Qazir jastardyń talǵamy erekshe. Búgingi urpaq Batystyń sán úlgisinen góri zamanaýı stılde tigilgen ulttyq kıimderge áýes. Tipti álemge áıgili brendter de etnostılge kóz tikken. Ulttyq qundylyqtarymyz búgingi zamanǵa qalaı ıkemdelip júr me? Ár adamǵa ulttyń reńk beretin erekshelik álemdik deńgeıde qanshalyqty tanymal?
Búginde kóshedegi taqııaly qyzdarǵa, qazaqy oıý-órnekpen árlengen keýdeshe kıip júrgen jigitterge kóz úırendi. Bular – etek-jeńderi uzyn, jolaqty shapan emes, mınımalızm stılimen ushtasqan ulttyq boıaýy bar kıim-keshekter. Tutynýshynyń bıik talǵamyn eskergen dızaınerler de básekelestiktiń kóshbasynda. Otandyq ismer Móldir Aldajarova qazirgi naryqta ulttyq naqyshqa qyzyǵýshylyq pen suranys kún sanap artyp kele jatqanyn aıtady.
«Maǵan tipti qarapaıym bilim oshaqtarynan mektep formasynyń nobaıyn jasap berińizshi degen usynystar túsedi. Olardyń eń basty krıterııine qazaqy elementti qosý kiredi. Bul jańa deńgeıdi kórsetedi. Túrli is-sharaǵa da otandastarymyz ulttyq boıaýy bar dúnıelerdi kııýge tyrysady. Qazir otandyq dızaınerler shetelge eliktemeıdi. Eliktegenniń ózinde, negizgi ıdeıasyn, formasyn alǵanymen, ózimizdiń suranysqa beıimdeıdi. О́ıtkeni qazirgi jastardyń etnostılge qyzyǵýshylyǵy basym. Trendte desem, artyq aıtqanym emes. Kostıýmniń jeńin, jaǵasyn oıý-órnektermen ásemdelgenin unatady. Burynǵydaı shapandarymyzdyń ózi monshaqpen emes, prıntpen jasaıdy. Tolyq tórt mezgilge arnalǵan birneshe túri bar. Sondyqtan dızaınerler ata-baba mura etken ulttyq qundylyqtarymyzdy zerdelep, ony zamanǵa saı, óz týyndylaryna qosýǵa tyrysady», dedi Móldir Aldajarova.
Dızaıner «Tek oıý-órnekterdi ornymen kómkerý kerek» ekenin de aıtyp qaldy.
«Muny ásirese tiginshiler, dızaınerler tolyq ıgerse deımin. Mamandyǵym kıim dızaıneri bolǵandyqtan, men de áli zertteý ústindemin. Elimizge tanymal birneshe sán úıinde qyzmet ettim. Osy naryqta bes jyldaı tájirıbem bar. Endigi maqsatym oıýdy ózim qura alatyndaı deńgeıge jetkim keledi», deıdi ol.
Ulttyq oıý-órnekpen bezendirilgen kıim tigýmen aınalysyp júrgenderdiń taǵy biri – 17 jastaǵy Aıajan Arqasheva. Boıjetken – áleýmettik jelide trendke aınalǵan qazaqy korsetterdiń avtory. Jas dızaınerdiń erekshe stıldegi kıimi alǵash «TikTok»-qa júktelgennen-aq 400 myńnan asa qaralym jınap, kópti eliktirip áketken. Nátıjesinde, qyz-kelinshekterden 100-den asa tapsyrys túsken.
«Tiginmen 13 jasymnan aınalysamyn. Keıin Semeıdegi Bıznes kolledjine modeler-konstrýktor mamandyǵyna tústim. Alǵashynda fetrden qazaqy jıletter, kájekeı tigip júrdim. Aldymen bir jyl osyndaı kıim tiktim, keıin shopperlerge kóshtim. О́zim sýretin salyp, ózim sándeımin. Ol kezde shopperlerdi eko-bylǵarydan alǵashqylardyń biri bolyp tiktim. Odan keıin taqııa daıyndaýmen aınalystym. Qazir 3-kýrsta oqımyn. Trendtegi etno-korsetterdi bıyl qazan aıynda tigip bastadym. Negizgi ıdeıany «Pinterest» fotohostınginen aldym. Keıin korsettiń formasyn túrlendirip, ıaǵnı onyń baýy, jalǵaıtyn dóńgelek temiri, bantıgi syndy fýrnıtýralaryn kelistirip, qazaqy oıý-órnekke ıkemdep, yńǵaıly etip tigip shyqtym. Bastapqyda qıyn bolǵanyn jasyrmaımyn. Korsettiń temirlerin Semeıde bir ǵana adam jasady. Sáıkesinshe, ol kiside de tapsyrys kóp. Sondyqtan ony uzaq ýaqyt kútýge týra keldi. Saldarynan bir korsetti daıyndaýǵa 3-4 kún ketetin. Bulaı júrýime bolmaıdy dep, Almatydan korset daıyndaýǵa kerek qural-saımannyń bárin satyp aldym. Táýekel etkenimniń arqasynda shaǵyn kásibim tabys ákelip otyr. Isim alǵa basa beretinine de senemin. О́ıtkeni qazir elimizde jastardyń mundaı kıimderge qyzyǵýshylyǵy basym. Sondyqtan jańa toptamamdy da shyǵaryp úlgerdim», dedi A.Arqasheva.
Qazir tipti ıne men jipti yrqyna kóndirip, zamanaýı tehnologııany meńgergen er-azamattardyń da qatary artyp keledi. Munaıly óńirdiń týmasy Bekzat Arystanov H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetinde bes jyl dızaıner mamandyǵyn oqyp shyqqan. Búginde jas dızaınerdiń etnostılindegi týyndylary názik jandardy basyp ozady.
«Qansha mamandyq bolsa da, bul ónerge degen súıispenshiligim erekshe. Sol úshin áli kúnge deıin kıim tigip, pishýden bir qadam da alystamadym. Qazir veb-dızaınerlikti qatar alyp júrmin. Buryn óńirde ulttyq kıimderimizge egde tartqan jandar, sahna juldyzdary ǵana tapsyrys berýshi edi. Qazir jastar da ár kıimine ulttyq kolorıtti qosqysy keledi. Eń kem degende qysqa jeıdeleriniń aldyna qoshqar múıizdi tiktiredi. Suranys berýshiniń kóńilinen shyǵatyndaı taýar jasaý úshin súıispenshilikpen, ónerge degen ystyq yqylaspen jumys isteý qajet», dedi ol.
Kásipkerlikti tirshiliginiń tutqasyna aınaldyrǵan Álisher Baqyt pen jubaıy Erkenaz Aqtileýova da ulttyq baskıimdi zamanaýı sánmen úılestirip, etno-aksessýarǵa degen suranysty arttyrdy. Jastardyń «Moonshuaq» toptamasynyń ereksheligi Abaı atamyzdyń kıgen taqııa formasyna uqsatyp, qyzdarǵa beıimdep daıyndalǵan. Ári munyń avtorlyq quqyǵyn zań júzinde qorǵap alypty.
«Moon» – aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «aı» degen sóz. Brendimizdiń ataýy «Aıdyń shýaǵy» degendi bildiredi. Biz týyndymyzdyń erekshe bolǵanyn qaladyq. Eski men jańanyń ortasyn izdedik. Dızaıny ózbekshe sııaqty bolyp ketpesin, túsi tym qanyq bolmasyn dep te oılandyq. Nátıjesi kópshilikke unady. Qazir ulttyq baskıimge suranys óte joǵary. Búginde jastardyń talǵamy bólek, mınımalızmge jaqyn bolǵandyqtan, olardyń qyzyǵýshylyǵyn ketirip almaýymyz qajet. Biz sol baǵytta jumys istep jatyrmyz. Ulttyq aksessýar ǵana emes, ulttyq dúnıeniń bárin jańǵyrtyp, qazirgi zamanǵa beıimdeýimiz kerek. О́ıtkeni meni «Bir ǵasyrdan keıin artymyzda ne qalady?» degen suraq tolǵandyrady. Satyp alýshylarymyzdyń basym kópshiligi – 16-25 jas aralyǵyndaǵy qyz-kelinshekter», dedi Álisher Baqyt.
«Jas dızaınerler buryn qazaqtyń toı-tomalaǵynda, naýryz merekesinde ǵana sandyqtan shyǵatyn, ónerpazdardyń ústinen ǵana kóretin kıim-keshekti kúndelikti turmysqa beıimdep, ishki naryqty bir jandandyrdy. Biraq qazir jastardyń basym kópshiligi ulttyq kıim-keshekterimizdi, áshekeı-buıymdarymyzdy burynǵydaı mán-maǵynasyna zeıin salyp taqpaıdy», deıdi etnobuıymdar dúkeniniń ıesi Symbat Abılova.
«Talǵamy bıik halqymyzdyń tamasha qasıetin áıgileıtin názik jandarǵa arnalǵan áshekeı buıymnyń túr-túri bar. Biz sol buıymdardy zaman aǵymyna saı jańǵyrtý maqsatynda qurbymmen «Sholpy store» dúkenin ashtyq. Bizdegi basty maqsat – qazaq qyzdarynyń ulttyq naqyshtaǵy buıymdarǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, áshekeı buıymdardyń qadir-qasıetin jas býynǵa jetkizý. О́ıtkeni onyń parqyna bara bermeı, jarasyp tur eken dep, ile salatyn jastar da bar. Mysaly, shekelikti taqqan qyz-kelinshekterdiń kópshiligi onyń túpki ıdeıasyna nazar salmaıdy. Sondyqtan áleýmettik jelide ár buıymnyń tarıhy, qasıeti, ereksheligimen únemi bólisip otyramyz. Máselen, qyzdardyń burymǵa taǵatyn áshekeıi – sholpy. Bul buıym qyzdy sypaıylyqqa úıretedi ári kórkine ár berip, ádemiligin aıshyqtaı túsedi. Ony taqqan boıjetkenniń syrtta kele jatqanyn úı ishindegileri sholpynyń syńǵyrynan estip, úlkender jınaqtala bastaǵan. Sonymen qatar sholpy taqqan boıjetken oǵash qylyq jasaýdan aýlaq bolady. О́ıtkeni onyń syńǵyry oqys qımyldarǵa tosqaýyl. Nátıjesinde, qyzdar denelerin tik ustap júrgen. Biz udaıy fotosessııaǵa jasóspirim qyzdardy shaqyryp, olarǵa osy áshekeılerdi jiti túsindirip, munymen kúndelikti obrazdardy qalaı tolyqtyrýǵa bolatynyn kórsetemiz. Sodan bolar, kóp jaǵdaıda ata-analary habarlasyp, óz qyzdaryna sholpy, shashbaý, shekelik sııaqty buıymdarǵa tapsyrys beredi. Jalpy, qazaq kıimniń etek-jeńine oqa tigetini, kımeshektiń óńirine, jaqtaýyna keste júrgizetini, sábıdiń, qyz balanyń, sal-serilerdiń baskıimine úki qadaıtyny – túrki-qypshaq zamany kezinde týǵan dástúr. Bul qadam jyn-perilerden, pále-jaladan, til-kózden saqtaıdy dep sengen. Mine, osyndaı dúnıetanymǵa negizdelgen ulttyq qundylyqtar túpki ıdeıasyn joıyp almaýy kerek», dedi kásipker.
Sánge qumar boıjetken Arýjan Bısalıeva etnostıldegi jeıde, kóılek, taqııa endi trendten qalmaıtynyna senimdi.
«Boıaýy aıshyqty ulttyq kıimderdi tigý bir jaǵynan shyǵarmashylyq izdenisti talap etedi. Qazir ulttyq kıimderge degen suranystyń nátıjesi me, áıteýir sapasy men sándiligi jaǵynan qoljetimdi baǵaǵa da tabýǵa bolady. Eýropalyq brendterdiń qataryna iligetin kún de alys emes-aý. О́ıtkeni etnomodernızm stılindegi dızaınerlerdiń týyndylary bir-birine uqsamaıdy. Kreatıvke negizdelgen», dedi A.Bısalıeva.
Aıtpaqshy, Batystyń áıgili brendteriniń de nazary keıingi jyldary túrkige tán oıý-órnekke, dızaınyna aýdy. Muny búginde Parıj, Mılan jáne basqa da jahandyq sán áleminiń astanalaryndaǵy toptamalardan baıqaýǵa bolady. Olardyń qatarynda fransýzdyq «Balmain» jáne brıtandyq «Alexander McQueen» bar. «Gucci»-diń de erler toptamasyndaǵy pıdjak jaǵalary oıýmen kómkerilgen. Sondaı-aq «Etro» sán úıiniń 2022 jylǵy «Ready to wear» kóktemgi kıim úlgisiniń birazynan bizdiń ulttyq kolorıtti kóre alasyz. Syrǵalary da qazaqy naqyshta. Shapandary da qazirgi zamanǵy burymdy boıjetkenderimizdiń kamzoldaryna uqsas.
Buǵan qosa, álemdegi eń tanymal krossovka brendi «New Balance» «kıiz úı» dep atalatyn jeke serııasyn shyǵardy. Onyń jarnamalary men qoraby tolyq túrki halyqtaryna tán kolorıtpen bezendirilgen. «Hermes»-te 2017 jyly «Appaloosa des Steppes» atty moıynoraǵysh toptamasyn shyǵaryp, qazaqy aýdıtorııany eliktirdi. О́ıtkeni onda attyń beınesi men oıý-órnek sýrettelgen. Sol jibek oramaldar uzaq ýaqyt boıy osy sán úıiniń qoltańbasy boldy. Shveısarııa taýlaryndaǵy Sankt-Morıs kýrortynda qazaqy stıldegi «Louis Vuitton» býtıgi de kópti súısintti. Qyzyǵýshylyqqa negiz bolǵan dúkenniń ekstereri kóshpendilerdiń baspanasy bolǵan qazaq kıiz úıiniń stılinde salynǵan. Býtıktiń ýyqtary brend sımvoldarymen árlengen, keregesi de solaı bezendirilgen.
«Dástúrli oıý-órnek sánde brendti ózgeshelep turady. Sondaı-aq ol araǵa ýaqyt salyp, álemdik trendke enedi. Sondyqtan jahandaǵy qazaqtyń ulttyq aıdentıkasy jaqsy tabys ákelýge sep bolady», deıdi sán áleminiń tanymal prodıýseri Roman Aleksandrov.