Qazaq halqynyń turmys-salty, dúnıetanymy, turmys-tirshiligi, qolóneri – tutas bolmysynyń bir bóligi. Túptep kelgende, munyń bári halyqtyń ulan-ǵaıyr tarıhymen tyǵyz baılanysty. Qanshama ýaqyttan beri halyqtyń osynaý rýhanı, zattyq mádenıeti tolyqqandy zerttelmeı keldi. Onyń túrli obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri boldy. Basty sebepterdiń biri – ulttyń birtutas, irgeli qonystaný jaǵdaıynyń ózgeriske túsýi, etnomádenı ortasynyń búlinýi edi.
Bul ózgerister halyqtyń óz erkinen tys bólip-jaryp bılegen otarshyldyq zulmattyń kesirinen boldy. Sonyń saldarynan bir kezderi Qytaı qolastyna eriksiz qarap qalǵan qazaqtardyń da rýhanı, zattyq mádenıeti zerttelmeı qaldy. Zerttelmegeni bylaı tursyn, «Mádenı tóńkeris» dep atalatyn zobalań kezinde adam aıtqysyz dárejede buzǵynshylyqqa ushyrady: shaǵyp qıratyldy, órteldi, umyttyryldy. Mundaı zorlyqshyl, ámirshil júıe jaǵdaıynda qazaq halqy túgelge jýyq rýhanı qaıyrshyǵa aınaldy. Bul shyn máninde qazaq halqynyń ult retinde joıylýynyń alǵysharty edi. Biraq keıin kele, elde reforma, ashyq esik saıasaty jolǵa qoıylǵannan keıin, halyqtyń rýhanı-zattyq mádenıetin qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik berildi. Ulttyń boıyna qan júgirdi. Osyndaı tarıhı shart-jaǵdaıda halyqtyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan murasyn ǵylymı turǵydan qaıta tanýdyń, zertteýdiń qajettiligi týyndady. Zeınolla Sánikuly dál osyndaı qajettilik kezinde halyq murasyn tııanaqty zertteýge den qoıdy. Muny onyń «Qazaq etnografııasy» dep atalatyn eki tomnan turatyn irgeli zertteý eńbeginen kórýge bolady.
«Qazaq etnografııasy» atty bul eńbektiń mazmuny tym aýqymdy, onda burynǵy-sońǵy etnograftar zerttegen taqyryptarmen qosa, álige deıin túren salynbaǵan, murty oıylmaǵan taqyryptar da jetip-artylady. Avtor qazaq etnografııasyn zertteýdi buǵan deıin jiti nazar aýdarylmaı kelgen Qytaı qazaqtarynyń turmys saltyn zertteýmen tyǵyz baılanystyrǵan. Kóp jaǵdaıda ulttyń arǵy tarıhyna tán turmys-tirshiligin, dástúr-saltyn zertteýde qytaı derekterine de kóńil bólip, qundy dálelder tapqan.
Bul eńbekte avtor eń áýeli etnografııa uǵymyna jan-jaqtyly túsinik bere otyryp, onyń dúnıejúzilik jáne ulttyq sıpatyna, jergilikti jáne tarıhı erekshelikterine toqtalady. Ulttyq erekshelik týraly aıta kelip avtor: ulttardyń mekendený jaǵdaıy, olardyń jasaǵan tabıǵı jáne qoǵamdyq ortasy olardyń qandaı kásippen shuǵyldanyp, qandaı kıim kıip, qalaı tamaqtanýyn belgilegen. Halyqtyń zattyq jáne rýhanı mádenıeti soǵan saı qalyptasyp damyǵan... Ár halyqtyń basyp ótken joly, bastan keshirgen oqıǵalary, tap bolǵan tarıhı taǵdyry bir-birine uqsamaıdy... Til birligi men terrıtorııa birligi ulttyq ereksheliktiń taǵy bir belgisi bolyp tabylady (Z.Sánik. Kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵy.VII t., 2017. 28-29 bb.)», deıdi. Qazaq halqyn quraıtyn ejelgi etnostyq rýlar men taıpalardyń «kún tańbasy qańly», «taraq tańbasy jalaıyr», «bosaǵa tańbasy qońyrat», «kóz tańbasy arǵyn», «ashamaı tańbasy kereı, baqan tańbasy naıman, eki álip tańbasy qypshaq, t.b. bolyp atalýynyń ózi joǵaryda aıtqanymyzdyń kýási (Z.Sánik. Bul da sonda. -30 b.)», deıdi.
Qazaq ata sózindegi «Alash, Alash bolǵanda, alataı at bolǵanda, tańbasyz taı, ensiz qoı bolǵanda» dep bastaıtyn daǵdyly sóz tirkesin ertede menshikti múlik qalyptaspaǵan, malǵa en-tańba salynbaǵan, qysqasy, atadan enshi alyp bólek shyqpaı, bir adamnyń berekeli urpaǵy bolyp turǵan kezdiń ańyzyna balaıdy. Sol arqyly Alasha han kezinde qazaqtyń alǵashqy atalyq qaýymdyq turmysta ómir súrgenin negizdeıdi. Mine, bul – ulttyq tarıhnamada eskeretin jaǵdaı. Iаǵnı qazaqtyń túpki tarıhyn jazǵan kezde osyndaı etno-mádenı erekshelikterge toqtalmaı, olardy tarıhı sanaǵa sińirmeı tarıhtyń dám-tatýy bolmaıdy.
Shejire dástúri – qazaqtyń tarıhı tanym-túsiniginiń erteden kele jatqan mańyzdy mazmuny. Bizdińshe, bul da ulttyq tarıhymyzdy jazǵanda eskeretin másele. Ol týraly Z. Sánikuly buryn kóp aýyzǵa alynbaǵan, ashalap aıtylmaǵan mynadaı jaılardy ortaǵa salady: qazaqtyń ata shejiresin mazmunyna qaraı «jalań shejire» jáne «hıkaıaly shejire» dep atalatyn eki túrge bólýge bolady. Jalań shejire kóbinde atadan ataǵa taraǵan urpaqtardy jalań tizim boıynsha taratady. Al «hıkaıaly shejire» sol atalardyń qalaı dúnıege kelgenin, qandaı keshirmelerdi bastan keshkenin sóz etedi. Ásirese eteginen bir-bir taıpa el ósken dańqty analardyń bastan keshken qıyn-qystaý kúnderi shejire arqyly keıingi urpaqqa jalǵasyp otyrǵan. Bulardyń arasynda Uly júzdegi Báıdibek bı men Domalaq ananyń bastan keshken hıkaıasy, Abaq ananyń óz urpaǵyn qanattandyrý jolyndaǵy qajyrly eńbegi, Qyzaı ana men Muryn ananyń úlgi-ónegeleri urpaqqa shejireli hıkaıa túrinde jetken. Ásirese Domalaq ananyń Báıdibek joqta onyń jylqysyn shabýǵa kelgen jeti qaraqshyny aqylmen jeńip, emshek sútine nan pisirip berip, olardy óz sútin emgen balasy qataryna túsirip, eline qastyq jasaý nıetinen qaıtarǵany, ózinen týǵan bala Jaryqshaqty kúndesteri qaterge ushyratqanda kórsetken tózimdiligi aıaýly ananyń dańqyn búkil qazaq halqyna jaıady.
Avtor ertede qazaq baılarynyń qyz uzatqanda shańyraǵyna qul, esigine kúń baılap berip otyrǵanyn jazady. Mine, bul sonaý túrki dáýirinde bar salt edi. Qytaı derekteri Túrik qaǵandarynyń naǵashy jaǵynan shańyraqqa minip kelgen quldarynyń bolatyndyǵyn jáne olardyń qaǵanyna óle-ólgenshe adal bolyp, qaǵany ólgende ózderi kór joldas retinde birge ólgenin jazady (Kóne Tań kitaby. 194 býma. 1-144 baıan. Túrik.).
Qazaq etnografııasyn zertteı otyryp avtor ertede Táńirge tabynyp, onymen tildesip, jer betinde Táńirdiń elshisi retinde ýaǵyz aıtyp, bolashaqqa boljam jasaıtyn ári túrli aýrýdy emdeıtin baqsy-balgerlerdiń ornyn keıin molla-qojalardyń basyp, ıslamdyq qundylyqtardyń baıyrǵy túrkilik qundylyqtardy joıyp jibergenin de tilge tıek etedi. Mysaly, túrki halyqtarynyń tasqa jazý jazyp sýret salatyn, tas músinder jasaıtyn tamasha ǵurpyn shektegenin, soǵan qosa tarıhymyzdyń da joq bolyp ketkenin, halyqtyń salt-dástúrinde de túbirli ózgerister bolǵandyǵyn atap kórsetedi. Shynymen de, qazaq halqy tarıhtan beri syrtqy áserlerge kóp ushyraǵan halyq. Sonaý kók túrikter dáýirinde áıgili Kúltegin batyr biz de tabǵashtar sekildi otyryqtasyp, ǵıbadathana salaıyq degende Chan-annan oqyp kelgen Tonykók abyzdyń ózi oǵan qarsy shyǵyp, kóshpeli ómir saltyn saqtap qalýdy jaqtaǵany sondyqtan edi. Ol Kúlteginge otyryqtasyp, býddaǵa den qoısań dástúrińnen, saltyńnan, erik-jigerińnen, tipti memlekettigińnen aıyrylasyń dep eskertken bolatyn (Jańa Tań kitaby. 215 býma. 2-140 baıan. Túrik). Demek avtor bul jerde ózimizdiń túrkilik, ulttyq qundylyqtarymyzǵa den qoıýdyń qajettiligin aıtyp otyr. Bul bizdiń dástúrge berik zamanaýı ult bolyp qalyptasýymyz ári tarıhymyzdy túgendeýimiz úshin kerek. Búginde qazaq tarıhynyń jetitomdyǵy jazylýda. Degenmen osynda bir kemshin bolyp turǵan mazmun ulttyq fılosofııalyq oıdyń, ǵylymı daǵdynyń, zattyq jáne rýhanı mádenıettiń, salt-dástúrdiń erteden qazirge deıingi damý tarıhy. Bul másele talaı márte kóterilgenimen, ony júıeleý, qalaı jazý máselesi áli sheshimin tapqan emes. Ol týraly biryńǵaı pátýa, ortaq tujyrymdama joq. Sol sebepten, tarıhımyz tek tarıhı oqıǵalardyń hronologııalyq tizbesinen turady. Ulttyń tarıhy bolady eken, onyń ǵylymy men mádenıetiniń de tarıhy bolýy kerek. Mundaı ǵylym, mundaı mádenıet kóbinese bizdiń ulttyq salt-dástúrimizde, zattyq muralarymyzda, sharýashylyq daǵdylarymyzda saqtalǵan.
Osy turǵydan avtor eń áýeli qazaq halqynyń turǵyn úıleri, onyń ishinde ejelgi úńgirler, tas úıler, kirpish úıler, kıiz úıler men olardyń túrleri týraly baıandaıdy. Úńgirler týraly buryn aıtylmaǵan. Qytaı halqy óz tarıhyn úńgirlerden bastaıdy. Ata-babalarynyń úńgirde turǵanyn jasyrmaıdy. О́rkenıettiń, bilimniń, sharýashylyqtyń bastaýy sol úńgirler dep esepteıdi. Eń áýeli adamdar óndirgish kúsh tómen bolǵan kezeńde, jaýgershilik pen tabıǵı apattar kezinde adamdar úńgirde jasamaı qaıda jasady. Sol úshin avtor sózdi Jetisýdaǵy «Úńgir qora»», Boǵda bókterindegi «Mamarja» (Kókshe áýlıe turǵan), Arqadaǵy Qońyráýlıe, Altaıdaǵy Bessaýsaq (Torǵaıty) áýlıe úńgirlerinen bastaıdy. Bul ǵana emes, qazaq halqynyń arǵy ata-babalary, úısinder, qańlylar, túrkiler, t.b. ejelgi etnostar kóshpendi mal sharýashylyǵymen qosa otyryqshy turmyspen de aınalysyp, jaı kesekten, tastan qalanǵan úılerde de turǵany belgili. Munyń sońy ońtústikte áldeqaıda kóp baqarly-shaharly qonystardyń kóbeıýine alyp keldi. Bular quddy kóshpelilerdiń sý ishetin sýaty sekildi boldy. Biraq kóshpendi degen halyqtyń bir ǵajaıyp minezi, qalaýy boldy. Ol bolsa daladan baz keshpeý. Dalany jaqsy kórý. Bul sanaly túrdegi áreket edi. Sol úshin olar kóbinde kıiz úılermen kóship-qonyp júrgendi unatatyn. Z.Sániktiń atalǵan eńbeginde qazaqtyń sol kıiz úı mádenıetine aıryqsha oryn berilgen.
«Kıiz úı bizdiń arǵy ata-babalarymyzdyń kóship-qonýǵa qolaıly baspanasy retinde bizdiń zamanymyzdan burynǵy dáýirlerde paıda bolǵan... Geredot óziniń Tarıh atty eńbeginde kóshpendi skıfterdiń kıiz úıde turatyndyǵyn alǵash ret hatqa túsirgen», deıdi avtor. Shynymen de, Táńir taýynyń teriskeıin, Ile boıyn mekendegen úısinderdiń de ertede kıiz úıde turatyndyǵyn qytaı derekteri dáleldeıdi (Han kitaby. 96-býma. Batys óńir baıany-2. Úısin.). Demek kıiz úı biz úshin erte zamannan kele jatqan ulttyq nyshan, basty qundylyq. Eger de erte dáýirden bertinge deıin Uly dala tósinde kim kıiz úımen otyrsa, sol bizdiń túp tegimiz, týysymyz, ata-babamyz. Bul eńbeginde avtor kıiz úıdiń paıda bolý, damý tarıhynan bastap, onyń túrleri, qurylysy, úıaǵashy, baý-shýy týraly aıta kelip, ony tigý, jınaý, artý, jabdyqtaý, bezendirý, kıiz basý, tekemet-syrmaq tigý sekildi jumys túrlerin de táptishtep baıandaıdy. Degenmen kıiz úı mádenıeti áli de tereńdeı zertteýdi qajet etedi. Z.Sániktiń bul eńbegi osy baǵyttaǵy jumystardy ári qaraı jalǵastyrýǵa derektik negiz bolady. Tek kıiz ǵana emes, qazaq halqynyń jalpy etnomádenıetin zertteýde bul kitaptyń orny aıryqsha. О́ıtkeni avtordyń óz basy kóneni kóre qalǵan alǵy býynǵa jatady. Qazaqtyń baıyrǵy kóshpendi mádenıetiniń arasynan ósip-shyqqan, kórgen-bilgen, oqyǵan-toqyǵanyn ǵylymı negizde jınaqtap kádege jaratqan adam. Qazaq etnografııasyna qatysty osyndaı eńbekterdi bolashaqta zertteýshi mamandar jan-jaqtyly paıdalana bilgeni, olardyń tańdamalylaryn shet tilderine aýdaryp jarııalaǵany durys. Bul – bizdiń rýhanı-zattyq mádenıetimizdi nasıhattaýdyń bir joly.
Ańshylyq – qazaq halqynyń malsharýashylyǵynan da buryn paıda bolyp, damyp, jetilgen kásip túri. Ańshylyq turmysty beıneleıtin ejelgi dáýirdiń petroglıfteri qazaq jeriniń qaı túkpirinen de kezdesedi (Sý Beıhaı. Qazaq mádenıetiniń tarıhy. Almaty. Dáýir. 2013. -49-98 bb.). Avtordyń jazýynsha, qazaq aıtatyn «Jeti qazynanyń» (er jigit, sulý áıel, aqyl-bilim, júırik at, qyran búrkit, beren myltyq, júırik tazy) tórteýi ańshylyqqa qatysty bolyp keledi eken. Sonyń ishinde qusbegilik qazaq halqynyń qanyna bitken bekzat óner. Dala taǵysyn qolǵa úıretý, onyń kóńilin tabý, tilin bilý, ańǵa salý, qaıyrý, jem berý ári ǵylym, ári óner, ári mádenıet. Kitapta búrkitti ustaý ádisteri, onyń tamaǵy, tuǵyr-tomaǵasy, balaqbaý, bııalaı, baldaq sekildi zattary, t.b. táptishteı jazylǵan. Ásirese qazaq halqynyń ulttyq qolóneri, balyqshylyq, ormanshylyq, baý-baqsha kásibi, saýda-sattyq isteri tarıhı negizde tanystyrylǵan. Qazaq etnografııasynda jete zerttelmegen salanyń biri – ulttyq oıyndar, onyń ishinde balalar oıyndary. Kitapta avtor balalar oıyndarynyń sharttaryn, mazmunyn, oıyn erejesin, sheshimin jan-jaqty zerttep-zerdelegen. Bul oıyndardyń keıbiri búginde óziniń mán-mańyzyn joıǵan joq. Olardyń túrine, formasy men mazmunyna qaraǵanda tym erte zamandardan kele jatqany ári halqymyzdyń urpaq tárbıeleýdegi aqyl-parasatynyń kórinisi ekeni shúbásiz. Ol ultymyzdyń etnomádenıetimen, dúnıetanymymen tyǵyz baılanysty. Onyń ústine bul oıyndar – balalardyń oı órisin jetildiretin, olardy jyldamdyqqa, qyraǵylyqqa, eptilikke, kópshildikke, sheshendikke jáne jasampazdyqqa baýlıtyn tamasha sport túri. Kitaptyń ıslamdyq nanym-senim men mádenıetke qatysty bóliginde avtor qazaqtyń qajylyq dástúrin edáýir zerttegen. Bul úshin qazaq dalasyna ıslamnyń taralý tarıhynan bastap, ıslamdyq aǵartýdyń jalpylasýy, meshit-medreselerdiń salynýy jáne ıslamdyq qaǵıdattarǵa qatysty birtalaı mazmundardy qarastyrǵan. Búginde elimizde ıslam dini qaıta órleý, órkendeý dáýirinde. Degenmen qazaq halqynyń ıslamııatqa den qoıǵannan bergi tarıhy júıeli zerttelmegendikten, ıaǵnı qazaqtyń tól ıslam tarıhy jazylmaǵandyqtan, qoǵamda ıslamdy ártúrli nasıhattap, túrli aǵymnyń jeteginde ketip júrgender az emes. Budan ózge, avtor buryn-sońdy az zerttelgen nemese zerttelmegen qazaq halqynyń baıyrǵy fılosofııalyq, astronomııalyq uǵymdary, ulttyq medısınasy, zańdary, urpaq tárbıesi, ádep álippesi, yrymdary men tyıymdary, ólim, uzatý dástúri, josyndary, etnopedagogıkasy sekildi salalaryna da qalam tartqan. Demek eki tomnan turatyn qazaq etnografııasy eńbegi (Z. Sánik. Kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 7-8 tom. Almaty. 2017. ) qazaq halqynyń, dástúr-saltyn, dúnıetanymyn, tirshiligin, kıim-keshegi men ulttyq oıyndaryn, ǵylymı oılaý júıesin, qoǵamdyq qurylymyn ̶ bir aýyz sózben aıtqanda jalpy ulttyq bolmysty aıqyndaıtyn ensıklopedııalyq eńbek. Bul biz biletin Zeınolla Sánik shyǵarmashylyǵynyń eń bir shoqtyǵy bıik, asa súbeli salasy.
Osy oraıda áke murasyn jınaqtap, júıelep, ony 15 kitaptan turatyn kóptomdyq etip oqyrmanǵa usynǵan Qanat Zeınolla inimizge de aıtar alǵysymyz sheksiz. Qazaqta «ákeden ul týsa ıgi, áke jolyn qýsa ıgi» degen ataly sóz bar. Baýyrymyzdyń áke murasyna osynshama yjdaǵatpen qarap, ǵylymı turǵydan júıelep bastyryp shyǵarýy tek áke arýaǵy aldyndaǵy ǵana emes, tutas qazaq mádenıeti úshin atqarǵan perzenttik jáne azamattyq ıgi isi der edim. Joǵaryda biz atalǵan 15 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyndaǵy Z.Sániktiń tek qazaq etnografııasyna qatysty eńbekterine ǵana toqtaldyq. Jınaqta avtordyń odan ózge Qarakereı Qabanbaı, Súleımen bı, Baspaı týraly zertteýleri men romandary, qazaq emshiligi týraly izdenisteri, ózge de prozalyq shyǵarmalary, estelik-esseleri, t.b. engen. Sóz sońynda aıtarym, Zeınolla Sánik shyǵarmalary, onyń qazaq etnografııasy týraly zertteýleri búgingi jáne keler urpaqtyń rýhanı ıgiligine jarap, halqyna qyzmet ete bersin.
Tursynhan Záken,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory