Aldaǵy onjyldyqta kúlli álemdi qandaı syn-qater kútip tur? Kóptegen aqyl-oı ortalyqtary osy suraqtar tóńireginde zertteý júrgizip keledi. Máselen, 2023 jyly Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým 1 200-den astam jetekshi sarapshynyń qatysýymen Jahandyq syn-qaterler týraly esep daıyndaǵan.
Osy taqyrypty «Eurasia Group» konsaltıng kompanııasy da qarastyrǵan eken. Zertteý derekteri boıynsha, kelesi onjyldyqta tehnologııalyq damý, qazirgi geosaıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaı ekologııalyq jáne áleýmettik daǵdarystarǵa alyp kelýi múmkin.
Aldaǵy ýaqytta jedel jáne keń taraıtyn syn-qaterdiń biri – «ómir súrý qunynyń daǵdarysy». Aty aıtyp turǵandaı, bul ınflıasııaǵa baılanysty halyq kirisiniń kúrt tómendep, azyq-túlik pen janar-jaǵarmaı sııaqty kúndelikti ıgilikter baǵasynyń jyldam ósimin bildiredi. Rasynda da, álemniń barlyq elinde «elektr energııasymen qamtý», «ınflıasııanyń artýy» jáne «azyq-túlikpen qamtamasyz etý» eń ótkir máselege aınalyp, domıno effektisi boıynsha eń aldymen áleýmettik osal toptarǵa yqpal etedi. Zertteýde osy ahýaldy turaqtandyrýdyń birden-bir joly retinde «adam damýyna jumsalatyn ınvestısııa kólemin arttyrý» dep kórsetiledi.
Jer betinde tez beleń alýy múmkin taǵy bir másele – bıoalýandylyqtyń joǵalýy jáne ekojúıeniń kúıreýi. Atalǵan esep kórsetip otyrǵandaı, jasyl tehnologııaǵa qomaqty ınvestısııa quıýǵa keıbir memleketterdiń ǵana shamasy keledi. Aýyz sýdyń tapshylyǵy da júıeli jahandyq problemalar qataryna kirgenine qaraǵanda, barlyq úkimetter bul máseleni ýaqytsha daǵdarys retinde qarastyrmaýǵa tıis.
Zertteýde tehnologııa damýynyń kıberqaýipsizdik pen qoǵamdaǵy teńsizdik aspektilerine keri áseri aıtylǵan. Kıberqylmystyń ósetini málim bolsa, saıası aktorlar (qatysýshylar) ózge elderdiń tehnologııa resýrstary men qyzmetterine jıi shabýyl jasaýy ábden múmkin. Mundaı áreketter ásirese aýyl sharýashylyǵy, sýmen qamtamasyz etý, qarjy júıesi, qoǵamdyq qaýipsizdik, energetıka, ǵaryshtyq jáne sý asty kommýnıkasııa jumysyna da kedergi keltirýi yqtımal.
Álemdegi saýda-ekonomıkalyq teketires, sanksııalar jalǵasa berse, ınflıasııalyq qysym týdyrýshy faktor bolyp esepteletin logıstıkalyq tizbekter álsireı túsedi. Zertteý derekterine súıensek, aldaǵy 10 jylda jahandyq ekonomıkalyq fragmentasııa men geosaıası shıelenis toqtamasa, qaryz daǵdarysy ýshyǵa beretini anyq.
Damyǵan jáne damýshy elderdiń tabıǵı resýrstardy shamadan tys, ári tıimsiz qoldanýy áserinen azyq-túlik pen sý úshin kúrestiń kúsheıýi bylaı tursyn, metall men mıneraldardyń jetispeýshiligine baılanysty gýmanıtarlyq jáne ekologııalyq daǵdarys tereńdeıdi. Alaıda daǵdarys ataýly damýshy jáne damyǵan naryqtarǵa árkelki yqpal etedi. Daǵdarystar qoǵamdyq ınfraqurylymnyń quldyraýyna óz yqpalyn salystyrmaly túrde tıgizedi.
Joǵaryda atalǵan jáne kestede kórsetilgen málimetter men boljamdardy negizge ala otyryp, mundaı syn-qaterlerdiń aldyn alý sharalaryn iske asyryp, olardyń qorshaǵan ortaǵa áseri men áleýmettik saldaryn meılinshe zerdeleýdi qolǵa alǵan mańyzdy. Jahandyq syn-qaterler bárinen buryn adamı kapıtaldyń damýyna óte joıqyn áser etetinin eskerý qajet.
Aıdana AMALBEKOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq
damý ınstıtýtynyń sarapshysy