Tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyrǵan aýyldaǵy malsaq qaýym onyń basyn kóbeıtýge beıil. Túptep kelgende, qara qazanyn maılap, yrysyn kóbeıtetin de osy tirligi. Áıtse, de, shabyndyq pen jaıylymnyń tarlyǵy alǵa basqan qadamyn keri ketirip-aq tur.
Ken aýyly – etek-jeńi keń pishilgen eldi meken. Búgingi kúni 200-den astam otbasy turady. Áıtse de, shalǵaıdaǵy aýyldyń baǵyp otyrǵany – nebári elýge jeter-jetpes qara mal. Qambar ata tuqymy da kóp emes, júz basqa jeteǵabyl. Aýyl turǵyndary óz tóli esebinen mal basyn kóbeıtkisi kelgenimen, múmkindik joq. Ol – joǵaryda aıtqanymyzdaı jaıylymnyń tarlyǵy, shúıgin shabyndyqtyń joqtyǵy.
Áýel basta aýyldyq keńes ákimderi, jerge qatysty máseleni sheshetin aýdandyq mekemeler seriktestikterge egindik alqaptardy bergen kezinde eldiń jaıyn oılap qoǵamdyq mal jaıylatyn alqaptardy bos tastaýy kerek edi. Tabaldyryqqa deıin jyrtyp, jan-jaǵyn qýsyryp tastaǵannan keıin qazir az ǵana maldyń ózin baǵý qıynǵa aınalǵan. Maldyń tisine iliger shóbi bar toqymdaı jaıylym aýyldan toǵyz shaqyrym jerde. Osynshama qashyqtyqqa qyrýar maldy toptap aıdap aparýǵa týra keledi. Aıdyń-kúnniń amanynda jortýylǵa túsken malǵa qoń bite me, onyń ústine malshy tabýdyń ózi kádimgideı qany shyǵyp turǵan máselege aınalǵan. Olar da aınala egin bolǵan soń mal baǵýdy qıynsynady. Áıtpese, baqtashy jaldaýdyń baǵasy da arzan emes. Máselen, jylqynyń bir basy aıyna – 4000, sıyr 5000 teńgege baǵylady. Sonyń ózinde 200 otbasy turatyn úlken aýyldan qolyna quryq ilip shyǵatyn baqtashy tappaısyz. Osynshama beınetpen ósirgen maldyń ıgiligin kórý de ońaı-ospaq sharýa emes. Aýyl turǵyndarynan mal ónimderin jınaý máselesi aqsap tur. Eger sút molaıǵan jaz aılarynda mal ıeleri azyn-aýlaq sútterin ótkizip, apta aralatyp, aı aralatyp qolma-qol aqshasyn alyp tursa, qyrýar eńbek tolaıym ótelmegenimen, tańdaılary aqqa tıer edi. Biraq bul tóńirekte sıyr sútin satyp alyp óńdeýden aspandaǵy aı jaqyn.
Jazda kórgen qıyndyq osy bolǵanda, qysqy beınet budan da aýyr. Áýeli soltústiktiń qysy alty-jeti aıǵa sozylatyndyǵyn taǵy bir eske sala keteıik. Shabyndyq jer bolmaǵandyqtan, malsaq qaýym sonaý Torǵaı dalasynan mal azyǵyn ákelip satatyndarǵa jalynyshty. 350 kılolyq, sapasy kúmándi shóptiń bir býmasy 10 myń teńge tóńireginde. Qurama jem qasqaldaqtyń qanyndaı taptyrmaıdy. Bárin qosa eseptegende, oǵan óz eńbegińdi ústemeleseń mal azyǵyna jumsalǵan qarajat qara maldyń óz qunyna jeteǵabyl. Mine, sondyqtan da aýyl turǵyndary mal ustaýǵa umtyla bermeıdi. Al onsyz aýyldaǵy aǵaıynnyń turmysyn qalaı jaqsartýǵa bolady?
Endigi bir másele – el irgesin basa ótetin temirjol. Árıne, qaýipsizdik sharalary qatań saqtalýǵa tıisti. Dál osy aýylda bolmaǵanymen tilsiz maldyń temirjolǵa shyǵyp ketip, san márte oqys oqıǵanyń oryn alǵandyǵyn jalpaq jurt jaqsy biledi. Eger qaraýsyz mal júrse, ýchaskelik ınspektor mal ıelerin tártipke shaqyryp, qoldanystaǵy zańǵa sáıkes shara qoldanady. Mal ıeleri qanshama shyǵyndanyp, onyń ústine aıyppul tólegennen keıin bul taraptaǵy kásipti amalsyzdan tıimsiz sanap otyr. О́zge óńirde jyl boıy dalada júretin jylqy jaryqtyq bul aýylda qamap baǵylady eken. Al oǵan qanshama jemshóp qajet.
«Maýsym aıy týysymen aýyl tóńiregi qý taqyrǵa aınalady, – deıdi Ken aýylynyń turǵyny Erǵazy Nurjanov. – Bar maldy alaqandaı jerde ıirip baqqan soń osylaı bolady da.
Bizdiń taraptan endigi bir usynys, aýyldyń irgesine deıin taqap egin egetin seriktestikterge moıny qashyq jerden egistik alqaby bólinip, retke keltirilse deısiń. Sonda arbany da syndyrmaı, ógizdi de óltirmeı, tyǵyryqtan shyǵýǵa bolar edi. Oǵan qosa jerdiń ıgiligin kórip otyrǵan seriktestikter men sharýa qojalyqtary tozyǵy jetken shabyndyq pen jaıylymdy baǵzy qalpyna keltirý úshin ekpe shóp egip, qunaryn molaıtsa. Mine, osyndaı birlesken sharýa júzege asqan kezde dál qazir mal baǵa almaı, júgen ustap qalǵan bizdiń óńirdegi júzdegen aýyldyń jaǵdaıy kóp-kórim túzelip qalar edi».
Áıtpese aýyldyń ajary keletin emes. Malsaq qaýymǵa da shyr bitirmeı otyrǵan másele – osy tóńirekte.
Aqmola oblysy,
Jarqaıyń aýdany