Prezıdent aıtqan «ortasha tabys tuzaǵyna» biz 2013-2014 jyldary jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 13 myń dollarǵa jetkennen keıin túsip qaldyq. Negizi Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda eldegi ózekti ekonomıkalyq problemalardy kóterdi. Ony ekonomıkalyq ósim jáne naryqtyq relske kóshý dep ekige bólip qarastyrýǵa bolady. Elimiz áli kúnge munaı sektorynan túsetin tabysqa táýeldi bolyp qalyp otyr.
Al bul saladaǵy kez kelgen qıyndyq eldiń ekonomıkalyq jáne qarjylyq turaqtylyǵyna zııanyn tıgizýi múmkin. Sondyqtan belgili bir salalarǵa basymdyq berip jáne olardyń damýy úshin meılinshe jaqsy jaǵdaı jasaýdyń máni erekshe.
Sonyń biri – jańǵyrmaly energetıka. Elimiz ǵylymda bar tabıǵı baılyqtardyń barlyǵyna derlik ıe, alaıda sonyń ári qaraıǵy damýy úshin bilikti kadrlar men tehnologııa jetispeıdi. Mysal retinde bilim men tehnologııaǵa sheteldik ınvestısııa arqyly qol jetkizgen Qytaıdy aıtýǵa bolady. Adamdar tehnologııa jasap, zaýyt salyp jatqandyqtan, adamı kapıtaldy damytýǵa ınvestısııa salý jáne olardyń jaıly ómir súrýine jaǵdaı jasaý óte mańyzdy.
Prezıdenttiń naryqtyq úderisterge kóshý taqyrybyna arnalǵan baıandamasynyń taǵy bir mańyzdy ekonomıkalyq aspektisi – baǵa belgileý jáne ártúrli naryqtardy basqarý jaıy. Memleket uzaq jyldar boıy bıznesti qoldaýdyń memlekettik baǵdarlamalarynan bastap janar-jaǵarmaı men turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵynyń baǵasyn tómendetýge deıingi aralyqta áleýmettik shyǵyndarǵa belsendi sýbsıdııa jasap, úlken qarjy jumsap keldi. Bul, árıne, ekonomıkalyq agentter úshin jaqsy jaǵdaı týǵyzdy. Biraq, uzaq merzimde olardyń modernızasııa jasaýǵa ınvestısııasy qalmaı, saldarynan jekelegen jaǵdaılar boıynsha kollaps týyndady.
Saıyp kelgende, kez kelgen ekonomıkadaǵy sapaly ınfraqurylym mańyzdy irgetas bolyp esepteledi. О́ıtkeni ol azamattarǵa keń múmkindik ashady, bıznestiń úzdiksiz jumys isteýi men damýyna qajetti jaǵdaılar jasaıdy. Sol sebepti ınfraqurylymdy ýaqtyly jańartý jáne ony ekonomıkalyq agentterdiń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin keńeıtý, onyń draıverlerine qaramastan bolashaqta joǵary sapaly ekonomıkalyq ósýdiń negizi bolyp sanalady.
Memleket basshysy kótergen taǵy bir mańyzdy másele – kóp jaǵdaıda memlekettik apparat tarapynan baǵalana bermeıtin ınflıasııamen kúres jaıy. Birinshiden, memlekettik organdarda qabyldanǵan sharalardyń tıimdiligin jıi báseńdetetin nemese tómendetetin úılestirý elementiniń bolýy óte mańyzdy. Buǵan salyq stavkalary men memlekettik shyǵystardyń kólemin baqylaıtyn fıskaldyq organ retinde Úkimet pen óz kezeginde ekonomıkadaǵy aqshanyń quny men sanyna áser etetin aqsha-nesıe organy – Ulttyq bank arasyndaǵy úılestirý boıynsha jumystyń álsiz júrgizilýi mysal bola alady. Baǵa kúrt ósken kezde Ulttyq bank ekonomıkadaǵy tutyný kólemin azaıtýǵa ekonomıkadaǵy aqsha qunyn arttyra bastaıdy. Biraq, bizde bul mehanızm álsiz jumys isteıdi. Oǵan sebeptiń biri – jeńildetilgen baǵdarlamalar shyǵaryp, memlekettik shyǵyndardy arttyratyn Úkimettiń qarsy áreketi. Bul shyǵyndar aınalyp kelgende ekonomıkalyq ósimge áserin tıgizbeıdi, tek taýarlar men qyzmetter ımportynyń ósimine úles qosady. Muny Ulttyq banktiń jaqynda ózi jasaǵan zertteýi de kórsetip berdi. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵandardyń barlyǵyn eskere otyryp, elimizdiń negizgi oıynshylary óz mindetterin oryndap, naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda joǵary sapaly ekonomıkalyq ósimge qaraı ilgerileı bastaýy kerek.
Ǵalymjan Aıtqazın,
ekonomıst