Mosart pen Salerı

«О́limge jan ekensiń qııa  almaıtyn, О́leńniń qushaǵyna sııa almaıtyn; «Qazaǵyń – qane?» – dese, «Minekı!» – dep, Kórsetse jer júzine – uıalmaıtyn!» (Syrbaı Máýlenov).  AVTORDAN Mosart pen Salerı. Pýshkın men Dantes. Lermontov pen Martynov. Mahambet pen Baımaǵambet. Esenın men Troskıı. Mandelshtam men Stalın. Shákárim men Qarasartov. Pasternak pen Hrýshev. Brodskıı men Brejnev. Pablo Nerýda men Pınochet. Dana men Darynsyz... Bul – máńgilik taqyryp. Ol týraly bir kezde Pýshkın de qalam tartqan-dy. Adam­zat barda dana da, darynsyz da bolady. Sondyqtan, óz zamanynyń Mosarttary men Salerılerine ár urpaqtyń ókilderi ózin­she qarap, ózinshe baǵa beretini de zańdy quby­lys. Ot aýyzdy, oraq tildi Baýyrjan Momysh­uly: «Men soǵysta – qorqaqtardy, ádebıette – darynsyzdardy jek kóremin», – degen edi. 1937 jyldyń Salerıleri ne istemedi? Olardyń qurbandary kóp qoı: Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Júsip­bek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýlatov, Sáken Seı­fýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın... QASIRETTI HIKAIа (1937 jyl hronıkasy) «Ǵabıt, Sábıt partııadan shyǵyp qaldy. Ǵabıt Músirepov partııadan shyqqan kúni ózimen óksheles bir jazýshy Qusnı kelinimizge: «Úılerińniń kiltin eshkimge bermeńder!Basqa bireý kirip qoımasyn! Bul úıge men kiretin boldym», – dep telefon soǵypty. Ǵabıttiń úıine kirmekshi bolǵan álgi jazýshy aıaq astynan ózi qamalyp qalypty. Sáken, Ilııas, Beıimbet, Ǵabbas ustalyp ketkennen keıin artta qalǵan usaq-túıekterge ataq berip, esirtip jatty. Olar jınalys kezinde áldenege kelispeı qalǵanda: «Áı, sender shyǵyńdarshy! Biz ózimiz, ordendi jazýshylar, ońasha qalyp, sheship alaıyq» – deıtindi shyǵarypty. «Bassyz úıdiń balasy – beıbastaq», – degendeı, aǵa jazýshylar ketip, bas kóterer birazy partııadan shyǵyp qalǵan soń, usaq-túıekteri sol kókbazarǵa jınalyp alyp, keshke deıin araq-sharap, syra iship, shybyndap júretin kórinedi. Izdeıtinderi – pále...» (Gúlbahram). Tórt taraptan tóbeleske shaqyryp, Tóbemizden qarap tur bir Maqulyq! O, Gúl-Apa! Ýa, Muńlyq, Jan-ana! Tarıh degen – tap tartysy ǵana ma? Mosart penen Salerıdiń shaıqasy Júrip jatyr qalada da, dalada.   Laýreattar, laýazymdar kim edi – Qara tas bop qatyp qalǵan júregi?! O, ne degen jıirkenishti súreńi: Kókteı solyp jatqan kezde gúl-eli, Kókbazarda sharap iship júredi!   O,sumdyq-aı, qalshyldaıdy boı da áli, Gomerińdi olar kim dep oılady?! О́ltirip kep balalaryn Jambyldyń, Janazasyn qaraly úıde toılady!   O, Gúl-Apa! Dertiń, qaıtsem, emdeler? O, Analar! Qasıetti jeńgeler! Otanynyń qanyn iship alǵan soń, Sharap iship jatyr myna pendeler!   Al, ishińder, joq Alyptar toby alda, Máz-meıram bop bylshylyńdy soq onda: Kóńilderiń kók bazar ǵoı, danany – Darynsyzǵa talatatyn qoǵamda!   Sumyraıda kim bar saǵan teń keler? Qarap tursyn qaraly anaý jeńgeler: Ilııasy, «Qulageri» bolmasa, Mástegine máz bolady pendeler! Al, ishińder, esten tanyp, mas bolyp, Endi qalǵan mynaý elge bas bolyp! Sondaǵy ishken araqtaryń, mine, endi Kózimizden aǵyp jatyr jas bolyp! ...O, Gúl-Apa! Qoıshy, aıtpashy sol jaıdy, Olar sendeı qaı tereńge boılaıdy? Oshaǵy men qý basy úshin – ońbaǵan Otanynyń janazasyn toılaıdy! Arany – ashyq, Qan ishse de toımaıdy! Qý qulqyny bárin qurtpaı qoımaıdy! Kúlli álemniń jendetteri osyndaı – Kók bazardyń dańǵoıynsha oılaıdy! Joq, Gúl-Apa! Aıta tússhi, Jan-Ana! Tarıh degen – tap tartysy ǵana ma: Tasyrlarǵa Berııalar jan tartyp, Qasymdar da qalyp qoıǵan dalada! Aıta bershi... Aıta bershi, Jan-Ana! Tarıh degen – tap tartysy ǵana ma? Jas kezinde óleń jazǵan nalaly – Stalınniń izinen qan tamady. Taqqa minip, kıdi-daǵy jyrdan táj, Aqyndardy Abaqtyǵa Qamady!   Sháıir shirkin keýdedegi keptermen, Kózin jumyp, kókti kezsem dep kelgen. Qurandy da jazyp edi óleńmen , Qudaı bizdi nege osy jek kórgen?! О́zegine órip óksik keletin, О́rkeýde bop baram osy nege tym? «Aqyndardy erkeletý kerek» dep, Marks aıtty desem, kim bar senetin?!   Senbeı me eshkim?! Oǵan-daǵy kónem men, Kóne-kóne kónbis bolǵan tól em men. Áýlıeniń áýlıesi – Iаsaýı, Ol da jazǵan hıkmetin – О́leńmen! О́stip júrip osy óleńmen ólem men!   «Alty arys» dep, «Qaıran bes báıterek» – dep, Egilemiz endi elden erek kep; ...Mańǵaz Marks kimge senip aıtty eken – «Aqyndardy erkeletý kerek dep!».   Markster joq... Endi kimmen keńesem?! Muqaǵalı – Muzbalaǵyń eresen, – Kórinbeıdi! Ol da Sáken edi ǵoı, Jer betinde qabiri bar demeseń?! GÚLBAHRAM MEN AIаN (Eskertkishtiń jobasy) «Poıyz Kókshetaýǵa keldi. Balam qolymda máń­gilikke kóz jumdy... Býynymnan ál taısa da, Aıa­nym­nyń óli denesin qushaqtap, qalaǵa tarttym...» (Gúlbahram) Júregin osy oırandy jyldar pyshaqtap, Kóshede júrgen arýaqtarǵa usap qap: Barady áli bul áıel talaı qalaǵa, Marqum ulynyń óli denesin qushaqtap! Qular ma eken bir attap, eki... úsh attap, Molada júrgen arýaqtarǵa usap qap; Jalaqorlardyń úıine kirip barady ol, Marqum ulynyń óli denesin qushaqtap!!! Molada júrgen arýaqtarǵa usap qap, Júredi ol óstip bir attap... eki... úsh attap... Kiredi ol óstip Kaganovıchtiń túsine, Marqum ulynyń óli denesin qushaqtap...   Janary – tuman, kórsoqyr janǵa usap qap, Qarady elge bir attap... eki... úsh attap... Barady ol óstip Stalın týǵan Gorıge, Marqum ulynyń óli denesin qushaqtap!!!   О́ńi emes onyń, kóz aldy – kúńgirt tús appaq, Qular ma eken bir attap... eki... úsh... attap? ...Elý jyl júrdi osy áıel kezip kósheni, Marqum ulynyń óli denesin qushaqtap...   Zamany quryp usaq pendemen – usaqtap, Qarady turyp bir attap bizge... úsh attap... Barady kirip «Tarıh» deıtuǵyn kúmbezge, Marqum ulynyń óli denesin qushaqtap... Repressııa qurbandaryna eskertkish ornatý týraly áńgime kóterilgende, meniń kóz aldy­ma osy kórinis elestedi. Dál osyndaı eskert­kishti Stalınnen bastap, sol kezdegi Saıası Bıýrodaǵylardyń báriniń týǵan jerine qoıyp shyqsa, saýap bolar edi. Topyraqtan endi qaıtyp mundaı qanypezerler týmaýy úshin! Kúnderdiń kúni músinshiler Aıan men Gúlbah­ram­ǵa da eskertkish qoıýdy qolǵa alar... О́ıtkeni, óz shejiresindegi árbir taǵylymdy tarıhı oqıǵany tól kórkemónerinde beıneleý – kórgendi eldiń qasıetti paryzy. Árbir adam úńireıgen kósheler men ańyraıǵan alańdarǵa qarap, kózin satpaı, óz halqynyń bozdaqtaryna, eń áýeli, óz júreginde ózi eskertkish turǵyza almasa, adam balasynyń jady men bolmysynda, tarıhy men bolashaǵynda qandaı mán, maǵyna qalmaq?! Marına Svetaeva «Meniń Pýshkınim» degen. Abaıdyń Pýshkıni odan bólek edi... Iá, árkimniń óz Pýshkıni, óz Sákeni bolýǵa tıis.  MENIŃ SÁKENIM Tiri jan joq moıyndaıtyn kináni, Kózderinde kúmándi oılar tunady... О́ńińde sen sarbazdarǵa ilestiń. Kórdiń talaı teperishin tirestiń. Zilzalamen, qaıran aqyn, sol kezde, Túsińde de kelip ketti kúreskiń!   Tula boıyń – tunyp turǵan kelisim, Kórgiń kelmeı jetesizdiń jeńisin – Túsińde de ar-uıat dep , Alash dep, Azap shegý – arman edi Sen úshin!   Qandaı ǵana kináń bar edi, joldas, á? Qudaıyń da qul-qutandy qoldasa; El-jurtyń da eńseli bop turǵan soń, Tákapparlaý júretiniń bolmasa?! Piriń edi – Lenın men dana Abaı. Dala uly ediń. Kóńiliń de – daladaı; Tap jaýyna bolǵanyńmen tákappar, Qaıran aqyn, baladaı eń, Baladaı!   Sábı ediń, Kózińe jas tola ma, Jatqan jeriń besik emes – mola ma?! Qara nardy qaıda salsań – sonda sal, Balalardy azaptaýǵa bola ma?!   Tula boıyń – saf sulýlyq, erkelik. Zulymdyqtan júregińde dert enip; Sumdy kórseń – kúkirt tıgen shı qusap, Lap ete qap... Ketýshi ediń órtenip!   Sovetstan syıyp ketken jyryńa, Qyran ediń qanat qaqqan shyńyna. Suńqar qusap qaraıtynyń qııaǵa, Qarǵalardyń tıdi me eken jynyna?   Kórkińe eger kózi tússe jan adam – Isi erkekti kórgendeı bop jańadan – Adamzattyń Sulýy Sen ekensiń Anda-sanda týatuǵyn anadan! Áıelderge sendeı seri jolyqsyn, Jolyqsyn da lázzatqa molyqsyn: Álemdegi erkek bitken – bir tóbe, Sáken aǵa, Sen – Bir tóbe bolypsyń! Kókshetaýdan bóten jerdi jersinbeı, Qoıǵandaısyń basqa ólkege sen sińbeı. Seni kórse buzylypty bir kúnde, Áıelder de kúıeýlerin Mensinbeı!   Aq patshany taqytynan ushyryp, Quldyq kúırep, Kúńdik kúırep, Ishi ulyp, Ań-tań boldy bosaǵada qalǵan bas, О́z úıinde tórdiń baryn túsinip.   О́rge qaraı kósh túzedi ór eliń, О́ńez zattan teris qarap óreniń. Kórdi sonda bas kótergen Tóleńgit, О́zderindeı pende ekenin Tóreniń!   – Alla! Qara, tanısyń ba bizdi?! – dep, Sol zamanda toı-tamasha qyzdy kep, Berdi me eken Bekejandaı jaý taýyp, Qaıda barsań – sonda barǵan Qyz Jibek? Tap jaýyna qabaǵyńdy sýytyp, Qaǵyp óttiń kisi kórmeı muny túk. Úlestirdiń aqqýlarǵa jyr-shashý, Qarqyldaǵan qarǵa baryn umytyp!   Kúl-kómeshke tıip ediń búlikteı, О́r talǵamyń óńezbenen kirikpeı. Aınakólde jatyp aldy mamyrlap, Sen kelgende – Aqqýlar da úrikpeı!   Sen jahannyń jasyny ediń jat úshin, Bir bolsa da Shyǵysyń men Batysyń. Ǵalamnyń bar qarǵalary jınalyp, Ańdyp júrip tapty ma eken qapysyn?!   Saýalym bar Stalınge – Atańa, El qulaǵy – elý, О́sek jata ma: Qarǵa bitken qarqyldady eken dep, Aınakóldiń aqqýlaryn ata ma?! TAR JOL, TAIǴAQ KEShÝ Tiri jan joq moıyndaıtyn kináni, Kózderinde kúmándi oılar tunady... Sáken aǵa! Sardar aǵa! Qyranym! Joqtaý bolyp seni izdeıdi jyr-ánim; Seıilte almaı qara túnniń tumanyn, Bozdap turyp keledi bir jylaǵym!   Joq qoı jerde senen qalǵan mola da! O, sumdyq-aı, molasyz jan bola ma?! Egileıin! Eńireıin, al, odan Úńireıgen seniń ornyń tola ma?   Bar baýyryń kózden monshaq tógedi: «Baýyrym...» – daǵan joqtaý bolyp óleńi. Kóz jasynan jer kógerse, endigi Jeruıyqta júretin kez bop edi...   Jala bolyp jabysaryn kúnániń, Qaıdan bilem? Kózdiń jasyn buladym; «Halyq jaýy!» degen sózden, tars bitip, Áli, mine, shýyldap tur qulaǵym! Ǵazız jan! Qabiriń qaıda qazylǵan?! О́z uldaryn ózi óltirip endi kep – О́mir baqı joqtaý salý, eńireý, – Adamzattyń mańdaıyna jazylǵan!   Joq qoı sende mola túgil, tabyt ta. Rýhyń ushyp, tániń ǵana qalyp pa? Túsinbeımin – halyqtyń óz balasy, Qalaı ǵana jaý bolady halyqqa?!   Rýhyń – tiri! Aspanymda ushyp júr! Qas qaǵymda... kórgen dertti túsiń – bul. Túsińde ne sumdyq kórdiń, aıtshy, Aǵa, Túsindirshi! Túsindirshi! Túsindir!   Asaý Rýh – Arqaý asqaq dastanǵa, Solqyl bolar sońǵy tolqyn – jas janǵa. Aınalady adam táni máıitke, Rýhy ushyp ketken kezde – Aspanǵa! Tańsyq emes juldyzdardyń sónýi, Adamdardyń ajal sumǵa kónýi: Rýhy ediń qasıetti halqymnyń, Rýhtardyń múmkin emes ólýi!   Besik jyry – ol, Tárk etetin molany, Halyqtardyń, Alyptardyń sol – áni! «Arýaq!» dep aıqaılasa el-jurtyń, Arqamyzǵa Atoı bolyp qonady!   Pende qusap... sýyp bozǵylt tús-óńi – О́lgen joqsyń. Zatyń – Suńqar qus edi. Bar bolǵany sharshap, uıyqtap, tús kórdiń, Biraq, netken qorqynyshty tús edi!   Suńqar-Rýhyń aspanymda ushyp júr. Qas qaǵymda kórgen dertti túsiń – bul. Túsińde ne sumdyq kórdiń, jorıyn, Túsindirshi! Túsindirshi! Túsindir!   Til qatpaısyń kónip taǵdyr tezine. Tiri pende túspedi me kózińe? Meker elden qaıtyp ábden meseliń, Meniń de endi senbeısiń be sózime?!   Nege únsizsiń?! Til qatsańshy balańa, Baýyryńa, Saryarqańa, Dalańa! Tániń ólip ketkenimen, Sanada – Rýhyń máńgi tiri edi ǵoı, Jan-aǵa?!   Mine, meniń jan syrym – jyr-óleńim, Bar bolǵany – Kóz Jas edim, Kól edim... Qara Daq joq oıymda hám sózimde, Men joq edim essizdiktiń kezinde, Elýinshi jyly týǵan tól edim. Serik etip seniń Mýza – qusyńdy, Kózimdi ashyp, kórdim sulý músindi. Oshaǵyma, Otanyma máńgi ıe – Urpaq ekem, Urpaq degen – Áýlıe, Aıtaıyn ba sonda kórgen túsińdi? TÚS ...Tar jol, taıǵaq keshýlerdiń ishinde, Sharshap, Uıyqtap ketip ediń qaljyraǵan pishinde. 1937. Qorqynyshty tús kórdiń. Túsińde – Júr ekensiń órshigen órt-jalynda, Annenkovtyń azap vagondarynda!   Uıyqtap jatyp ózińe-óziń tań qaldyń. Sen shamdandyń, Nemenege shamdandyń? Sońyńnan sol shyraq ustap qalmaı qoıǵan jandardyń Ábjylannan aýmaıtynyn ańǵardyń!   Qaıran janyń qashan tabar mııatty, Keýdeńnen bir kúńirengen kúı aqty. 1918-diń qasiretin – túsińde Qaıta kórgen sııaqty!   Taǵy kelip tap boldyń ba jasynǵa? Neshe túrli kúdikti oı bar basyńda. Kózińdi ashsań, Kókiregi qaıǵy-sher Beıimbet pen Ilııas júr qasyńda! Kórgen syndy adam emes – búıini, Olardyń da túsip ketken ıini. Ań-tań qaldyń, Annenkovtyń ústinde – Mılısııa kıimi!!! Turyp qaldyń sonda túkti túsinbeı, Jany ketip, táni qalǵan músindeı. Túsim deıin deseń – óńiń syqyldy, О́ńim deıin deseń – týra túsińdeı! Sonda Ataman sóılep ketti qutyryp: – 18-de ketip ediń qutylyp... 37 oıran bolyp, soryńa – О́ziń kelip tústiń meniń qolyma! Qazyna ne – ury-qary úlesken? Búkil tarıh ótti teketirespen. Qol-aıaqtan shegendelgen Ǵaısa da Qaraqurym halyq úshin kúresken... «Bostandyq» dep – túrme boldy jetkeniń. Máńgi baqı tutqynymsyń tek meniń! Adamzatqa azattyqty saǵynǵan, Sen... Nemene... Ǵaısa bolam dep pe ediń?!. Al, ne shyqty paıǵambardyń jolynan? Ol – essizdik, ol – sher-azap, ol – lań! Endi seniń men jetermin túbińe, Ǵaısa da ólgen Pontı Pılat qolynan! Súıikti ulyn soqqylatqan sodyrǵa, Halyq degen kim, al, sonda? Tobyr ma!? – Jap aýzyńdy! Til tıgizbe halqyma! Jete almaısyń sen halqymnyń parqyna! – Essizderdiń bári de osy – el dese, Tús aspannan! Sóıleseńshi pendeshe! Nadan neme, súıesiń sol tobyrdy, Saǵan nege jala japty endeshe?! … Osyny aıtyp saq-saq kúldi Ataman, Túsińde de uıyqtatpaıdy jat adam. Neshe túrli oılar túıdiń ishińe, Kóz jetkendeı zilzalanyń kúshine, Endi, mine... óńińdegi Ázázil Mazaqtaıdy kirip alyp túsińe! QYRANDAR MEN QARǴALAR ...Tiri jan joq moıyndaıtyn kináni, Kózderinde kúmándi oılar tunady... Talaq qylyp tarpań sumnyń jyrqylyn, Eske alaıyq sol kezeńniń zirkilin: Bir jaǵy – maı, bir jaǵy – ý urtynyń Pendelerdiń biledi álem qulqynyn; Jylan olar – adamzatty arbaǵan, Túbine de jetken solar ultynyń! Izgilikti iship-jegen kózderi, Abaı aıtqan: «shoshqa týar sózderi». Násil de joq, Ult, Halyq ta joq onda, О́zderi bar, Tek – ózderi! О́zderi! Qarań qalsyn, qaıtedi olar ózgeni? Esi-derti – óz qaryny, óz demi. Qulqyny úshin qulyndaryn soıyp-jep, О́ńi kirip júre bermek – ózderi! Júrgenmenen máńgúrt qusap máńgirip, Jamandyqta tiriledi jan kirip. Qudaıǵa da senbeıdi olar ǵumyry, Markske de senbeıdi olar máńgilik! Abaıdyń da «osaldyǵyn» ańǵaryp, Ilııastyń shabytyna shamdanyp – Jahan jylap jatsa-daǵy – máz-meıram, Júredi olar tasbaqasha jan baǵyp! Adamzatqa arandaryn tur ashyp, Báıek bolyp, jankúıer bop, jylasyp; 30-ynshy jyldardaǵy belsendi – ol. Sol – 40-ynshy jyldardaǵy Vlasov! Tarıh – Ata ol jaıly, Neshe túrli hıkaıany tolǵaıdy. Toǵyshardyń kózin ashyp kórgeni – Oshaq qana – Otan degen bolmaıdy! Bir jaǵy – maı, bir jaǵy ý urty, áni, Taqsyretin tartady onyń jurty áli. Kezi kelse Muhtardy da muqatyp, «Sátin» taýyp Sákendi de qurtady!.. Minbelerge shyǵyp alyp, amaldap, Sol sheshender qyzyl tili jalańdap, – Bet-aýyzy shimirikpeı júr áli, Oljasty da jamandap! Kúlkili ǵoı, kúlkili ǵoı, kúlkili! Kúlemiz dep jylaımyz-aý bir túbi! Kim kóripti mundaı saıqal túlkini: Esimderin ózi qurtqan erdi aıtyp, Estelik te jaza alady bir kúni! Keshir, aǵa, Keshe kórshi, Ardaǵym! Otany joq opasyzda bar ma muń: Jeńderimen kózin súrtip soǵyp tur – «Jeke adamǵa tabynýdyń zardabyn!». Kórgen emes tyǵyryqqa tirelip, Ishterinen bir tirilip, bir ólip. Qabaqtaryn túıip alǵan qars jaýyp, Qasymdy da qabyldamaı jiberip! Qashan, biraq soǵan ishi nalydy? Jasynǵa kep janyn qashan janydy. «Maskúnem» edi Muqaǵalı keshe oǵan – Aqyn eken... Endi ǵana tanydy! Izgilikti iship-jegen kózderi, Abaı aıtqan: «shoshqa týar sózderi». Násil de joq, Ult, Halyq ta joq onda – О́zderi bar, Tek – ózderi! О́zderi!.. Jazýshylar arasynda júr olar, Aıtmatov «Boranynda» júr olar. Toqsan joldyń torabynda júr olar! О́zderi – aman. О́zgeler joq – Kýálar! Qalada da, Dalada da júr olar; O, sumdyq-aı, Qaıta qurý haqynda, Qalaı-qalaı qaqsaıdy, eı, mynalar?! Ázázildiń álegi endi jetti, Aǵa! Keýdem toly kek-nala ǵoı, kek-nala! Keýdesinde júrek te joq olardyń, Shyrmatylǵan ishek-qaryn bar tek qana! Kel, Mýzańa qanat baılap, samǵashy! Kózińmenen kórmeı turyp, nanbashy: Dúnıeniń betindegi Qara Daq – Sol sumdardyń salyp ketken Tańbasy! Jer túkpirin kezip sonyń elesi Tógiletin qan izdeıdi kelesi; Boqqa toly ishek-qarynnan turady – Ejov penen Berııanyń denesi! Zý-zý etip tóbemizden oq ushyp, Qaıran jeriń – qan maıdannyń qonysy! Sen jyrlaǵan – Revolıýsııa, Jan-aǵa, Júrek penen ishek-qaryn soǵysy!!! Jylan bolyp qastyq jasar uıaǵa, Qyran bolyp qaramaıtyn qııaǵa – Dúnıeniń kúlli kúıki-kómeshi Aınalady Antı-Poezııaǵa! Adastyryp aldaıtuǵyn ne bizdi? Ańqaý kóńil talaı taıaq jegizdi. Abdyrap qap ishek-qarynǵa aıttyq-aý, Júrekke arnap aıtatuǵyn lebizdi?!   Saǵan máńgi raqym nury jaýady, Rýhyńmenen tazalatyp aýany. Nege ulyna jala japty – degen sol – Túsińdegi Annenkovtyń saýaly – Izgilikti iship-jegen kózderi, – Ázázildiń shoshqa týar sózderi; Nala jatqan júregimdi shanshıdy. Jala japqan – Sol sumdardyń ózderi! Sen kónbeısiń jazmyshyna taǵdyrdyń Ata jaýdy aqyry esten tandyrdyń: Ishek-qarynnan qulan-taza qutylyp, Jer betine Rýhyńdy qaldyrdyń! Biraq, áli ishim dertti, Jan-aǵa, Qalaı seni qurban qyldyq jalaǵa? Netken sherli qasiretti Otanyń! Oraq-Balǵa, júzimenen Soqanyń – Jerge seýip izgiliktiń tuqymyn, Qurtsam dediń Toǵysharlyq Topanyn! Odan basqa kináń bar ma, jazyǵyń, Qaqsam dediń Qazaqstan qazyǵyn! Kóndi me oǵan Nadanyń men Pasyǵyń, Abdyrap-aq ketkeniń be, Asylym? Ordaly bir Odaq qylǵyń kep edi – Robınzonnyń Lashyǵyn! О́le-ólgenshe Aqıqatqa dilgirsiń, Ustata ma, biraq, bizge bilgir sum? Hrıstosty satyp ketken Iýda, Seni-daǵy kórsetti me? Kim bilsin... Satsa – satar! Qaıtem qýyp elesti, Er isińdi ekshep jatyr el esti. Halyq súıgen Sáken deıtin ór tulǵań, Qazaq deıtin halyqtan kem emes-ti! Eski tarıh elesi áli mıymda, Essizdikti bolmaı ma esh tyıýǵa? Ońymyzdan, Solymyzdan bir shyǵyp, Sońymyzdan qalmaı qoıdy-aý, Iýda?! Tar jol, taıǵaq keshýlerdi ne túrli, Keship ótip, kerim urpaq jetildi. Adamzattyń azasy bir, shattyǵy, Ázázil de – Bireý ǵana sekildi! Asqaq ómir atpaı qoımas tańdaı-dy, Násilińdi Násilińe jalǵaıdy. Qyran daýsyń qaıta kókten estildi, Biz Sen úshin sottamaımyz eshkimdi! Biraq, eshkim aqtala da almaıdy!!! Qusa jutyp, sýyp bozǵylt tús-óńi О́lgen joqsyń. Zatyń – Suńqar qus edi. Bar bolǵany sharshap, uıyqtap – tús kórdiń. Biraq, netken qorqynyshty tús edi! ...Tiri jan joq moıyndaıtyn kúnáni, Kózderinde kúdikti oılar tunady... Araılanyp atty, mine, nur tańyń. Tuǵyryńa qonshy, Qyran, Suńqarym! Oıan, Aǵa, oıan, qane, uıqyńnan, Endi mundaı tús kórmesin urpaǵyń! Nege únsizsiń?! Til qatsańshy balańa, Baýyryńa, Saryarqańa Dalańa! Tániń ólip ketkenimen, Sanada – Rýhyń máńgi tiri edi ǵoı, Jan- aǵa?! STALINNIŃ BALALARY Repressııa jyldary Aljırde (Akmolınskıı Lager Jen Izmennıkov Rodıny) balalar baqshasy da bolǵany anyqtalyp otyr. Shesheleri belgili, ákeleri belgisiz tiri jetimderdiń basyn qosqan osy balalalar baqshasynyń mańdaıynda: «Baqytty balalyq shaǵymyz úshin Stalınge rahmet!» degen uran ilýli turǵan! Qaıda eken sol qyzyl mata kónergen, Qaıda eken sol uranshylar ólermen? ...Stalın joq! Biraq, kúnde kósheden, Stalınniń balalaryn kórem men! Júredi olar óz-ózinen kúıinip, Halqyn kórse qamshysyn ıirip! Tastady da sur kıteldi sypyryp, Eýropasha shyǵa keldi kıinip... Esi-derti – kreslo, baq qana. Jan-jaǵyna kóz tastaıdy saqtana; Galstýgy, aq kóılegi bolǵanmen, Júrekteri baıaǵydaı – Qap-qara! Bir kezderi Beıimbetti qamaǵan, Berggolsty ishten teýip, Sabaǵan! Iesiniń