О́mirden erte ótse de artynan qajyrly eńbegi, eren erligimen iz qaldyrǵan ulaǵatty ustazym Izdeı Muhambetjanov jaıly estelik jazsam degen oı kópten mazalap júrgen edi. Sol maqsat meni jarty ǵasyr buryn artta qalǵan alańsyz kúnderge qaıta oraltqandaı.
Soǵys ardageri, aǵa leıtenant, Qazaq KSR Halyq aǵartý isiniń úzdik qyzmetkeri Izdeı Muhambetjanovtyń jary Nurǵanym apaı birde maǵan ustazdyń jaýyngerlik esteligin usyndy. Kúndeliktiń sarǵaıǵan betterin oqyp otyryp, «soǵys» atty sýyq sózdiń yzǵaryn jan dúnıeńmen sezinip, júrek shymyrlatar shyndyq kóz aldyńa keledi.
Soǵystyń yzǵarly jeli ár úıdiń qaqpasyn qaǵa bastaǵan kez. 1942 jyldyń qarasha aıynda Amangeldi aýdanynan el qorǵaýǵa attanǵan 369 jastyń arasynda Izdeı Muhambetjanov ta bar edi. At, túıege jegilgen arbadaǵy órimdeı jastardy aýdan halqy júrekteri ezile, egile jylap 25-30 shaqyrymǵa deıin shyǵaryp salǵan eken. Qostanaıdan Sverlovsk qalasyna jetkizilgen jastar 167-atqyshtar dıvızııasynda áskerı daıyndyqtan ótedi. «-45 gradýs sýyqta 32 keli júk arqalap, orman ishinde ábden shynyqqan bizge komandırler ataqty qolbasshy A.V.Sývorovtyń «Oqýda qıyn bolǵanymen – soǵysta jeńil» degen sózin jıi qaıtalaıtyn» deıdi ol kúndeliginde. Rafhat Kárimov, Smaǵzam Ashatov, t.b. aýyldastarynan bólingen Izdeı Muhambetjanov aqpan aıynda kishi komandırler daıyndaıtyn arnaıy 167-batalonǵa kýrsant bolyp qabyldanady. Al 1942 jyldyń maýsymynda 167-atqyshtar dıvızııasy ońtústik-batys maıdanynyń quramynda soǵysqa kiredi. Don ózeniniń mańynda, Zadonsk aýdanynda bolǵan qııan-keski urysta 18-20 jastaǵy bozdaqtar opat bolyp jatty. Amangeldi aýdanynan attanǵan jastar – Smaǵzam Ashatov, Rafhat Kárimov, Bógetbaı Imanov, Turǵan Aǵatanov, aǵaıyndy Dosmýrzınder, Qazınder, Omarovtar, Qazgeldın, Qazanǵapov, t.b. qaza taýyp, birazy aýyr jaralanady. Bir aýdannan barǵan 369 bozdaqtyń elge aman-saý oralǵandary shamamen 50-60 shaqty bolsa kerek. Ustaz kúndeligindegi jan berip, jan alysqan jantalas jaıly oqı otyryp, alapat órt ortasynda júrgendeı kúı keshesiń.
«...Fashıster Stalıngradty qorshaýǵa bar kúshin saldy. Birneshe kúngi qııan-keski soǵystan keıin okop qazyp, ornyǵyp jatqan kezimiz. 26 maýsym kúni tańǵy saǵat 4-ter kezinde jaý basqynshylary úlken bir tank áskerin alyp kelip, bizdiń dıvızııanyń shet jaǵyna shabýylǵa shyqty. Jylandaı ysqyrǵan oq, yshqynǵan snarıad, gúrsildegen mına. Qara tajaldaı qaptaǵan, taptap keterdeı ekpindegen tank. Dúnıeniń astan-kesteńi shyǵyp jatqandaı. Aýyr soǵys bir sát tolastamady. Tankige qarsy rota toqtamastan atyp jatyr. Granatalar men jarylǵysh bótelkeler laqtyryla bastady. Fashıst tankileri jaqyndap qaldy. Polk komandıri oqqa ushty. Uzamaı orynbasary qaza tapty. Bul habar jaýyngerlerdiń janushyra aıqaılaǵan daýysy arqyly tarap jatyr. Bir kezde qasyma vzvod komandıri Evolah júgirip keldi. Ýkraın jigiti edi. Qol avtomatpen ár jerden adymdap atyp júr.
– Meni nemis mergeni qaıta-qaıta kózdeýde. Avtomat dıskasyndaǵy oq bitti. Sen myltyq atýdy toqtat ta, meniń birneshe dıskimdi oqtap ber dedi. Men buıryqty oryndadym. Ol avtomatymen burqyldatýda. Bir kezde sol jaqqa qaraı avtomattyń eki oǵy túsip qaldy. Men eki oqty alamyn dep eńkeıe bergende, oń qolyma oq tıdi. Evolah jalma-jan qaltamnan bınt alyp, qolymdy tańdy. Ol baılap jatqan kezde rota komandıri qaza tapty degen habar jetti. Polıtrýk qaza boldy. Polk komandırinen bir-birlep soǵysyp, keıin sheginýge ruqsat habar keldi. «Sen shegine ber, men sol qanattaǵy jaýyngerlerdi teksereıin», dep komandır júgire basyp, eńkeıip kete bergende men de buryldym. Osy sátte oń jaq baltyrym dyz ete qaldy. Qan sýdaı aqty. Bar kúshimdi jınap, eńbektep, keıin shegine bastadym. Jaý kúshi basym. Bizdi osy aıqasta aman saqtap qalǵan sol Zadonsk aýdanyndaǵy qalyń ósken qara bıdaı sabaǵy edi. Shamamen 100 metrdeı eńbektedim. Kún ystyq, jantalas. Álden ýaqytta qolynda nosılkasy bar jaýynger Orazymbet Qospaqbaev kezdesti. Onyń qasynda Ámirbek, Qanapııa Moldahmetov, Seıtqasym Boranqulov bar. Bular da atysa júrip sheginip kele jatyr eken. Nosılkany joǵary kóterýge bolmaıdy. Jaý ár qımyldy ańdyp otyryp, oqpen jaıpap jatyr. Men «Nemistiń tankisiniń astyna nemese tutqynǵa túskenshe meni osy jerde atyp ketińder», dedim. Jerlesterim meni qımady. Ámirbek etbetinen jata qaldy da «Arqama min!» dedi. Solardyń kómegimen medsanbatqa jetkizildim. Keıin 1946 jyly elge kelsem, tórteýi de aman-esen oralypty. Týǵan jerde qaýyshtyq...».
Izdeı aǵaıdyń qoljazbasynda maıdanǵa birge attanǵan jerlesteri Ǵazez Ámirhamzın, Nurahan Álmaǵanbetov, Syzdyq Sarǵaldaqov, Ábdiǵamal Áshirov, Aıdarbek Áýelbekov, Sátjan Jubatqanov, Ámir О́teev, Ábdik Maqatov, t.b. jaýyngerlerdiń esimin kezdestirdim. Olardyń bárin de keıin kózimiz kórdi. Qaısybiriniń balalarymen bir mektepte bilim aldyq. Ustaz kúndeligindegi bir kitapqa arqaý bolar maıdan oqıǵasy jalǵasa beredi. Joǵarydaǵysy – bir ǵana sát. Aýyr jaralanǵan Izdeı aǵaı Tambov qalasyndaǵy áskerı gospıtalǵa túsedi. Jazylǵan soń Orynbor qalasyndaǵy toǵyz aılyq áskerı ýchılıshege jiberilip, kishi leıtenant shenimen 2313-artıllerııa polkyna polk komsorgy bolyp taǵaıyndalady. Qandy maıdan saparynda Reseı, Ýkraına, Slovakııa, Polsha jerlerimen júrip ótip, 1946 jyldyń tamyz aıynda keýdesi áskerı marapattarǵa toly aǵa leıtenant Izdeı Muhambetjanov týǵan topyraǵyna oralady.
Úsh jyldaı Amangeldi aýdanynda bas agronomdyqty abyroımen atqarǵan Izdeı Muhambetjanov 1949 jyly N.K.Krýpskaıa atyndaǵy Máskeý memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh fakýltetine oqýǵa túsedi. Joǵary bilimdi maman ol kezderi aýadaı qajet edi. 1953-1960 jyldary Almaty qalasyndaǵy oblystyq atqarý komıtetiniń ıdeologııa bóliminde, keıin Qaskeleń aýdanynda ekinshi hatshy qyzmetin atqarǵan. Iskerligi, sheshim qabyldaýdaǵy sheberligi men bilimi ony óz ortasynda syıly etti. Arnaıy joldamamen Qostanaı oblysynyń Arqalyq qalasyna keledi. Qalalyq bilim bóliminiń meńgerýshisi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy mektep-ınternatynyń dırektory bolyp qyzmet etip, qalany kógaldandyrýǵa úles qosqany da bir áńgime. Alaıda týǵan jeri – móldireı aqqan tunyq Torǵaıy ózine qaraı tartady da turady. Elge jaqyndaıyn degen ishki tilek-armany aqyry jeńdi. 1965 jyly Amangeldi aýdanyna qonys aýdaryp, Úrpek aýylyndaǵy Jańaýyl orta mektebinde muǵalimdik qyzmetin jalǵastyrady. Tereń bilimdi ustaz, kókiregi syr sandyq, dombyrada sheber oınaıtyn, daýsy erekshe Izdeı aǵaı el tarıhyn, Torǵaı topyraǵynan shyqqan tulǵalar týraly da kóp zerttegen. 70-jyldardyń basynda ult-azattyq kóterilistiń bas sardary, aty ańyzǵa aınalǵan Amangeldi Imanov jaıly jazǵan «Torǵaı komıssary» atty derekti kitaby jaryqqa shyqty. Batyr tulǵasyn urpaq sanasyna sińirýde bul eńbektiń alar orny erekshe. Torǵaı ózeniniń jaǵasyndaǵy Amangeldi Úderbaıulynyń soǵys shtaby bolǵan eski úıdi kúrdeli jóndeýden ótkizip, murajaı ashýdy da sol jyly qolǵa alǵan edi. Sarbazdar jaıly maǵlumattardy, olardyń qarý-jaraqtaryn, batyr paıdalanǵan dúnıe-múlikterdi el ishinen jınastyrýda ustazym kóp jumys atqardy. Úrpek aýylyndaǵy mýzeı aldynda ornatylǵan batyrdyń tas tulǵasy men sarbazdar beınelengen eskertkishti ornatýda da Izdeı Muhambetjanovtyń eńbegi urpaqqa úlgi. Patshanyń jazalaýshy jasaǵyna qarsy júrgizilgen Doǵal-Úrpek soǵysy, basqa da shaıqastar ótken segiz eldi mekenge eskertkish taqta ornatýǵa bar kúsh-jigerin jumsaǵany elge aıan.
Jaýynger-ustaz aıaýly jary Nurǵanym Ǵabdolǵylymqyzymen segiz bala tárbıelep ósirgen ónegeli otbasy. Balalarynyń bári de joǵary bilimdi, biri – áke jolyn qýǵan ustaz, biri – dáriger, endi biri – esep qyzmetkeri. Qaı-qaısysy da áke abyroıyna daq túsirmeı, oǵan degen qurmet pen maqtanyshqa marqaıyp júrgen jandar. Surapyl soǵysta qan maıdannan ótip, beıbit ómirde halqy úshin aıanbaı qyzmet etken, aýyldyń kórkeıýi, tulǵalardyń tanylýy jolynda tynym tappaǵan Izdeı Muhambetjanovtyń izgi isteri urpaq sanasynda qalsa degen tilek bar. О́negeli ómir súrip, bıik parasat pen batyldyqtyń, naǵyz adamgershiliktiń úlgisin tanytqan ustaz esimin ulyqtaý – paryz. Bir kezderi ózi gúldenýine kóp úles qosyp, tarıhı eskertkish pen tas músinder turǵyzǵan týǵan aýyly – Úrpektegi bir kóshege Izdeı Muhambetjanovtyń esimin berý de búgingi urpaq moınyndaǵy mindet.
Bazarkúl AHMET,
Aqparat salasynyń úzdigi