǵaýdyń nysanyndaǵy jeke adam beınesiniń emes, onyń keıbir minezderiniń óleńge arqaý bolǵanymen dáleldeýge bolady. Adamnyń ózine ne beınesine jalpylama toqtamaı, onyń minezin daralaýǵa jalqylap toqtalý shyǵarmanyń janrlyq turǵydan ósip-damyp kele jatqanyn, kúndelikti ómir tirshilikterin sýretteýge oıysa bastaǵanyn dáleldese kerek. Máselen, «Qarajan bolysqa», «Narmanǵa» arnaý­larynda Qarajan men Narmannyń bar bola, baı bola tura sarań ekendikteri betterine basyla jyrlansa, «Lepes týraly» arnaýynda sarańdyqpen birge qolynyń suǵanaqtyǵy, urlyq jaıy synalady.

Bazar jyraý Sydyq sultanǵa arna­ýyn­da:­

«Keneden týǵan Sydyq júr,

Kórmeımin dep káýirdi,

Qoıyp Haqqa kóńildi-

Zorlyǵyna kónben dep,

Qoldan tizgin bermen dep.

Kóńili osylaı bólindi,

Sybanyp batyr bilekti.

Qaıtpaǵan qaısar júrekti,

Alla ońǵarsa tilekti

Keneden týǵan er tóre

Keltirer ózi retti.

Baldaǵy altyn aq bolat,

Bilegine bos salǵan,

Taıǵaq keshý tar jolda

Er joldasyn eske alǵan,

Shashaqty qara tý alǵan» delinedi de osy mazmunda ári qaraı jalǵasa beredi. Bul arnaýdyń dástúrliligi Sydyq sultannyń kim bolǵany jóninde tyńdarmanǵa, oqyrmanǵa maǵlumat, derek bere alýynda. Bazar jyraý da Sydyq sultannyń beınesin asqaqtata jyrlaıdy. Dańǵaıyr jyraý sóz sapyryp, asqan sheberlikpen, tapqyrlyqpen ne bir asyl teńeýlerdi, ajarlaýlar men aýystyrýlardy Sydyq tóre beınesin somdaýǵa aıamaı-aq jumsaǵan. Bul arnaýdyń artyqshylyǵy ol biryńǵaı marapattaý, madaqtaýdan turmaıdy, bunda saıası-áleýmettik astar, sıpat bar. Bazar jyraý Reseı patshalyǵyna qarsy baǵyttalǵan Syr eli qazaqtarynyń ult-azattyq kúresinen habardar etedi. Sydyq tóreni osy kóterilistiń basynda júrgendikten de madaqtap otyrǵanyn ashyq bildirip otyrady. «Zorlyǵyna kónben dep, qoldan tizgin bermen» dep júrgen Sydyq tóre – Bazar jyraýdyń arnaýynan tanyp bilgenimizdeı, ulttyq batyr, qaharman. Ol – el basqarǵan han emes, biraq ultty otarlyq ezgiden qutqarý úshin kúresip júrgen batyr. О́zi de osy ult-azattyq kóteriliske qatysqan, jyrlarymen oǵan dem bergen Bazar jyraý arnaýyndaǵy Sydyq tóre beınesiniń jasalýynyń osyndaı saıası astary bar. Bizdińshe, óner týyndysy halyq úshin týa­dy­ jáne halyqtyń tarıhyndaǵy óshpes oqı­ǵalardan habar beredi, bul – onyń shynaıylyǵy, ómirsheńdigi, naǵyz óner týyn­dysyna tán beder-belgilerdi, syr-sıpattardy óz boıynan bildire bilýi. Demek Bazar jyraý Sydyq tórege arnaýynda osy janrlyq túrdiń qazaq poezııasyndaǵy jetken jetistigin, dáreje-deńgeıin kórsetedi, sóıte otyryp HIH ǵasyrdaǵy tolǵaý úlgili poezııamyzdyń, jyraýlar murasynyń HIH ǵasyrdyń II jartysy men HH ǵasyrdyń bas jaǵynan bastalatyn kásibı, jazba ádebıetimizge tolyq alǵyshart bola alarlyqtaı ekenin dáleldeıdi.

Bazar jyraýdyń Baqa bolysqa arnalǵan jyry da janrlyq sıpaty jaǵynan poezııadaǵy dástúrli arnaýlardan alshaq ketpegen. «Shómenniń altyn saqasy» dep atalatyn arnaý jyrdyń negizgi keıipkeri Baqa bı – patshalyq Reseı bıligi tusynda bolys bolǵan, iri tarıhı tulǵa. Arnaýda ne aıtylsa da Baqa bı týra­ly aıtylady. Árıne, arnaýdyń janrlyq sıpa­tyna saı jasalatyn Baqa beınesin bederleý ústinde jyraý oǵan sıpattama, minezdeme jasap otyrady.

«Ústińnen dushpan aspaǵan,

Aıaqqa pende baspaǵan,

Siz ediń beren aǵamyz.

Shynyńmenen burqansań,

Atasy basqa dushpannan,

Bosar edi jaǵamyz.

Joldasyn jaýǵa bermegen,

Eshkimdi bóten kórmegen,

Qosqulaq edi babańyz».

Rýlyq jaǵynan Bazar jyraýǵa aǵa bo­lyp­ keletin Baqa bolys el ishinde ádil­digi­men,­ aqyldylyǵymen erekshelen­gen bılik ıesi­ bolǵandyqtan, jyr joldarynda ony kóter­meleý, madaqtaý elementteriniń bola­ty­ny dástúrge syıym­dy.­ Osy joldar ári qaraı:

«Ejelden halyqqa jol aıtqan,

Jánibekuly Kedeısiń,

Bir isti alsań qolyńa,

Ermeıtin jan joq sońyńa,

Azdy kópke teńeısiń,

Qamqoryń tıip ǵaripke,

Qysylǵandarǵa qol sozyp

Árýaqsha jelep-jebeısiń.

Ajdahadaı aıbatyń,

Jolbarystaı qaıratyń» kúıinde jalǵasady. Kórip otyrǵanymyzdaı, arnaý­ jyrdaǵy Baqa bolys beınesin somdaýda Bazar jyraý biryńǵaı madaqtaýlarǵa bara bermeı, onyń azamattyq tulǵasyn, adamdyq bitim-bolmysyn minezdik sıpattaýlar arqyly kórsetýge tyrysqan. Osy arnaýdyń bir ereksheligi – Bazar jyraýdyń basy­na­ túsken isti, jaǵdaıdy Baqa bıge jet­ki­zýinde, osy mazmundyq motıvtiń jyrdan oryn alýynda.

Oıymyzdy qorytyndylar bolsaq, Bazar shyǵarmashylyǵyn Abaıdan bas­talatyn kásibı, jazba ádebıetimizdiń ulttyq negizi, nárli topyraǵy deýge negiz bar.

 

Baǵdat KÁRIBOZULY,

Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń

professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri