Jer máselesi – halyqtyń eń jandy jeri. Sol sebepti de el jandy jerine tıetin kez kelgen suraqqa sergek qaraıdy. Jaqynda áleýmettik jelide «Qytaı saıttarynda qazaqtyń jeri arzan baǵamen ashyq saýdaǵa salynyp jatyr» degen jazba paıda boldy. Bul habarlamany estigen jurt narazylyq bildirip, quzyrly organnan resmı jaýap berýin talap etken edi.
Erlan Mazan esimdi jeli qoldanýshysy Facebook-tegi paraqshasynda Qytaıdyń jerdi jalǵa beretin saıty «Jer kodeksi arqyly sheteldikterge jalǵa berilmeıtin bolyp sheshilgen aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy qazaqtyń jeri arzan baǵamen ashyq saýdaǵa salynyp jatyr» dep jazyp, sózine dálel retinde saıttaǵy birneshe jarnamanyń fotosyn jarııalady. «Bul baryp turǵan bassyzdyq!» degen avtordyń jazbasy rasymen de qoǵamda úlken narazylyq týdyrdy.
Osy jazbadan keıin jelide anyq-qanyǵy belgisiz birneshe aqparat birinen keıin biri jarııalandy. Biri «Iаndekste, ózge navıgator kartalarda qytaısha mekenjaılar paıda bolypty» dese, endi biri «Qytaıdyń taǵy bir úlken arnaıy saıtynda Qazaqstanda 105 mıllıon gektar jer satýǵa beriledi dep jarııalanǵan» dep otqa maı quıǵandaı órshite tústi. Biri «Bul bılikke qarsy jasalǵan arandatý» ekenin eskertken, taǵy biri «Bul derekter Qytaı saıtynda jarııalansa, demek, aqparat ras» degendi alǵa tartsa, tórtinshileri «Aqparat rastalsa, Otandy satý babymen qylmystyq is qozǵalý kerek» ekenin eskertti. «Qytaı saıttarynda jarııalansa, bul habarlamalardyń bir kózdegeni bar. Olardyń maqsattary ne?» degen kúdikke toly suraqtaryn qoıǵandar da bar.
Qytaıtanýshy blogerdiń ózi bul derekterdi áleýmettik jelige ádeıi salǵanyn, sol arqyly quzyrly organdardyń osy aqparattyń anyq-qanyǵyn tekserip-tergeý qajettigin eskertkenin aıtady. Onyń málimdeýinshe, siltemesi keltirilgen Qytaı saıty – ashyq derekkóz boıynsha jer jaldaýǵa deldaldyq qyzmet kórsetetin salalyq portal. Portaldyń ıesi de bar, Týlıý toby. Portal mekenjaıy: https://www.tuliu.com/. Al saıttyń qazaqstandyq sektorynyń siltemesi: https://kazakhstan.tuliu.com/.
Jeli qoldanýshylardyń kúdik pen kúmánǵa toly saýaldaryna Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi birden jaýap berdi. Jer komıtetiniń tóraǵasy – Jerdi paıdalaný men qorǵaý jónindegi Bas memlekettik ınspektory Murat Temirjanov jarııalanǵan aqparatta jer ýchaskeleriniń derekterin qamtıtyn kadastrlyq nómiri nemese jer ýchaskeleri Qazaqstan aýmaǵynda ekendigin dáleldeıtin eshqandaı málimet joq ekenin aıtyp, áleýmettik jelide jarııalanǵan Qytaı eliniń saıtyndaǵy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jerlerdiń satylatyndyǵy týraly aqparattyń jalǵan ekenin málimdedi.
Jer kodeksiniń 24-babynyń talaptaryna sáıkes, sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar, sheteldik zańdy tulǵalar, sheteldik qatysýy bar Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdy tulǵalary, halyqaralyq uıymdar, halyqaralyq qatysýy bar ǵylymı ortalyqtar, sondaı-aq qandastar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin jekemenshik nemese jer paıdalaný quqyǵyn ıelene almaıdy. Iаǵnı aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin sheteldikterge berýge qatań tyıym salynǵan. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin sheteldiktermen nemese azamattyǵy joq adamdarmen nekede turǵan (erli-zaıypty) Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna jekemenshikke jáne jer paıdalaný quqyǵymen berýge jol berilmeıdi. Bul zań talaby da Jer kodeksinde anyq kórsetilgen.
Sonymen qatar elimizdiń Jerdi paıdalaný men qorǵaý jónindegi Bas memlekettik ınspektory «Kodekstiń 38-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes jeke jáne zańdy tulǵalarǵa ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵymen tıesili aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin aýyl sharýashylyǵy óndirisin júrgizý úshin keıingi jer paıdalanýǵa (sýbarendaǵa) berýge jol berilmeıdi» dep túsinikteme bergen. Ol sondaı-aq kez kelgen sýbektiler tarapynan atalǵan zań normalaryn buzý derekteri anyqtalǵan jaǵdaıda zańsyzdyqqa jol bergen sýbektiler zań talaptaryna sáıkes jaýapqa tartylady jáne bul másele mınıstrliktiń turaqty baqylaýynda ekenin eskertedi.
Quzyrly organ ókili keıbir elderde máni men mazmuny boıynsha ártúrli habarlandyrýlar jarııalanatynyn aıta kelip, bul habarlandyrýlardyń bizdiń elge qatysy joq ekenin alǵa tartady. «Elimizde sheteldik azamattarǵa jerdi satýǵa jáne jalǵa berýge jáne qosalqy jalǵa berýge qatań tyıym salynady» delingen túsiniktemede.
Qytaıdyń bir emes eki birdeı saıtyndaǵy qazaq jeriniń saýdasyna qatysty suraqty biz Parlament depýtattaryna da qoıǵan edik. Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń múshesi Sultan Dúısembınov jer máselesine qatysty kez kelgen suraq el nazarynda turatynyn, eshqashan ózektiligin joımaıtynyn jasyrmady. «Jer kodeksinde» jerdi paıdalaný quqyǵy men rejimi, túrleri men sýbektileri taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Zańǵa sáıkes aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskeleri sheteldikterge berilmeıdi. Tipti elimizde sheteldik azamatpen otaý qurǵan otandasymyz da jer paıdalaný quqyǵynan aıyrylǵan. Qytaı saıtyndaǵy jer satýǵa qatysty habarlandyrýdyń qaıdan, ne maqsatpen jarııalanǵanyn naqty bilmeımin. Biraq bir nárse anyq. Bizde jerge qatysty kez kelgen suraq jiti qaralady, birneshe quzyrly organnyń súzgisinen ótedi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskesi jalǵa berilse, ol mindetti túrde Ádilet mınıstrliginde tirkelýi qajet. Bul úderistiń de ózindik mindetteri bar. Elimizde buǵan qatysty arnaıy zań bar, talap bar. Kez kelgen máselede eń birinshi zańǵa súıený qajet», dedi senator.
Al osydan bir apta buryn «Amanat» partııasynyń «Jer amanaty» komıssııasy Almaty oblysynyń aýyl turǵyndarymen kezdesip, jaıylym tapshylyǵy máselesin talqylaǵan edi. Kezdesý barysynda aýyl turǵyndary men sharýa qojalyqtarynyń basshylary jerdiń tozýy, dızel otynynyń qymbatshylyǵy, memlekettik sýbsıdııalardyń jetispeýshiligi máselelerin kóterdi. Qytaımen shekaralas jatqan Raıymbek aýdanynyń turǵyndaryn tolǵandyrǵan taǵy bir túıindi másele bar. Ol – shekara mańyndaǵy aýyl sharýashylyǵy jerlerin resimdeý.
«Kóp adam 90 jyldary QHR-men memlekettik shekara belgilenbeı turyp jer alyp, oǵan ómir boıy muragerlik quqyǵyna ıe boldy. Qazir ony zańdastyrý múmkin bolmaı otyr. Jer kodeksiniń 24-babyna sáıkes, shekara mańynda ornalasqan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer jeke menshikke jáne paıdalanýǵa berilmeıdi. Tipti ákimdik qaýlysynyń negizinde ýaqytsha jer paıdalanýǵa tolyq quqyǵy resimdelgen tulǵalarǵa da shekara mańy aımaǵyndaǵy jerge memlekettik akti berilmeıdi. Soǵan baılanysty sharýalar aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy sýbsıdııalar men ózge de memlekettik kómekke ótinim berý múmkindiginen aıyryldy. Bul máseleni «Jer amanaty» komıssııasy qarastyrady», dedi «Jer amanaty» komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary, Májilis depýtaty Baqytjan Bazarbek
«Jer amanaty» komıssııasynyń tóraǵasy Dáýlet Káribektiń aıtýynsha, bıyl 1 qańtardan beri Almaty oblysynda 44,6 myń gektar jer qaıtarylǵan. «Ár ýchaske maqsatyna saı paıdalanylýǵa tıis. «Jer amanaty» komıssııasynyń basty maqsaty – aýyl turǵyndarynyń jaıylymǵa teń qoljetimdiligin qamtamasyz etý», deıdi ol. Komıssııa músheleri jyl basynan beri Raıymbek aýdanynda 17 myń gektardan astam jer memleket menshigine qaıtarylǵanyn atap ótti. Sondaı-aq taǵy 18 myń gektardy qaıtarý boıynsha belsendi jumys júrip jatyr.
Jer máselesi, Alash zııalylary aıtqandaı, «Qazaqtyń tiri ıa óli bolýynyń máselesi». Bul onyń qarapaıym halyq úshin qanshalyqty qundy, mańyzdy ekenin kórsetedi. Esterińizde bolsa, jer taǵdyryna qatysty halyq narazylyǵy 2016 jyly anyq sezildi. Osy narazylyqtyń nátıjesinde qabyldanǵan moratorııge baılanysty sheteldikterge aýylsharýashylyq jerlerin uzaq merzimge jalǵa alýǵa múmkindik beretin norma (10 jyl ornyna 25 jyl) toqtatyldy. Sheteldikterge aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi satý bylaı tursyn, kez kelgen jalǵa alýǵa múldem tyıym salynady – olar sheteldik azamattarǵa da, quryltaıshylar arasynda sheteldik azamattar bar kez kelgen zańdy tulǵalarǵa da jalǵa bere almaıdy nemese sata almaıdy. Bul – álemdegi kez kelgen eldegi eń qatań standarttyń biri.
Biraq kún saıyn emes, sát saıyn san myń aqparat jańaryp otyratyn áleýmettik jelidegi ras-ótirigi anyqtalmaǵan joǵarydaǵydaı málimetter eldiń eń jandy jerine tıetini taǵy ras. Aq-qarasy ajyratylmaǵan aqparatty urandatyp, ilip áketetinder taǵy bar. Bir nárse anyq: alaqandaı jer bolsa da, sheteldikterge satylmaıdy jáne jalǵa da berilmeıdi.