aıtaǵymen júretin, It izdeıdi el ishinen qabaǵan! Sákenderge: «Túbińe men jetem!» – dep – Jetti aqyry! Aıta almaısyń beker dep; Asyldarǵa tisin qaırap júr endi, 37 qashan keler eken dep! Oǵan adam – adam emes – tiri ólik! Biri nege qalmaıdy onyń, biri – ólip! Aqyndaryn abaqtyda ustaıdy, Albastysyn betimenen jiberip! Keregi oǵan – kereń urpaq, Jetesiz! Qul bop kórshi – Maıdaı jaǵa ketesiz! Anany da abaqtyǵa qamap ap, Balany da týǵyzady – Nekesiz! Qaıda eken sol qyzyl mata kónergen, Qaıda eken sol uranshyldar ólermen?! Stalın joq, Biraq, kúnde kósheden, Stalınniń balalaryn kórem men... QARLAG Qarakesek, Qýandyq, Qarjastyń Tabyn-tabyn jylqysy jaılaǵan jer edi. Ońbaǵandar ordasy qyldy Karlagtyń, Abaqty kórmegen arda elge obal bolar demedi!.. Káýirdiń sasyq araǵy Qymyzdan tátti bal syndy. Qulyndarym – jasaýraǵan janary, Quraýlasam, estimeıdi daýysymdy! Aıazdan shemen óńmeni, Alaı da dúleı qar borar; Kózin ashyp eldiń kórgeni – Jansyz ben túrme, Jandaral! Osy dep elde Aı mańdaıly ul, Kúsh bolsa kimniń qolynda, – Jandaral kórmegen jandaı bir Qazekeń – sonyń sońynda. Ýázirge laıyq osy dep, Topyraqty oılap, obaldy, – Bir shaldyń ulyn qosyp ek, Qulqynnyń quly bop aldy! Kim týar endi belimnen? Adam joq aýzy dýaly. Altyn aıdarly uldar týmasa elińnen, ...Quldar týady! ALMATY. KOMMÝNISTIK PROSPEKT, 105 Besikten biz de belimiz shyqpaı batyr ek, Kelemin munda keremet azap keship men; Áljeke, meni, ǵafý et, bizdi ǵafý et! Bizder de kirdik sizder kiretin esikten. Patshalar osy – túspeıtin altyn taqtan da, Ulystarynyń ulan da ǵaıyr kólemi. Turǵyndar shýlap, ósekke tańyp jatqanda, Týǵan el ony júrekterine bóledi! Qaraly kóshteı qara bult torlap aspanyn, Qasqaıyp turdy qatal táńirge qarap pań: Stalın – Sáken, Beıimbet, Ilııastaryn Ádebıettegi ádebı ıtterge talatqan...   Kúńirenip talaı kóz jasyn ol da kórdi úzip, Qasaryp birde, Jasaryp, Elmen tel ósti. Eshkim de ony: «Aıt!» – dese, – qoısha órgizip, «Shaıt!» – dese – qoısha jýsata alǵan emes-ti...   Kelemin men de bir oılar jandy mazalap, Erkelep shyqtym sol úıden eńsem túsip kep. Halyqtan ǵana týady eken Azamat, Turǵynnan kileń pendeler ǵana kúshiktep... Besikten biz de belimiz shyqpaı aqyn ek, Kelemin munda keremet azap keship men: Áljeke, meni ǵafý et, bizdi ǵafý et! Bizder de kirdik sizder kiretin esikten... Ketken joq áli, Kepken joq áli sor taby. Elimniń daýsy shyńǵyryp, shyqpaı  júr mende. Áli de qorqam... El-jurtyń áli qorqady – Ádebıettegi ádebı ıtter úrgende... «Qoı!» – deshi soǵan! Ǵaryshqa turǵan ushqaly, Aqyndy kórsek boı da ósip qalar, oı da ósip; Júr munda, mine, Qazaqtyń Qyzǵysh Qustary – Alashtyń Asqaq Rýhymenen sóılesip!  MAǴJANǴA HAT Zilzalaly ǵasyr ótti sonymen. Op-ońaı-aq jóner dep em ony men? Sen ańsaǵan azattyqty Alashqa Alla ózi bere saldy qolymen.   Qul-qutannan kil bekzatym quralyp, Alla jazsa el bolarmyz bir alyp? Sen túrmeden túrki rýhyn shyǵarsań, Biz de mázbiz – Ishek-qaryndy shyǵaryp... El de tynysh: Azattyq dep qaqsamaı, Bas – zilmaýyr, Shash – býryl, Aq – samaı. Itaıaqtan sary sý ishken myna jurt, – Hrýstaldan sharap ishken patshadaı! Ker zamanym ketti alyp zyqymdy. Bul zamannyń deregi joq syqyldy, Budan basqa bereri joq syqyldy. Pýshkın – ketti... Kelmesteı bop ketti me ol?! Abaıdyń da keregi joq syqyldy...   Jahandaǵy el me ekenbiz eń uly, Eseri de basqa jurtpen teń, iri? Kórim boldy qutylǵanym Kolbınnen, Elde qalǵan Eltaıǵa jer keńidi!   Alaı-túleı, alasapyran alqymǵa ap, Kóńil kúpti, Kóshken jurttan halqyń qap. Azattyqty Alla berdi Alashqa. (Oǵan, biraq, kerek eken altyn taq!)   Rýh qaıda?! Tas júrek pen mes dene, – Kóretiniń bozala tań, keshte de. Turan kerek. Quran kerek qazaqqa. Abaı kerek ! Odan basqa – eshteńe!!!   Júregińde – Kók Bóri. Ulıdy kep Táńirine kóktegi. Qaıran jurtyń qazaǵyńa, óıtkeni, Men túgili, seniń sóziń ótpedi. Kókke qarap áli ulyp tur Kók Bóri. AQYN MEN TOBYR (Pýshkınniń áýenimen. HHI ǵasyr) Antıpoezııa deıtin bir jeksuryn bar myna jaryq dúnıede. Adamzattyń alǵashqy aqyny Gomermen ilese týǵan. Atamzamannan taırańdap keledi. Tarıhqa qarap otyrsańyz, osy ońbaǵannyń eń tejeýsiz, betimen ketip, saıran salǵan kezeńi sovet ókimetiniń tusy eken. Teksiz qul , betsiz kúńmen qosa qutyrǵan pále! Lenın shala saýatty, darynsyz Demıan Bednyıdy memlekettiń bas aqyny dep jarııalaıdy. О́zi turǵan Kremlden páter beredi. Bul kezde Aleksandr Blok ta, Osıp Mandelshtam, Anna Ahmatova da tiri. Blok ashtan óledi. Mandelshtam aıdalyp ketedi. Ahmatova óle-ólgenshe úısiz-kúısiz ótedi. Al, odan keıingi «aqyn óltirý oıynyn» Jumataı Jaqypbaev bylaısha sýretteıdi: «Er bileksiz baıǵusty, Zeńbireksiz baıǵusty, Qý araq toıda, munda da, Qýalap oıǵa, qyrǵa da, Oınaıdy zaman soıyly – Aqyn óltirý oıyny! Zańyn da salyp sońyna, Jaryn da salyp sońyna, Qoımaıdy janyn, úndeme, Oınaıdy kúndiz, túnde de. Qamshy bas, zaman soıyly – Aqyn óltirý oıyny! Kórine daýsyn jetkizbeı, Eline daýsyn jetkizbeı, Aýzy men murnyn tyǵyndap, Syrtynan sumdar sybyrlap; Oınaıdy kelip toı uly, Aqyn óltirý oıyny! Jas bala demeı qarbytyp, Baspana bermeı qańǵytyp, Toılasyn sońǵy jeńisin, Solardyń jeri keńisin; О́ltirmeı Qudaı jónimen, Oınap júr endi menimen...». Men – Ulyǵan Kók Bórisi Dalanyń. Ulymaýǵa amalym joq, amalym: Kúpti – Saıran salǵan, qaıran, kóńilim! Bitti... Oıran – zamanym!   Aqyndardyń sory – qalyń, baǵy – az da, Qara taǵdyrym – qasiretti qaǵazda. Ish tartpasyn kórdim sappas tobyrdyń, Sappastyǵyn sezip qoıǵan sabazǵa.   Kórdik bizder ne bir qara betterdi. Keýdemizdi keremet bir kek kerdi. Zamandastyń bári ıildi zamanǵa. Biz tik turdyq. (Bizdi ol, sonsoń, jek kórdi!)   Sodan keıin sottalǵanbyz san ret. Sottala sap, Aqtalǵanbyz san ret. Aqtala sap, Taǵy da bir Summenen, Sumyraıǵa tap bolǵanbyz san ret.   Endi aqyndar jekpe-jekke qatysyp, Mert bolmaıdy atysyp! Sottalmaıdy sory qaınap bostan-bos, Aqtalmaıdy qara bet bop, Shatysyp...   Kózge eshkimdi ilmeı, Qyrt – Jerdiń betin jaýlap alǵan pildeı qurt, Aqyndardy ustaıdy endi ózindeı – О́limtikpen birdeı ǵyp!!!   Men – Ulyǵan Kók Bórisi Dalanyń. Ulymaýǵa amalym joq, amalym. Quldar súıdi – Qul ıelený zamanyn! Sumdar súıdi – Sum ıelený zamanyn!   Qaıtem endi qulǵa ketken esemdi, Qaıtem endi sumǵa ketken esemdi?! Qaıdasyń, qaıran Mosart? Kóter basty! Sen bolmasań Salerıler óser-di. Asylyńdy ardaqtasań, Alashym, Jarqyn kúnge jetkizersiń osy eldi! Qyzylaraı-Aqtoǵaı-Qarqaraly-Qaraǵandy-Aqmola-Dýbovka-Jańarqa. Qaraǵandy. 1987-2014 j.j.