Almatynyń jeti qabaty. Tarıhı tanym

Almaty – saq, úısin dáýirindegi arǵy babalarymyzǵa – kıeli qonys, kók túrik zamanyndaǵy bergi babalarymyzǵa – qorǵandy meken, orta ǵasyrlardaǵy atalarymyzǵa tól teńgesin soqtyrǵan qutty qala esebinde ulttyń uıysýyna tirek bolǵan altyn bosaǵa. Orys otarshyldyǵy kezinde ózgeshe úrdiste damyp, keńes tusynda respýblıka astanasy retinde álemge tanylǵan áıgili baıtaq. Jańa turpattaǵy qazaq zııalylarynyń aldyńǵy býynyn túletip, keıingileriniń júrek tórinen oryn alǵan aıaýly shahar.

Qazaqstan Respýblıkasy jer-jahanǵa óz táýelsizdigin jarııalaǵanda onyń alǵashqy astanasy bolǵan da dál osy Almaty. Sondyqtan onyń tarıhy men toponımıkasy túrli dáýir ǵalymdary men zertteýshileriniń talaı býynynyń nazaryn aýdardy. Biz de keıingilerge baǵyt-baǵdar silteýge septigi tıer degen nıetpen qolǵa qalam aldyq...

Keńes zamanynda Almaty tarıhyn orys otarlaýshy otrıadynyń prıstavy, maıor M.Peremyshlskıı deıtinniń 1854 jyly irgesin qalaǵan Vernyı bekinisiniń salynýynan bastaý dástúri ornyqty.

Keńes tarıhnamasynda: «Qazaqtar kóshpeli halyq, olarda qala salý máde­nıeti bolmaǵan. Qazaqstandaǵy otyryq­shyl­dyq mádenıeti onyń Reseıge qosy­lýy­nan keıin bastaldy», degen ǵylymǵa da, tarıhqa da qııanat, halyqty kemsitý úshin shyǵarylǵan jalǵan tezıs ústemdik etti. Astamshyl baǵytta bilim alǵan orys ǵalymdary men osy kúngi saıasatkerlerdiń bir bóligi áli kúnge deıin dál osyndaı syńarjaq pikirlerden aıyrylmaı keledi.

Búgingi ǵylym men tehnologııa da­myǵan zamanda áýeden jáne jerústinen júrgiziletin skanerleý, dıstansııalyq zondtaý, sıfrlyq vızýalızasııa jáne radıoýglerodtyq taldamaǵa negizdelgen arheologııalyq zertteýler qazaq jerin­degi ejelgi qonystardyń tarıhy qadym zamandardaǵy Qytaı nemese ejelgi Mysyrmen qaraılas bolǵandyǵyn kórsetip otyr.

Qazirgi álemdik arheologııa ǵylymy kóp ilgerilep ketti. Onyń eń sońǵy jetistikteri bizge endi kelip jatyr. Búgingi arheologter keńes zamanyndaǵydaı qazba jumystary barysynda ashylǵan mádenı qabattardan tabylǵan jádigerlerdiń sıpatty belgilerine qaraı kezeń-kezeńge jikteýmen shektelip qalmaıdy. Olar arheologııalyq qaldyqtardyń bárin mole­kýlıarlyq genetıka turǵysynan DNK saraptamasynan ótkizip, sol zaman­da ómir súrgen adamdardyń, jan-janýar­lardyń, ósimdikter ataýlynyń ta­bıǵı genetıkalyq kodyn, taralý popý­lıa­sııasyn, ómir súrgen dáýiri men ortasyn asqan dáldikpen anyqtaı alady.

Adam balasy qaı zamanda bolsyn, ózine jaıly qonys izdegen. Asqaqtaǵan taýy, sarqyraǵan ózenderi, jemis-jı­dek­ke toly saı-salasy bar, aýasy – jupar, jeri – jánnat Almaty men onyń tóńiregi este joq eski zamandarda arǵy qazaq taı­palaryna berekeli qonys bolypty. Tarıhı jádigerler solaı sóıleıdi. Reseı ımperııasy otarshyldyq saıasatyn ozbyr­lyqpen júrgizip, Jetisý ólkesine suǵy­na túskennen keıin olardyń aldynan Alma­tynyń kóne kezeńderden tamyr tart­qan arǵy zamandaǵy san qatparly, myń qupııaly tarıhy shyǵady.

Aqıqat úshin sol zamandaǵy Vernyı qalasynyń ornynda ortaǵasyrlyq Almaty shaharynyń bolǵanyn alǵash ret kórsetken qazaqtyń uly ǵalymy, suńǵyla Shoqan Ýálıhanov bolǵanyn aıta ketken jón. Ol óziniń 1861 jyly jarııalanǵan «Jońǵar ocherkterinde:

«Orta ǵasyrlarda bul óńirde, ásirese, Ile jazyǵynda otyryqshylyq qatty da­mydy. Almalyq (qazir Túrkistan aýy­ly), Honakaı jáne Qaınaq (áli de bar) jáne Almatý (qazir Vernyı qorǵany) saý­da­sy­men ataǵy shyqqan jáne genýezdik kó­pester Qytaıǵa, al qypshaq elshileri uly hanǵa barǵan úlken jolda toqtaıtyn be­ketter retinde bolǵan», – dep jazady (Sh.Ýálıhanov, A. Kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵy, 2010 j., 3-tom, 348-bet).

Shoqannyń osy irgeli eńbeginiń ja­ryq kórgenine týra bir jyl ótkende ım­pera­torlyq Arheologııalyq komıssııanyń tapsyrmasy boıynsha 1862 jyly áıgili ǵalym, máshhúr túrkolog V.Radlov Qapal men Vernyı arasyndaǵy birneshe oba­larǵa qazba jumystaryn júrgizip, olar­daǵy kóne órkenıettiń belgilerin tabady.

О́miriniń basym bóligin Semeıde ótkizgen, qazaqsha jaqsy biletin orys zertteýshisi, general-gýbernator G.H.Gas­forttyń keńesshisi bolǵan N.A.Abramov Radlovpen bir mezgilde Semeı men Jetisý ólkesindegi kóne qorǵandarda arheologııalyq qazbalar jasap, sonyń negizinde 1863 jyly Sankt-Peterbýrgte «Drevnıe kýrgany ı ýkreplenııa v Se­mıpalatınskoı ı Semırechenskoı oblastıah» atty eńbegin basyp shyǵarady. Keıin ony Jetisý ólkesinde júrgizgen ózge de zertteýlerimen tolyqtyryp, 1867 jyly Almaty tóńireginen ózi tapqan 40-tan asa kóne obalardyń ornyn dál kórsetken «Almaty ılı ýkreplenıe Vernoe, s ego okrestnostıamı» degen ataý­men qaıyra basady. Shoqanmen ara­las-quralas bolǵan bul zertteýshi ómir­den erterek ozyp, ǵylymı murasyn jı­naqtap, júıelep úlgere almasa da, onyń eńbekteri Almatynyń kóne tarı­hyn tuńǵysh ret orys ǵylymynyń aına­lymyna túsirýimen qundy dep sanaımyz.

Akademık Radlov pen ólketanýshy Abramov zertteýlerindegi kóshpendilerdiń ejelgi, baı órkenıetine qatysty mol derekter birtindep orys ǵylymı jurt­shy­lyǵynyń nazaryn ózine aýdara bas­taı­dy. Reseı arheologteriniń 1877 jyly Qazanda ótken sezinde Vernyı ýezinen tabylǵan tarıhı jádigerler ne­gi­zinde úlken kórme ótkizilip, Jetisý, Almaty óńiriniń alǵashqy arheologııalyq kartasy túziledi. Munyń bári 1884 jyly «Trýdy chetvertogo arheologıcheskogo sezda v Rossıı» atty jınaqta basylyp, orys ǵylymyndaǵy almatytanýdyń negizi qalanady.

Almaty, Jetisý ólkesi men Ile óńiriniń ǵylymı turǵydan zerttelýi úshin Shoqan Ýálıhanov óziniń «Geografıcheskıı ocherk Zaılııskogo kraıa» atty eńbeginde keıingi izdený­shilerge jón-joba silteıtin mol maǵlumattar keltiredi. Ol Almaty tarıhyn zertteýshiler ishinde birinshi bolyp, ortaǵasyrlyq Almatý qalasyn sol kezdegi Vernyıdyń ornynan izdeý ke­rektigi jóninde qundy ǵylymı pikir bildirdi.

Shoqannyń dál osy ustanymyn bas­shy­lyqqa alǵan kórnekti shyǵystanýshy N.Pantýsov 1889 jyly Vernyı be­ki­nisiniń mańyndaǵy úsh birdeı obada (onyń ekeýi Esentaı ózeniniń boıynda) qazba jumystaryn júrgizip, olar­dyń erterekte tonalyp ketkenine qa­ramastan, kóshpendilerdiń ejelgi ór­kenıetine qatysty ekendigi jóninde ózi­niń usynyqty pikirlerin «Opısanıe ras­kopok treh kýrganov, nahodıashıhsıa na zapadnoı storone g. Vernogo, v aprele ı mae 1889 g.» degen jazbalarynda jarııalaıdy («Protokoly Týrkestanskogo krýjka lıýbıteleı arheologıı. Tom IV, Tashkent, 1899, s. 105-113) .

Kóne Almaty XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda osylaısha birtindep ózi­niń ejelgi tarıhynyń qupııalaryn Eýro­pa jáne orys zertteýshilerine asha bas­taıdy. Biraq onyń qadym zamandardan bastaý alatyn ǵajaıyp tarıhyn álem jurt­shylyǵyna tanytý aldaǵy ýaqyttyń en­shisinde bolatyn.

Vernyıǵa 1894 jyly máshhúr shyǵys­taný­shy V.V.Bartold keledi. Ol osy sapary­nyń ǵylymı qorytyndysyn «Otchet o poezdke v Srednıýıý Azııý s naých­noı selıý. 1893-1894 gg.» degen eńbeginde jan-jaqty sıpattap jazady. Ǵalym Úlken Almaty ózeniniń sol jaǵalaýynan kóne qalanyń silemderin tabady. Oǵan jolbasshy bolǵan vernyılyq arhıtektor P.Gýrde bir kezderde dál osy ózenniń jaǵasynda kóne túrki zamanyna qatysty eski qalanyń orny men qırandysy bolǵany jáne odan balbal tastardy kórgendigi jaıly qundy maǵlumat beredi.

Akademık V.Bartold: «Tashkentte bolǵan kezimde doktor N.L.Zelandtan Vernyı qalasynyń mańynda áldebir kóne qalanyń qıraǵan orny tabylǵany jaıly estidim. Ol Úlken Almaty shatqalynyń qarsy betinde, Vernyıdyń ońtústik-batys jaǵynda ornalasqan. P.V.Gýrdeniń aıtýy boıynsha, munda sońǵy ýaqytqa deıin kirpishten salynǵan ǵımarattardyń qırandysy saqtalyp, barlyq kósheniń baǵyt-baǵdaryn dálme-dál anyqtaýǵa múmkindik bolǵan. Qazir bútin kirpish ataýly tasyp áketilgen... Qatarlasa ornalasqan birneshe jarqabaq munda bir kezderi dıirmen bolǵandyǵyn kórsetip tur. Onyń tastary da saqtalǵan eken, biraq qazir tonalǵan. Eski qalanyń ornyna túgeldeı egin egip jiberilgendikten onyń aýmaǵyn bizder dál anyqtaı almadyq... Qalanyń mańynan eski qorǵandar kózge shalynady. Bizdiń jolbasshymyzdyń aıtýynsha, olardyń birinen jerge jartylaı kirip ketken tas músinder tabylǵan», – dep jazady (Bartold V.V. Sochınenııa. t. IV, Moskva, 1966, s. 83).

Máshhúr ǵalymnyń jazbalary bizge nesimen qundy?

Birinshiden, orystar ejelgi Almaty­nyń ornyna Vernyıdy salýǵa kiriskende eski qalanyń orny ǵana emes, onyń ǵımarattarynyń ortaǵasyrlyq sheberler quıǵan kirpishine deıin búlinbegen kúıi turǵan. Eski zamandardan din aman jet­ken bútin kirpishterdi «jańa bekinis salý­shylar» kazarmalardyń qabyrǵasyna qalap jibergen.

Ekinshiden, eski qalada ǵımarattary-men qatar dıirmen sııaqty óndiris orny men onyń tastaryna deıin saqtalypty. Bul ortaǵasyrlyq Almaty turǵyndarynyń otyryqshy tirlik etýmen qatar egin egip, un tartyp, aýyl sharýashylyǵy óndirisi­men de aınalysqanyn kórsetedi.

Úshinshiden, Almaty ejelden osy óńirdi mekendegen kóne túrik taıpalaryna qonys bolǵan. Ony qala mańyndaǵy kóne obalar men qorymdar aıǵaqtaıdy. Eń bastysy – dál osy qalanyń mańynda Almatydan myńdaǵan shaqyrym qashyq­tyqta ornalasqan Orhon, Enıseı boıyn­daǵy tas músindermen birdeı balbal tastardyń tabylǵandyǵy. Bul Eýrazııa sııaqty alyp qurlyqtyń boıynda «Túrik qaǵanaty» atty birtutas memleket qurǵan bizdiń dańqty babalarymyzdyń tili ǵana emes, mádenıeti men ómir-salty da ortaq bolǵandyǵyn aıqyn dáleldeıdi.

Bartold jazbasyn túıindesek, Alma­ty shaharynyń ornynda ejelgi túrik taıpalarynyń kóne qorǵany bolǵan. Orta ǵasyrlarda musylman shyǵysyna áıgili bolǵan jańa shahar salynǵan. Orystar Vernyı bekinisin salýǵa kiriskende ortaǵasyrlyq Almaty qalasynyń ornyn bylaı qoıǵanda onyń eńseli ǵı­marattarynyń qırandylary men kir­pishterine deıin saqtalyp, qaladaǵy dıir­mender men onyń tastary da sol kún­derge qaz-qalpynda jetken. Tipti kó­sheleriniń ornalasýy men baǵyt-baǵdaryn naqty ańǵarýǵa múmkindik bolǵan. Biraq «órkenıet ákelýshi» otarshyldar olardyń bárin aıaýsyz tonap, Vernyı bekinisin salý barysynda paıdalanyp ketken.

Vernyıdy salý barysynda ondaǵy ejelgi qonystardan ǵajaıyp jádigerler shyqty.

Bartold saparynan on jyl buryn – 1884 jyly Vernyı irgesinde egin salyp júrgen Stepan Egorın deıtin kazak bizdiń zamanymyzǵa deıingi alǵashqy myńjyldyqqa qatysty saq dáýirinde qoladan quıylǵan, salmaǵynyń ózi 11 put tartatyn, keıin Eýrazııa qurlyǵynan tabylǵan eń úlken qurbandyq taqtasy dep baǵalanǵan jádigerdi tabady. Búginde álemdegi eń ataqty murajaılardyń biri – Ermıtajdyń «Ortalyq Azııa kóne­likteri» atty ekspozısııasynda turǵan bul óner týyndysy áli kúnge deıin kórý­shilerdi tań-tamasha qaldyrýmen keledi.

Kórkemdik qundylyǵy men kólemi jaǵynan teńdessiz sanalatyn bul qur­bandyq taqtasynyń uzyndyǵy men eni  – 111h124 sm, bıiktigi 33 sm. Taqtanyń shetin jaǵalaı 25 qanatty janýar saǵat tili boıy­men tizbektele ornalasqan. Taqtanyń tórt jaǵyndaǵy tutqaǵa qarasań, onyń túrli qurbandyq rásimderin ótkizý úshin alyp júrýge qolaıly etip jasalǵany kórinip tur.

Jetisýdyń Úlken qurbandyq taqtasy (qazir Ermıtajda)

Keıin «Jetisýdyń Úlken qurbandyq taqtasy» degen ataý berilgen bul jádiger 1886 jyly Ermıtajǵa ákelingende ondaǵy ǵalymdar muny Býdda dinine qa­tysty mura dep baǵalap, ony saq, úısin mádenıetine jolatpaıdy. Keıin arheo­logııalyq zertteýler nátıjesinde, Jetisý óńirinen dál osyndaı maqsattaǵy qanatty jan-janýarlar beınelengen úlkendi-kishili qurbandyq taqtaıshalary men shyraǵdandar tabyla bastaıdy. Solarmen salystyra qarastyrǵan Ermıtajdyń ǵylymı qyzmetkeri A.S.Strelkov 1934 jyly munyń saq-skıf mádenıetine qatysy bar degen qorytyndyǵa keledi. XX ǵasyrdyń ortasy men ekinshi jartysynda ashylǵan arheologııalyq jańalyqtar onyń bul pikirin tolyqtaı dáleldeıdi.

Ǵajaıyp qurbandyq taqtasynda ejelgi taıpalardyń adam men tabıǵat, ýaqyt pen keńistik, qımyl men qozǵalys, makro jáne mıkro kosmos týraly túsi­nikteri kórinis tapqan. Ústine ot tutatyp, maı quıyp, dúnıeden ótkender úshin kúlshe pisirýge arnalǵan bul taqta – myńdaǵan jyldarǵa ulasqan dástúr jalǵastyǵynyń eskertkishi. Otqa, sýǵa, kók aspanǵa tabynǵan arydaǵy saq, úısinder men beride kók táńirge sıynǵan ejelgi túrikter men olardyń urpaqtary – búgingi qazaqtar áli kúnge deıin otqa maı quıyp, adyraspan tutatady.

Ortaǵasyrlyq Almatynyń aýqymdy qala bolǵandyǵy sonshalyq, onyń aman qalǵan qurylys materıaldaryn tonap bitken soń, «órkenıet taratýshylar» qala tóńiregindegi japsarlas mekenderdi eski zaman «qaldyqtarynan» tazartyp, onyń ústine egin egip jiberedi. Ejelgi Almaty osyndaı turpaıy talan-tarajǵa ushyrasa da, onyń keler urpaqqa saqtaǵan qupııasy áli mol bolatyn...

Jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy alasapyran zamanda Almatyǵa qatysty arheologııalyq, ǵylymı-zertteýler saıa­byrsyǵanymen, qala qurylysynyń qar­qyndy júrgizilip, kóne tarıhqa qatysty jańa jádigerler tabyla tústi.

Almatynyń arǵy-bergi tarıhyna qa­tysty ǵylymı derekterdi jınaqtap, júıeleý isi áıgili shyǵystanýshy, túrko­log ǵalym, professor A.Bernshtamǵa buıyr­dy. Ol jergilikti ǵalymdarmen bir­lese otyryp, 1939 jyly Almaty men onyń tóńiregin jan-jaqty zerttep, ná­tıjesin áýeli Ǵylym akademııasynyń habar­shysynda «Pamıatnıkı starıny Alma-Atınskoı oblastı (po materıalam ekspedısıı 1939 goda)» degen jazbalarynda jarııalap, keıin 1948 jyly «Prosh­loe raıona Almaty» atty irgeli tarıhı-arheologııalyq ocherkin jeke kitap etip basyp shyǵarady.

Professor A.N.Bernshtam Almaty men onyń tóńiregindegi ejelgi qonystar men eldi mekender tarıhyn odan ári tereńdete túsip, ony saq dáýirine deıin apardy. Onyń sol zaman úshin óte batyl boljam retinde qabyldanǵan ǵylymı ustanymdary keıin arheolo­gııalyq zertteýler negizinde tolyq dáleldendi. Dál osy tusta áıgili túrkolog-akademıkter S.Malov pen A.Samoılovıchterdiń talantty shákirti Aleksandr Natanovıch týraly az-kem maǵlumat bere ketsek, artyq bola qoımas.

Bernshtam bar ǵumyryn túrki halyq­tary­nyń arǵy-bergi tarıhy men asa baı mádenıetin zertteýge arnady. Ol 1933-1953 jyldar arasynda Jetisý ól­kesi, Qazaqstannyń ońtústik óńiri men Qyr­ǵyzstanda júrgizilgen asa iri arheo­lo­gııalyq ekspedısııalarǵa basshylyq jasap, ǵylymı aınalymǵa buryn beı­málim bolyp kelgen, óz qundylyǵyn áli kúnge deıin joımaǵan kóptegen jańa­lyq engizdi. Shý, Talas, Ile al­qaptaryn zerttep, kóne Taraz, Aqyr­tas, Qulan qalalarynyń qupııasyn ashty. Aı­sha bıbi men Babajy qatyn keseneleriniń keshendi sıpattamasyn jasady. Soǵys qarsańynda – 1939 jyly Qazaqstannyń ońtústigindegi ortaǵasyrlyq qalalardyń jan-jaqty ǵylymı tizbesi men ornalasýy týraly arheologııalyq karta jasady.

Professor A.N.Bernshtamnyń biz úshin erekshe qundy eńbegi – «Proshloe raıona Alma-Ata» atty janryn ózi «ta­rıhı-arheologııalyq ocherk» dep anyq­ta­ǵan eńbegi. «Ádemi kósheleri bir-birimen ush­tasa túsip, gúlge oranǵan ásem qala, ke­ńestik Qazaqstannyń arý astanasy – Alma­ty ornalasqan jerdi adamdar óte erte z­a­mandardan-aq meken etken» dep bas­­talatyn eńbek bul Almaty men ejelgi tur­­ǵyndaryna degen zor qurmetpen ja­zylǵan.

Bernshtam ári qaraı bul ólkede bizdiń za­manymyzǵa deıingi III jáne II myń­jy­ldyqta ómir súrgen adamdardyń jer óń­dep, egin egip, kásip jasaǵanynyń my­saly retinde 1939 jylǵy ózi basqarǵan ekspe­dısııanyń Almaty qalasy Qam­qor kóshesi 42-úıdiń mańynda qazba ju­mystary barysynda tabylǵan tas ketpendi mysalǵa keltiredi.

Bernshtam ekspedısııa barysynda Almatymen shektelip qana qoımaı, onyń irgesindegi Aqsaı, Qaskeleń, Tal­ǵar, Shamalǵan, Uzynaǵash, Esik, Túr­gen­di túgel zerttep, ejelgi saq, úısin taıpalarynyń mol qazynasyna kezigedi. Sonyń nátıjesinde, «Búgingi Almaty ornalasqan aýmaqta saq taıpalary turǵan. Keıingi kezde tabylǵan jádi­ger­ler anyq kórsetkendeı olar mádenı damýdyń joǵary deńgeıine jetip, túrli kásiptermen aınalysqan. Saqtar – qazaq taıpalarynyń arǵy atalary» dep oǵan deıin birde-bir qazaq, orys jáne keńes tarıhshysy aıtpaǵan ejelgi saq­tar­dyń búgingi qazaqtardyń arǵy atasy ekendigi jóninde kesimdi pikirin aıtady. Bernshtam osy tujyrymyn jazǵanda orys tarıh ǵylymynda saqtar týraly kóp aıtylmaıtyn. Aıtyla qalǵan jaǵdaıda olar ejelgi grek jáne eýropalyq mánerde skıfter dep atalatyn.

Batysta Ahemenıdter ımperııasy­men, oń­tústikte Úndistanmen shekte­sip, Altaı taýlary men Qara teńiz ara­lyǵyn­daǵy Eýrazııanyń alyp dala­syn qonys etip, sońyna ǵajaıyp mura qal­dyrǵan arǵy babalarymyz – saq­tardyń óziniń de, olardyń adamzat tarıhy men órkenıetine qosqan úlesiniń de qadirine biz áli kúnge deıin jete almaı júrmiz. Sol sebepti túrkitildes halyqtar tarıhyna murnyn shúıire qaraıtyn eýrosentrıstik ǵalymdar toby olardy áli kúnge deıin «parsytildes halyq» degen ǵylymı negizi taıǵanaq, jadaǵaı teorııa sheńberinen shyǵa almaı keledi.

Parsylardyń kóne kitaby «Avesta» (b.z.d. X ǵasyr) men «Behıstýn jazýynan» (b.z.d. VI ǵasyrda tasqa qashalǵan) bas­tap, keıingi zaman jazbalarynda saqtar olardyń qas jaýy, ózge jurt, jat tildiń taıpalary retinde kórsetiledi.

Eger qazirgi Qazaqstan kartasyna kóz jiberer bolsaq, shyǵysta – saqtardyń arımaspylar, ortalyqta – arǵyppeıler men ıssedondar, batysta – savromattar, Mańǵystaý men Syr boıynda – daı taıpalary, al ońtústik pen Jetisý ólke­sin tıgrahaýda saqtary mekendedi. Saqtar bizdiń zamanymyzǵa deıin ómir súrgen Gerodot, Ksenofont, Ptolomeı sııaqty kóne grek tarıhshylarynyń eńbeginde skıf­ter dep atalǵanymen, tarıhshylar ata­sy sanalǵan Gerodot: «Parysylar skıf­terdiń bárin saqtar dep ataǵan» – degen anyq­tamasyn qolmen qoıǵandaı ja­zyp ketti (Gerodot. Istorııa. L., 1972, s. 333).

Tuńǵysh ret Bernshtamnyń keńestik tarıh ǵylymynda saqtardy «Qazaq taıpalarynyń arǵy atalary» degen batyl boljamy keıingi kezeńderde ashyl­ǵan ǵylymı jańalyqtarmen udaıy dálel­denip keledi. Professor Bernshtam Alma­tynyń osy kúngi Taýly qyrat (Gornyı Gıgant) tusynan ejelgi úısin taı­palarynyń qonystaryn taýyp, «Bul turaq bolashaqta Almaty qalasy túsken aýmaq­ta otyryqshylyqtyń bolǵandyǵyn eshbir talassyz dáleldeıtin alǵashqy qu­jat bolyp tabylady» dep Almaty qalasy tarıhynyń naqty qaı kezden bastaý alatynyn kórsetip berdi.

Avtor budan soń úısin mádenıetiniń erekshelikterine toqtalyp: «Úısinder altyn­nan túrli zergerlik buıymdar ja­saý­da úlken sheberlikke qol jetkizdi» dep ózi bas­qarǵan ekspedısııa sheńberinde 1939 jyly Qarǵalydan tabylǵan asyl tas­tarmen kómkerilgen altyn dıa­de­ma­nyń ǵylymı sıpattamasyn jasady. Bul jádiger qazir Almatydaǵy Ortalyq memlekettik mýzeıde saqtaýly.

Táýelsizdik jyldarynda qazaq ǵalym­dary qytaı muraǵattary men ejelgi qy­taı jylnamalaryna qol jetkizilgen soń ejelgi Úısin memleketi týraly jańa maǵlumattar ǵylymı aınalymǵa shyqty. Alataý men Alakól aralyǵyndaǵy Je­tisý jerin mekendegen úısinder biz­diń dáýirimizge deıingi 107 jyly Qytaı­men dıplomatııalyq baılanys orna­typ, ımperator úısin Kúnbıine qa­ryn­da­sy Sınzıýndi uzatýǵa deıin bar­ǵan. Dıplomatııada bul teń dárejedegi Mem­leket basshysyna ǵana kórsetiletin qurmet sanalady.

Bernshtam eńbeginde kóne «dýlý» taı­­pasynyń qazaqtar quramyndaǵy «dýlat» taıpasynyń arǵy atasy ekendigi, olardyń bizdiń zamanymyzdyń alǵashqy myńjyldyǵynda Shý men Talas qana emes, Ile Alataýynyń etegin mekendegenin atap óte kelip: «Bul shuraıly jerler qazaqtar ishindegi dýlat taıpasynyń arǵy atalary – kóshpeli túrikterdiń dýlý taıpalyq konfederasııasyna tıesili boldy» degen qorytyndy jasaıdy. Alataýdy mekendegen ejelgi túrik taı­palarynyń tarıhy men mádenıetine degen úlken iltıpatpen jazylǵan zertteý Almaty shahary men onyń tarıhyn zertteýdegi úlken beles boldy jáne keıin­gi zertteýshilerge áli kúnge deıin ba­ǵyt-baǵdar silteýmen keledi.

Ejelgi ǵundar men kók túrikter tarı­hyna qatysty osy kúnge deıin ǵylymı qundylyǵyn joımaǵan, Jetisý ólkesi, Ońtústik Qazaqstan, Ortalyq Azııaǵa qatysty tamasha ǵylymı eńbekterdiń serııasyn jasaǵan ǵalym ómiriniń sońyna qaraı órkenıet pen mádenıetten mesheý qalǵan, keshegi buratana, jabaıy delinip kelgen halyqtyń kóne tarıhyn keńestik ıdeologııa qalyptastyrǵan konsepsııadan kóterińki baǵalaǵany úshin kóp qýǵyn-súrginge ushyrady. Shyǵarmalaryn qaıyra basýǵa tıym salyndy.

Osy tusta qazaq qana emes, jalpy túrik halyqtaryna jasalǵan myna bir qııanat týraly aıta ketpeske bolmas. Patshalyq Reseı tóńkeriske deıin Túrkııadan basqa búgingi bes táýelsiz memleket bolyp otyrǵan qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, ázerbaıjan ulttaryn túgeldeı jaýlap aldy. Imperııanyń ishinde qalǵan tatar, bash­qurt, noǵaı, t.b. iri sandy túrik halyq­taryna da otarshyldyq qamytyn kıgi­zip, bárine túzem, buratana, jabaıy degen aı­dar­ taqty. Sol sebepti olar artta qalǵan halyqtar dep sanaldy. Re­seı otarshyldyq saıasatynyń maqsaty da jabaıy halyqtardy órkenıetke, má­denıetke tartý dep nasıhattaldy. Mun­daı ımperııashyl, órkókirek saıasatqa sáıkes damymaǵan halyqtyń keshegi mádenıeti de bolmaýǵa tıis edi.

Ǵylymı shyndyqty attap óte al­maǵan keıbir orys ǵalymdary túrik halyqtarynyń kóne mádenıeti orys halqynyń jeke knıazdikterge birigýinen tym-tym aryda ekendigin moıyndaýǵa, jazýyna týra keldi. Sondyqtan olardyń basym kópshiligi óz eńbekterin áýeli fransýz, nemis, aǵylshyn tilderinde jarııalaýǵa májbúr boldy. Máselen, V.Rad­lovtyń qazaq, qyrǵyz, tatar halyq­tary týraly eńbekteri nemis tilin­de jazylyp, áýeli Germanııada jarııa­lan­dy. Tipti álemdik órkenıettiń jaý­hary sa­nalatyn Orhon-Enıseı eskert­kish­teriniń qupııasyn da dat ǵalymy Tomsen ashty.

Túrik halyqtarynyń mádenıetten mesheýligi týraly tezıs keńes zamanynda da ústemdik etip keldi. Mundaı qaıys noqta Stalın ólken soń sál bosańsyǵany­men, kommýnıstik ıdeologııa deńgeıinde únemi qoldaýǵa ıe bolyp otyrdy.

Ataq-dańqy Bartold pen Bernshtam­daı bolmasa da, Almaty tarıhyn zertteýge ózindik úles qosqan taǵy bir avtordyń esimin erekshe atap ótken lázim. Ol V.Bartoldtyń ózi joǵaryda biz keltirgen eńbeginde silteme jasaıtyn ólketanýshy, arheolog V.D. Gorodeskıı.

Almaty tarıhyn zertteýshiler únemi aınalyp soǵyp otyratyn 1927 jyly Tashkentte V.V.Bartold qurmetine arnalyp shyǵarylǵan jınaqta basylǵan V.Gorodeskııdiń «Ostatkı drevnego poselenııa k ıýgý ot g.Almaty (byvsh. Ver­nyı)» atty eńbeginde osy kúngi Kishi Alma­ty men Esentaı (Vesnovka) ózenderi ara­lyǵyndaǵy ortaǵasyrlyq qalanyń orny zert­tele kelip: «1922 jyly birneshe ret Almatynyń ońtústigine qaraı Vesnov­ka ózeniniń mańynda bolǵanymda ózennen tasylyp, eski qalanyń irgetasyna qalanǵan tórtburyshty qalyptaǵy tas­tardy kórdim» dep jazylǵan (V.V. Bar­told «Týrkestanskıe drýzıa, ýchenıkı ı pochıtatelı», Tashkent, 1927, s.145). Ol 1924 jyly eki ózen aralyǵyn kartaǵa túsirip (ol Bartold jınaǵynda jaryq kórgen), kóne qalanyń ornyn ǵana emes, oǵan qatysty kóptegen jádigerlerdi taýyp, ony Jetisý gýbernııalyq mýzeıine ótkizedi.

Vernyı bekinisin «salýshylar» ortaǵasyrlyq Almatydan tabylǵan kóne jádigerlerdi óreskel jabaıylyqpen paıdalanǵan. V.Gorodeskıı Krıýkov deıtin kópes maı shaıqaıtyn zaýytyn Úlken Almaty ózeni boıyndaǵy kóne zaman­dardan jetken eski dıirmenniń ornyna salyp, onyń ústińgi tasyn usta­hanasynda paıdalanǵan. Al dál osy dıir­menniń astyńǵy tasy Talǵardan tabylǵan. Ony «Bolshevık» kommýnasynyń jumysshylary tórtke bólip, teri óńdeý zaýytyna paıdalanypty. «Mádenıet taratýshylardyń» tirligi men qam-qareketiniń sıqy, eshbir ásireleýsiz, týra osyndaı nadan keýdelikpen júzege asty.

Gorodeskıı maqalasy men ol júrgiz­gen zertteýlerdiń taǵy bir qundy tusy onyń Almaty dál búgingideı qanat jaımaı turyp, eski qalashyqtyń orny da, onyń qırandylary da saqtalǵan kezde jazylǵandyǵynda.

Otandyq tarıh ǵylymy órken jaıyp, ulttyq kadrlar qalyptasqan jaǵdaıda Almaty men onyń tóńireginiń tarıhyn zertteý K.Aqyshev, M.Qadyrbaev, K.Baı­paqov, Z.Samashev sııaqty talantty ǵalym­dar tarapynan keń kólemde, tarıh jáne arheologııa ǵylymynyń san sa­lasynda júıeli túrde júrgizildi. Pro­fessor Kemel Aqyshevtyń 1969 jyly Almatydan 50 shaqyrym jerdegi Esik qorǵanynan bizdiń zamanymyzǵa deıingi V ǵasyrda ómir súrgen saq hanzadasyn tabýy kóne shahardyń san qatparly ta­rıhyn álemdik deńgeıge kóterip, ony ǵylymı turǵydan tanýdyń jańa baǵytyn qalyptastyrdy.

Bizdi erekshe qyzyqtyratyny – Altyn adam tabylǵan qorymnan shyqqan kú­mis tostaǵan. Onyń syrtqy jaǵyna rýna tárizdes jazýmen eki jolǵa 26 tańba shekilgen. Ǵalymdar bul jazýdy túrlishe oqyp, árkim ózinshe joramal jasaýmen keledi. Bizdiń paıymdaýymyz boıynsha shyndyqqa eń jaqyny – kórnekti túrkolog, kóne túrki jazýynyń álemdik deńgeıde moıyndalǵan aıtýly mamany, professor Altaı Amanjolov ustanymy. Ol kúmis tostaǵandaǵy tańbalardy kóne túrki jazýlarymen salystyra kelip, mátindi «Aǵa, sańa ochýq! Bez chók! Býkýn igre (r?) azuq» dep oqyp, ony «Aǵa, saǵan bul oshaq! Bóten (jat eldiń adamy) tizeńdi búk! Halyqta azyq-túlik mol bolǵaı!» dep aýdardy (Amanjolov A., Túrki fı­lo­logııasy jáne jazý tarıhy, A., 1996, 43-bet).

 

 

Altyn adammen birge tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy jazý

––––––––––––––––––––––––––––––

Altyn adamnyń tabylýy álemdik arheologııa tarıhynda ǵana emes, túrki jazýyndaǵy ǵajaıyp jańalyq boldy. Ol kóne túrki jazýynyń tarıhyn myń jylǵa deıin shegerip, qazaq jerin mekendegen ejelgi taıpalardyń osydan 2500 jyl buryn óz jazý-syzýy bolǵandyǵyn aıqyn dáleldep berdi. Osylaısha, «Ejelgi Altaı, Ońtústik Sibir men Jetisý, Taraz óńirin mekendegen prototúrik taıpalarynyń kóne jazýy bizdiń dáýirimizge deıingi alǵashqy myńjyldyqta qalyptasty» degen ǵylymı konsepsııa ornyqty.

Professor Altaı Amanjolov 1961, 1977 jyldary Taraz, Talas óńirinde tasqa qashalǵan taǵy 3 eskertkishti taýyp, ony zertteý men oqý barysynda óz pikirin odan tolyqtyra ári naqtylaı tústi. Ǵalym keıin arheolog F.Aryslanov 1969 jyly Ertis boıynan tapqan qola aınadaǵy jazýdyń qupııasyn ashyp, keıin Semeı, Ertis óńirine 1983 jyly jasaǵan ǵylymı ekspedısııa barysynda ózi tapqan kúmis bilezik pen tas mórdegi jazýdy oqý arqyly kóne túrki jazba eskertkishteriniń taralý arealyn keńeıtip, bastapqy tujyrymyn birjolata bekite tústi.

Professor A.Amanjolov keıin ja­saǵan ekspedısııalary negizinde Ile ózeni boıynan ózi ashqan kóne túrki jazba eskertkishteriniń jádigerleri boıynsha bitik jazýynyń Orhonnan tartyp, Altaı, Ertis, Jetisý, Almaty, Ile men Talas boıyna deıingi aralyqtarda erkin qoldanysta bolǵandyǵyn jáne bul ólkeni mekendegen taıpalardyń ortaq tilde sóılegenderin naqty ǵylymı tujyrymdarmen dáleldep berdi.

Osy tusta myna bir shetindeý máselege de toqtala ketsek, artyq bola qoımas. Túrik halyqtarynyń ejelgi mádenıetin tuqyrtý naýqany barysynda Esik qorǵa­nynan tabylǵan kúmis tostaǵandaǵy jazý­dy ejelgi baktrııa nemese soltústik úndi taıpalarynyń (kharoshthı) jazýy bolýy múmkin deıtin de gıpotezalar áli kúnge deıin qylań berip qalady.

A.Amanjolov ómiriniń sońyna qaraı osy joldar avtorynyń demeýimen 2003 jyly jaryq kórgen «Istorııa ı teorııa drevnetıýrkskogo pısma» atty irgeli monografııasynda: «Kú­mis tostaǵandaǵy jazýdy oqýdaǵy 1971 jyly usynylǵan nusqa oǵan ke­lispegen ıdeıalyq qarsy­lastar men­ dıletanttardyń nazar aýdarýǵa turarlyq mańyzdy argýmentteriniń bolmaýy jáne bul nusqany teristeıtin ǵylymı eńbekterdiń jarııalanbaýy sebepti áli kúnge deıin myzǵymastan sol ornynda tur» dep bul jazýlardy parsy, soǵdy, úndi jazba eskertkishterimen baılanystyryp júrgenderdiń pikirine baltamen shapqandaı toıtarys beredi. (A., 2003 jyl, 221-bet).

Munyń bárin termelep otyrýymyzdyń taǵy bir sebebi – ejelgi Almaty arǵy babalarymyzdyń kıeli qonysy ǵana emes, osydan 2500 ǵasyr buryn tól jazý-syzýy bolǵan jalpy adamzat órkenıetiniń altyn besigi ekendigine nazar aýdarý. Aldaǵy ýaqytta babalarymyzdyń altynmen aptalyp, kúmispen kúptelgen, asyl tastarmen áshekeılengen asyl buıymdary áli talaı tabyla jatar, biraq kóne jazýdyń orny bólek. Sondyqtan professor A.Amanjolov ǵylymı turǵydan dáleldegen jazý úlgisiniń qazaq qana emes, tutas túrik dúnıesi, jalpy adamzat órkenıetindegi alar orny, qosar úlesi aıryqsha bolyp qalatyny anyq.

Táýelsizdik tusynda professor Z.Samashev bastaǵan ǵalymdar Almaty tarıhyn odan ári tereńdetip, paleolıt zamanyna deıin apardy. Olar osy kúngi Almatydaǵy alǵashqy adamzat qonystary tómengi paleolıt zamanynda, ıaǵnı osydan 100 myń jyl shamasynda bolǵandyǵyn naqty arheologııalyq qazbalar negizinde dáleldep, Fabrıchnyı poselkasy mańynda júrgizilgen arheologııalyq zertteýler nátıjesinde tómengi paleolıt dáýirine jatatyn tastan jasalǵan quraldardy tapty.

Qazba jumystary barysynda shyqqan qaldyqtardy saralaı kelip, ǵalymdar: «Búgingi kúnge deıin jınaqtalǵan derekterge sáıkes ejelgi adamdar qazirgi Almatynyń aýmaǵynda alǵash ret osydan 100-50 myń jyl buryn tómengi paleolıttiń mýster dáýirinde – tas ǵasyrda paıda boldy» degen qorytyndyǵa keledi (Samashev Z., Grıgorev F., Jýmabekova G. Drevnostı Almaty, A., 2005, s.18).

Professor Samashev bastaǵan top osy kúngi Kóktóbe men Jarbulaq ózeniniń boıynan neolıt dáýirine (b.z.d. V-III myńjyldyqtar) qatysty qarapaıym eńbek quraldaryn da tapty. Bul týraly avtorlar: «Bul kezde Ile Alataýynyń baýraıy ejelgi adamdar qonysy bolǵandyǵyn arheologter ashqan kóptegen neolıttik turaqtar dáleldeıdi» dep jazady (Samashev Z., Grıgorev F., Jýmabekova G., Drevnostı Almaty, 2005, s. 18).

Eger tómengi paleolıt zamanyndaǵy jádigerlerdi ejelgi Almatynyń alǵash­qy qabaty deıtin bolsaq, b.z.d. V-III myń­jyldyqtarǵa jatatyn jańa tas ǵasyry – neolıt zamanynan tabylǵan mıkrolıtter (ańshylyq, balyq aýlaý, terimshilik pen teri óńdeý maqsatynda qoldanylatyn shaǵyn quraldar), nýkleýster (tastan jasalǵan qyrǵysh, keskish quraldar) men keramıkalyq zattar qaldyqtaryn ejelgi Almatynyń ekinshi qabaty deýge tolyq negiz bar.

Keıingi jyldarda ashylǵan arheo­logııalyq zertteýler nátıjesinde Almatynyń úshinshi qabaty sanalatyn – qola dáýirden tabylǵan zattar Almaty men onyń mańynda bir-birimen jap­sarlas tizbekti eldi mekender men ejelgi qonystar bolǵandyǵyn dáleldedi. Iý.Motov, T.Jumabekova bastaǵan arheologter 1991 jyly Tómengi Kamenka mańynan b.z.d. IV jáne IX ǵasyrlarǵa qatysty 20-dan astam kóne molalardan sol zamannyń materıaldyq mádenıetin aıǵaqtaıtyn mol jádigerler tapty.

Arheologter K.Aqyshev pen Ǵ.Qý­shaev­tar 1960 jyldary Medeý jaq­taǵy Butaqty jáne Aqsaı shatqalynan tapqan jádigerler b.z.d. II jáne I myń­jyldyqta Almaty men onyń mańynda ejelgi taıpalardyń turaqty qonystary bolǵandyǵyn dáleldedi. Bul taıpalar atalǵan dáýirde birtindep kóshpelilikten jartylaı kóshpelilikke, maýsymdyq kóship-qonýǵa qolaıly qalashyqtarǵa ornyǵa bastaǵan.

Almatynyń tórtinshi qabaty – saq-úısin mádenıetine qatysty kezeń. Munyń dáleli – qalanyń dál irgesindegi áıgili saq patshalarynyń qorǵandary. Kezinde biz olardy «dala pıramıdalary» dep ataǵanbyz. Professor K.Aqyshev Ile jaǵasynda ornalasqan áıgili «Besshatyr» qorymynda 31 saq qorǵany, al Esik qorymynda 40-tan astam osyndaı qorǵan bolǵanyn anyqtady.

Ejelgi saqtar men úısinder tek altynnan ǵana buıymdar jasaǵan joq, olardyń qoladan quıǵan zattary men onyń quıý tehnıkasy, kórkemdik qundylyǵy búgingi zaman adamdaryn da tań-tamasha qaldyrýmen keledi. Kezinde Almatynyń dál irgesinde Kamenskoe plato eldi mekeninen, Úlken jáne Kishi Almaty ózenderi boıynan tabylǵan b.z.d. VII-II ǵasyrlarǵa qatysty qola jáne mys qazandar men tabaqtar, sadaq tartqan ańshylar men maldas quryp otyrǵan adamdar beınelengen shyraǵdan men qurbandyq taqtalary, qoladan quıylǵan qanatty at pen barys, jolbarys pen arystan músinderi, at ábzelderi, mıftik sıpattaǵy túrli zoomorftyq beıneler – saq-úısin mádenıetinen jetken baǵa jetpes muramyz.

Munyń bári – bizdiń zamanymyzǵa deıingi X ǵasyr shamasynan bastap, Almaty men onyń tóńiregin ejelgi saq, úısin taıpalarynyń biz áli kúnge deıin keshendi túrde zertteı almaı júrgen ǵajaıyp mádenıet qalyptastyrǵanynyń aıqyn dáleli. Almatynyń ár tusynan júrgizilgen qurylys jumystary barysynda qazirge deıin tabylyp jatqan ejelgi qonystarynyń orny bul boljamdy tolyǵymen rastaı túsedi.

Almatynyń besinshi qabaty Túrik qaǵanaty (VI-VIII ǵasyrlar) kezinde paıda boldy. Áıgili Býmyn qaǵan 552 jyly han taǵyna otyrǵanda inisi Estemıdi qaǵanattyń batys bóligine ıabǵý, ıaǵnı memlekettegi ekinshi adam etip qoıady. Ol 554-56 jylǵy kók túrikterdiń qalyń qolyn bastap, Altaı asyp, Jetisý, Taraz, Túrkistan ólkesin túgeldeı qaǵanatqa qaratyp, tili men mádenıeti tamyrlas ejelgi úısin, dýlat taıpalaryn ımperııaǵa qosady.

Vızantııamen dıplomatııalyq, saýda baılanysyn ornatqan Estemı áýeli Samarqand pen Buharany baǵyndyrdy. Budan keıin 567 jyly Araldan asyp, Edildi boılap, Soltústik Kavkazdy túgel jaýlap, Iran shebi sanalatyn temir qaqpa – Derbentke deıin jetedi.

Dańqty qolbasshylyǵymen qatar aqylman saıasatker bolǵan Estemı Iranmen uzaq jyldarǵa sozylǵan daý-shardy bitimmen aıaqtap, qyzyn qazaq tarıhynda ádiletti patsha – Naýsharýan atanǵan, Fırdaýsıdiń áıgili «Shahnamesinde» jyrlanatyn shahınshah Qusyraýǵa (Hosrov I) uzatady. Dál osy nekeden Irannyń kelesi patshasy Ormyz týady.

Estemı Vızantııa ımperatory Ekinshi Iýstınniń jibergen elshisi Zemarhty Syrdyń boıyndaǵy on eki qanat aq ordasy – kıiz úıde qabyldaǵan. Bul – vızantııa, ıran jáne túrik hronıkasyna túsken áıgili oqıǵa. Mine, osy Estemı qaǵan bılik qurǵan tusta Jetisý ólkesi, osy kúngi Almaty mańy túgeldeı Túrik qaǵanatynyń bıligine kóshedi.

(Jalǵasy) 

 

Muhtar QUL-MUHAMMED,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi