Qolyna qalam ustaǵan áriptester arasynda Qydekeńniń – Qydyraly Qoıtaıdyń esimi óte jaqsy tanys. Onyń shynaıy shyǵarmashylyq ómirde shyn máninde qubylys bolǵany da onymen qatar júrip qyzmettes bolǵan kópshiligimizge aqıqat. Gazet ındýstrııasynyń uńǵyl-shuńǵylyna qanyq árbir basylymnyń mamany úshin saladaǵy hatshylyq (sekretarıat) qyzmetiniń ereksheligi bolatyny beseneden belgili jaıt. Qydekeń sol sekretarıattyń suńǵylasy edi.
Jambyl oblysynyń Qordaı aýdandyq gazetiniń jaýapty hatshysy qyzmetinen shynyǵyp, shyńdalyp kelgen jýrfaktyń keshegi túlegi Qydyraly Qoıtaımen 90-jyldardyń basynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń basylymy – «Halyq keńesi» respýblıkalyq gazetinde birge qyzmet ettik. Bul kezeńde zaman ózgerip, qorǵasynnan qutylǵan gazet basý isi úldirde teriletin áripterge kóshe bastaǵan. Qazaq basylymdary úshin shyǵarmashylyq kókjıegi keńeıip, ofset dáýiri kelgen kez. Gazettiń jaýapty hatshysy belgili qalamger, tanymal feletonshy Basqar Bıtanovtyń orynbasary qyzmetindegi Qydekeńniń Basqarmen sol kezderdegi shyǵarmashylyq tandeminiń tańǵaldyrǵan, tamsandyrǵan tustary óte kóp. Q.Qoıtaı men B.Bıtanov Qulan óńiriniń Kókdónen aýylynda týyp, birge ósken, jas aıyrmashylyǵy da alshaq emes, aǵaıyndyǵy bar edi. Qydekeńniń tanymal inisine degen qamqorlyǵynyń ekinshi satysynyń kýási ekenbiz. Birinshisinde, óte qabiletti, jazýǵa da júırik, dombyrany gıtaradaı, gıtarany dombyradaı tartatyn segiz qyrly bir syrly jas órenniń QazMÝ-diń jýrfagine (dekany Temirbek Qojakeev) túsýine Qydyraly aǵasynyń sebepshi bolǵanyn dúnıeden óte erte ótken talantty jas Basqardyń óz aýzynan talaı estip edim.
El táýelsizdiginiń eleń-alańynda Qazaqstan baspasózine tyńnan kelip túren salǵan «Halyq keńesi» gazetinde jarııalanǵan árbir maqalanyń dúmpýi óz aldyna, basylymnyń kórkem bezendirilýi qalyń oqyrmany men qalam ustaǵan qaýymnyń kóńilin kónshitti. Basqardyń hatshylyq jumysyn sheber uıymdastyrýy óz aldyna keıbir maqalalar men aıqarma betterdiń taqyryptaryn «aıqaılatyp» qoıǵanda aldyna jan salmaıtyn. Qydekeń maqalalardy gazettiń betine salasy men saıası maǵynasyna saı jónimen, mán-maǵynasyna qaraı qyzdyń jıǵan júgindeı kelistire árlep-sándep qurastyrýdyń sheksiz sheberi-tin. Qylqalamy sharshaýsyz jorǵalaıtyn hatshylyqtyń jas perisi – sýretshi Aıdarbek Ǵazızdiń ashy shyndyqty qalamnyń ushymen kelistirip, oıly syzbalaǵan sátti saǵattarynyń týǵan kezi de sol tus.
Gazet ındýstrııasyna kompıýterdiń – aı-tı tehnologııanyń dendep enýi, Qydekeńniń shabytyna shabyt qosty. Jańalyqqa jany qumar jaısań jan jańa tehnıkanyń tilin tez tapty. Sol arqyly áýelde alǵashqy tórt-bes jyl ishinde ofsettik basylymnyń qyr-syryn erkin meńgerdi de, keıin úldirdegi ofsettik tehnologııa bir mezette qýatty kompıýterdiń ishine «kirgende» Qydekeń bul sıfrlandyrylǵan óndiristiń qulaǵynda kánigi shabandozdaıyn oınap shyǵa keldi. Ony aıtasyz, bet jasaýshy qyzdaryn kútpesten gazet betterin retimen qıystyryp ózi jasaı beretin. Kompıýterlik jańa mamandyqtyń maıyn túgesip, óndiriske jańa leppen birge kelgen inisi Qonysbaı Shejimbaevpen birlesip gazet bezendirýdegi alýan-alýan juǵysty jumystaryn biraýyz sózben jetkizý de ońaı emes. Endi, bul óndiristiń burań-bultarysyn Qydekeńniń ózindik qoltańbasymen bulaısha qıystyrýymnyń sebebine toqtalaıyn... Qanshama jyl qorǵasynmen qurastyryp kelgen gazet betterinde avtor maqalasynyń qysqarmaı shyǵýy tek qana hatshylyq qyzmetkerleriniń qolyndaǵy qudiret. Maqalanyń qysqarmaı bettiń áýelgi makette syzylǵan pishiminen esh aınymaı, sánimen jarasyp shyǵýy jeńil bolyp pa? Ol úlken matematıkalyq esepteýdi talap etedi. Bul talaptardy buljytpaı ústel betine shyntaǵyn saǵattar boıy tirep tapjylmaı otyryp, ıaǵnı «ógizdi óltirmeı (avtordy renjitpeı), arbany syndyrmaı (betti buzbaı)» erteńgi oqyrmannyń qolyna ásem bezendirilgen gazetti usyna qoıý eshýaqytta da ońaı is bolǵan emes. Ol Qydekeńniń qolynan ǵana keletin! Erinbeı-jalyqpaı betti qaıta-qaıta makettep, syzyp maqalany betke ornalystyrýda Qydekeńniń óz eńbektený ereksheligi bar edi, shirkin!
Árıne, kompıýtermen gazet betteý redaksııadaǵy hatshylyq qyzmettiń jumysyn jeńildetken. Matematıkalyq esepteý eńbegi endigi jerde elektrondy aqyl-oıly mashınaǵa júkteldi. Ol úshin kompıýterdiń tilin jetik bilý shart. Eńbek dese erinbeıtin tııanaqty ári árbir isine muqııat qaraıtyn tyndyrymdy Qydekeńniń bul rette de asyǵy alshysynan tústi. «Halyq keńesindegi» áriptes syılas inisi Qonysbaımen juptasyp Astanaǵa jańadan kóshken «Egemenniń» bezendirý isine atsalysty. Biraq densaýlyǵyna baılanysty onda kóp turaqtamaı, Almatyǵa qaıta oraldy.
Ýaqyttyń, ýaqyttyń talabyna oraı óndiristiń ózgerip, jańa tehnologııanyń ómirimizge ekpindep kelýin jedel qabyldap úlgerýshi edi Qydekeń, ózimiz kýámiz. Jekemenshik baspa ashyp, kitap shyǵaryp, ózin synap ta kórdi. Jańalyqty esh jatsynbaıtyn. Sol bir jyldary áriptesi, jýrfaktaǵy kýrstasy, árıne, jan-jary, perzentteri Bulǵyn men Nárkestiń, Jánibektiń anasy belgili balalar jazýshysy Dildar Mamyrbaeva ekeýi óz otbasynyń úsh gazeti men eki jýrnalyn shyǵaryp, áriptesteriniń aýzyn ashtyrǵanyn qaıtersiz...
«Erinbegen etikshi bolady». Shyǵarmashylyqta erinbegen adam sózjumbaqshy, tapqyrlar men talanttardyń talaptaryn shyńdaıtyn oıqurastyrýshy bolady! Jýrnalıst Qydyraly Qoıtaıdyń bul baǵyttaǵy joly – sara da dara. «Basqatyrǵysh» atty ıntellektýaldy-tanymdyq jobanyń avtory retinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde mundaǵa deıin bir bettik mı shynyqtyrar, oı shyńdar sózjumbaqtary jarııalanyp turdy. Avtor oı órisiniń tereńdigin, taldaý men talǵam qabiletiniń bıiktigin árkez baıqatty. О́te qarapaıym ári kásibi degende erekshe elgezek kishipeıil jan edi Qydekeń. О́mirden kezdeısoq, kenetten ótken kúnine deıin gazet óndirisindegi óz izi saırap qalǵan erekshe bir tulǵa sanatynda tanyldy. Gazet óndirisinde shyn máninde erekshe qubylys bolǵanyn joǵaryda tilge tıek etken adamgershilikke toly asyl qasıetteri men kásibı bilgirligi nyqtap tur-aý dep oılaımyn.
Belgili qalamger, tanymal jýrnalıst «Halyq keńesi» gazeti bas redaktorynyń orynbasary, «Ana tili» gazetiniń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan Samat Ibraım qyzmettes bolǵan áriptes aǵasy týraly bylaı eske alady: «... baspasózdiń ınemen qudyq qazǵandaı tehnıkalyq qundylyqtary men qupııalaryn erekshe meńgergen Qydekeń aǵamyzdyń qajymaı-talmaı, uzaq jyldar taban aýdarmaı jemisti qyzmet etýi onyń qashan kórseń ázilin tastamaı, kúlimsirep, júrýiniń arqasy ǵoı dep oılaımyn. Jadymyzda kásibı qyzmeti úshin janyn aıamaǵan eńbekqor, júzi jaıdary jannyń jarqyn beınesi sol qalpynda saqtalyp qaldy».
Áıgili áriptes týraly áńgimeni dańqty áskerı ushqysh, Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat Bıgeldınov aǵamyzdyń myna bir ataly sózimen aıaqtaǵym keledi. «Avıasııada kez kelgen synaqshy áskerı ushqysh ǵaryshker kásibin op-ońaı meńgerip alyp júre beredi. Al kez-kelgen ǵaryshker-ushqysh she... synaqshy-ushqysh dárejesine jete almaıdy» degen Qaharman aǵamyz bir salada kezdesetin kásibı erekshelikter haqynda osylaı oı qozǵaǵan. Dańqty ushqysh aıtqandaı... gazet óndirisindegi bezendirý isinde talpynyp qyzmet istegen jýrnalıst bólimge aýysqanda ózin sýda júzgen balyqtaı sezinedi. Kerisinshe, bólimnen hatshylyqqa aýysqan jýrnalıst gazet bezendirý isinde (hatshylyqta) kibirtiktep qalyp jatady. Sala boıynsha barshaǵa málim jaıt. Gazet ómirin jaqsy biletin, tańdy tańǵa uryp nómir kezekshiligin bastan ótkergen, jalpy qalam ustaǵan barsha áriptesterim meniń bul aıtqandarymdy joqqa shyǵarmaıdy degen senimdemin. О́ıtkeni joǵarydaǵy Qydekeń qubylysy aıasynda – artta qalǵan gazet óndirisiniń aýyrtpalyǵy olardyń kózaldyna kelip, kınotaspasyndaǵy kórinisterdeı zyryldaıtynyna men kepilmin...
Talǵat SÚIINBAI,
Aqparat salasynyń úzdigi
ALMATY