Kemel men Ázilhan

Áli esinde sol júregin eliktirgen sátterin túnniń bir qus uıqysynyń arasynda bylaısha qaǵazyna túrte salǵan: «Ol kisimen sálemdesip úlgergenshe ishki jaqtan jeti-segiz jasar názik qyz bala men bes-alty jasar balpanaqtaı ul bala júgire shyǵyp, ekeýi eki jaqtan áke­leriniń moınyna asyldy. Qyz bala áke­siniń keýdesine basyn tıgizgennen keıin keri sheginip ketti de, ul bala áke moı­nyna asylyp turyp aldy. Esimderi Saltanat, Qasym-Jomart eken».

Sol joly Kemel ekeýi biraz syr sher­tisken. Bir qabyrǵany alyp tur­ǵan sórelerdiń tómengi qaptalynan «Tas­qyn» degen kitabyn sýyryp, bylaısha aftograf jazyp berip edi: «Ázilhanǵa – Ázilhan dosqa! Kemelden. 20.02.1959 jyl, Almaty». О́ziniń esimi eki ret qaı­ta­lanǵanyna kóz qıyǵyn salyp úl­gergen ol, asa qýanyp, kitapty sıpalap, emirene muqabasynan súıgen. Shydap tura almaıdy, súımese sabasyna túspeıtin ǵa­deti. Endi, mine, ortalary úshinshi dos­pen tolyqqandaı bop, masaıraı jónel­sin. Dosyn saǵynǵanda, sol kitap arqyly muń­dasatyn...

Syrtta qylaýlaǵan qarǵa beti-júzin qytyqtatqan Ázilhan, saılanyp turǵan kólikke minbeı, qasyna tilshi ini-dosyn ertip, Esil jaǵalaýyn jaıaý aralaýǵa beıil­denip, alǵa túse, tompańdaı tartsyn...

Mańaıyndaǵy tabıǵat tańǵa­jaıyp­ta­ryn qumarta simirgen Ázilhan, báribir ilkidegi kezdesýden keıingi sezimin tejeı almaı, ózimen-ózi bop, qar laqtyrysyp oınaǵan baladaı quntyńdap, syrtyn bermese de ishki qupııasyna malynyp, sóz shyǵarmaı, únsiz júrip aldy. О́tti dáýren degen sol! Kemel dosynyń 1942 jyly maıdanǵa attanyp, Stalıngrad úshin jan berisip, jan alysqan tozaqtaǵy erligin kómeskilengen qolamtadan qaıta jyltyratty... Stalıngrad shaıqasynyń ózi eki kezeńnen turatyny belgili. 1942 jyldyń shildesinen qarashaǵa deıin qorǵanys kezi bolsa, 18 qarashadan 1943 jyldyń 2 aqpanyna deıin shabýyl alapaty asqyndady. Sondaı ómir men ólimniń kezekti jekpe-jegi tutanar tusynda VII gvardııalyq derbes tank polki qurylyp, oǵan batalondardan tańdaýly avtomatshylar desant retinde jiberiledi. Solardyń ishinde Kemelge de aıryqsha senim artylyp, ol avtomatshylar bólimshesiniń komandırligine taǵaıyndaldy. Keskilesken urystarda batyr qazaq babalaryna uqsap, janqııar­lyq erliktiń úlgisin kórsetti. Talaı ja­ýyn­gerlik tapsyrmalardy júrek jut­qandyqpen oryndaı bildi. Onyń maı­dan­daǵy asqan jaýkeshtiligi árdaıym marapattalyp otyrdy: I jáne II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderin, eki márte «Er­ligi úshin» medalin óńirine taqty.

Qııamet-qaıym soǵys zántalaǵynan aýyr jaralanyp, ár alýan gospıtalda emdelgenimen, shıpasy darymaı, 1943 jyly áskerge jaramsyzdyqtan elge oral­dy. Sol jyldyń kúzinde Almatyǵa kelip, ýnıversıtetke oqýǵa túsken edi. Ekeýi alǵash sonda bir fakýltette tanysyp, Kemel – jýrnalıstıka, ózi – til-ádebıet bólimi dárishanalarynan tabyldy. Kóz maıyn taýysardaı bilimge qunyǵa bas qoıdy. Shúkir, ekeýin de keıin qazaq eli jyǵa tanydy, taǵdyr syılaǵan talanttyń arqasynda jazýshylyq bıikke kóterildi. Basqalaryn aıtpaǵanda, Ke­mel­diń «Soldat soǵysqa ketti» degen ro­many avtordyń dańqyn shyǵardy. Bul kitap 450 myń danamen basylǵan edi. Sol kezdegi qazaq ádebıetiniń soǵys taqyrybyndaǵy shoq juldyzyndaı bolyp, ár oqyrmannyń júregine otan­súı­gish­tik rýh darytýymen qundy edi.

Árıne, Ázilhan óz dosy Kemeldiń jazýshylyǵyn oısha júlgelegende keńes chekısteri taqyrybyna arnalǵan 10-nan astam kitabyn, osynsha qyrýar eńbektiń arqasynda qazaq ádebıetinde buryn bolmaǵan detektıv janrynyń atasy atanǵanyn, osy tyńnan súrleý salǵan tamasha shyǵarmalary úshin jeke-dara – 4 márte laýreat atanǵanyn, sondaı-aq «Qyzyl komıssar», «Qylmysker» pesalarymen drama salasyn órkendetkenin maqtanyshpen baıandar edi-aý. Degenmen alǵa ozyp, bir ókinishtiń pushpaǵyn shyǵarsaq, Kemel Toqaev dosynyń bıyl­ǵy júz jyldyǵyna oraı «Ana tili» baspasynan jaryq kórgen 5 tom­dyq shyǵarmalar jınaǵyn Ázilhan Nur­shaıy­q­ovtyń kóre almaǵany der edik.

Arqanyń shyńyltyr aıazy betin jeńil ópken Ázilhan ózine tán shymyr júrisine salyp, Esil boıyn adaq­tamaı qoımaıtyndaı, ekpindeı keldi de, jaǵalaýdaǵy qylyshyn kókke kótere qaharlanǵan Baýyrjan qahar­manyna jetip, bir-aq kidirsin. «Assalaý­ma­ǵa­leıkúm!» dep eskertkish-tulǵasyn qol jetken jerinen qos qolymen aıalaı sıpalady. Burshaq jasy tógilip, lezde muz bop qatty...

Baýyrjan mundaıda «únsiz» qala ma? «Soǵys soldattaryn umytpaǵanyńa myń alǵys!» degendeı, murtyn «jybyrlatyp» alyp, áldene talapta­ryn qoıa bastaǵandaı... Syralǵy aǵasy­nyń «ymyn» túsinetin Ázilhan basy­nan bórkin alyp, ıildi de Kemelge qatysty álgindegi oı jelisin tarqata tústi. Munysy eshkim de, eshnárse de umytylmaıtynyn áskerı qolbasshyǵa taǵy bir ret dáleldemek kúıdegi talpynysy bolatyn.

Ázilhannyń áli esinde, bir joly Jeńis kúni qarsańyndaǵy serýendeý sátinde, Kemelge jaýynger dostaryn qanshalyqty elep-eskeretinin suraǵanda ol, Alataýdyń ózgeshe súırik órkeshine janaryn qadaı: «men sol maıdan dalasynda mert bolǵan jaýynger joldastarymmen kúnde birge júrgendeı kúı keshemin», demesin be? Ázilhan bul sózge qatty nanady... О́z basyndaǵy seıil­meı­tin muń ǵoı.

Kemel aıtqan myna qasiretti kórinis kóz aldynan ketpeı júr. Vıktor Akımov degen qarýlas joldasy keskilesken urysta qatty jaralanyp, ony plash-pa­lat­­kaǵa orap keıin qaraı ákele jat­qanda ol: «Meni mamam saǵynatyn boldy-aý!»  dep, jantásilim etipti. Osy sóz qula­ǵy­nyń túbinen kúnde kúm­bir­leıdi eken. Soldat janaıqaıyn jetkizgende Kemeldiń kózinen móldir tamshylar jylystaı túsip edi...

– Men saǵan mynany aıtaıyn, – dedi Ázilhan jetegindegi jasamys til­shige.– Soǵysta bolmaǵandar dos qa­dirin jete túsinbeıdi. Sham­dan­­bańdar! Shyndyq osy! – Ol sál oılanyp, Baýkeń júzine telmire qarady da sózin jalǵady.– Kemel asa adamgershilikti kisi edi. Dostyq pen joldastyqty bıik baǵalaıtyn. Jan-jaryna adal, balalaryn janyn­daı jaqsy kóretin. Onyń ústine ol baryp turǵan ınternasıonalıst edi. Eshqandaı maqtanýdy bilmeıtin. Esh­kimdi jamandap sóılep, minep maqala jazǵan emes.

...Ázilhan men Kemel! Dostyq ýaqyt­qa baǵynbaıdy.

Qaısar ÁLIM,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri