Muhıt baba izimen

Osyndaı maǵynaly da mándi is-sharanyń birin jaqynda Qaratóbe aýdany uıymdastyrdy. «Muhıt baba izimen» atty tarıhı-tanymdyq ekspedısııa aıasynda aýdan delegasııasy Aqtóbe obly­synyń Qobda jáne Oıyl aýdandaryna bardy.

«Bizdiń bul saparymyzdyń maqsaty – Muhıt Meráliulynyń mol murasyn nasıhattaý, ulttyq ónerdi dáripteý jáne óńiraralyq mádenı baılanysty nyǵaıtý» degen edi delegasııany basqaryp barǵan aýdan ákiminiń orynbasary Ǵabıt Ǵazıev. Shynymen de aýy-ly aralas, qoıy qoralas jatqan kórshiles óńirdiń bir-birimen osylaı etene aralasýy, óner almasýy erteden kele jatqan úrdis eken.

Osy saparda batysqazaqstan­dyq dástúrli ánshi, Mádenıet qaı­ratkeri Saǵadat Rahmetjanovpen bir kólikte otyryp, áıgili ánshi­niń ómir joly men shyǵarmashy­ly­ǵyna qatysty talaı syrǵa qanyq boldyq. Muhıt án mektebi­niń kórnekti ókili bolǵan Ǵarı­folla Qurmanǵalıevtiń sońǵy shákirtteriniń biri Saǵadat aǵanyń ózi de Muhıt murasyn dáriptep, dál osyndaı óner saparyna talaı shyqqan eken.

– Muhıt ánshiniń ómirinde burma­lanǵan tustary kóp boldy ǵoı. Mysaly: «Muhıtta mal de­gende jalǵyz sıyr, Bolady bas­paǵymen ekeý bıyl» degen joldardy áıgili ánshiniń shyǵarmasy dep júrdik. Baı-balpańnan bezgen, jarly-jaqybaıdy jaqtaǵan ke­ńes zamanynyń talaby solaı edi ǵoı. Bul joldardy Ǵarekeń – Ǵarıfolla Qurmanǵalıev amalsyz aıtty. Áıtpese han-tóreniń tuqymy, úsh júzden án ozdyrǵan sal Muhıt kedeı boldy degenge kim senedi? Qazirdiń ózinde sahnaǵa endi shyqqan jas ánshiniń ózi az ýaqyttan keıin túkirigi jerge túspeı, baıyp shyǵa kelmeı me? О́nerdi syılaıtyn qazaq qaýymy ónerpazdy árqashan kókke kótergen. Muhıt ta aýqatty bolǵan, – deıdi Saǵadat Rahmetjanov.

Áýeli mańdaı tiregen jerimiz – Aqtóbe aýdanynyń Qobda aýdany. Eki avtobýs, birneshe kólikpen kelgen ekspedısııa múshelerin Qobda aýdanynyń ákimi Izgilik Dosmuratuly bastaǵan ókilder jyly qarsy aldy. Kezdesý kezinde aýdan basshysy bul bastamanyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, Muhıt Meráliuly murasyn ulyqtaý urpaq paryzy ekenin atap ótti. О́ńirler arasyndaǵy mádenı-rýhanı baılanysty damytýǵa baǵyttalǵan mundaı ıgi sharalardy árdaıym qoldaıtynyn aıtty.

Batysqazaqstandyq meımandar Qobdada qazaqtyń qaharman qyzy Álııa Moldaǵulovanyń es­kert­kishine gúl shoǵyn qoıyp, jer­gilikti tarıhı-ólketaný ­mýze­ıimen tanysty. Osylaısha, kórshi óńir­diń tarıhı tulǵalary men mádenı murasy jóninde jan-jaq­ty aqparat aldy. Kezdesýdiń sha­ryqtaý shegi – «Qaratóbem – án men jyrdyń ordasy» atty konserttik baǵdarlama boldy. Kesh Muhıt Meráliulynyń «Záýresh» ánimen ashylyp, halyqtyq ult aspaptar orkestri, dástúrli ánshiler men jas ónerpazdar qazaqtyń baı mýzykalyq murasyn keńinen nasıhattady.

Muhıt ánderin Qobda óńiri erekshe súıip tyńdaıdy eken. Aıtpaqshy, áıgili «Aınamkóz» áni dál osy Qobda óńirinde, Qura­laı esimdi sulýǵa arnalǵan kóri­nedi. Basynan aıaǵyna sheıin lırı­kaǵa toly, eshbir qaıǵynyń ush­qyny joq, súıgenin, jaqsy kór­genin saǵynǵan áýenge tunǵan osy shyǵarmany Aleksandr Zataevıch «Aınamkóz» – úlken, jyly júrekten shyqqan án» dep baǵalaǵan eken.

Zataevıch demekshi, «Qazaqtyń myń áni» eńbeginde zertteýshi Muhıt ánderin barynsha jınap, alǵash ret kásibı baǵa bergen. «Muhıt – qazaqtyń baıany» degen teńeý dál osy Zataevıchten qalǵan.

«Baıan aspabynda orta eseppen 200-den 260-qa deıin túıme bolady. Iаǵnı baıan aspaby osynsha dybys shyǵaryp, kúrdeli mýzykalyq kompozısııalardy oınaýǵa qabiletti. Muhıt Meráliulynyń da kásibı sheberligin Zataevıch osylaı baǵalap tur ǵoı. Qazaqtyń basqa eshbir ánshi-kompozıtoryna Zataevıch mundaı baǵa bermegen» deıdi Saǵadat Rahmetjanov.

Kelesi at basyn tiregen jeri­miz tarıhy tereń Oıyl kenti boldy. Kezinde áıgili Kókjar jármeńkesiniń ortalyǵy bolǵan, ǵasyr basynda Kúnbatys Alashorda – Oıyl ýálaıatynyń tirek mekeni ekspedısııa múshelerin erekshe qurmetpen qarsy aldy. Bul jerde de Oıyl aýdanynyń áki­mi Asqar Qazybaev ózi bas bolyp, qaratóbelik ónerpazdarǵa quraq usha qyzmet etti. Bul jerde de jergilikti zııaly qaýym ókil­deriniń qatysýymen konferensııa jáne mazmundy konsert uıym­dastyrylyp, Muhıt murasy men ulttyq ónerdiń taǵylymy keńinen nasıhattaldy.

Qazaq «ónerde joq shekara» deıdi. Shynymen de Qara­tóbe­de týyp-ósken Muhıttyń shy­ǵar­mashylyq ǵumyry Aqtóbe óńiri­men qabysyp, aralasyp jatyr. Baı­taqqa jaqsy tanys áıgili «Záý­resh» áni de osy Yrǵyzda jasaǵan Záýresh qyzǵa arnalǵan.

«Ýa, Záýresh, seniń úshin

elden keldim,

Baıaǵy óziń ósken jerden keldim.

Sen nege men kelgende

tebirenbeısiń,

Iiskep bir súıeıin degen edim?»

dep keletin «Záýresh» áni – qazaqtyń joqtaý ánderiniń ishinde shoqtyǵy bıik shyǵarmasy, qamyryqty qaıǵy, rekvıem emes pe?

Osy saparda Mahambet О́temis­uly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıte­tiniń dosenti, tarıhshy Jańabek Jaqsyǵalıev ánshi-kompozıtordyń ómir joly, shy­ǵar­mashylyǵy, urpaq­tary týraly derekke toly áńgimesimen jı­nal­ǵan jurtty kóp aqparatqa qa­nyq­­tyrdy. Qaratóbe aýdany kórkem­óner­pazdarynyń «Qaratóbem án men jyrdyń ordasy» konserttik baǵdarlamasy tyńdaǵan jandy beıjaı qaldyrmady. Ásirese «Mól­dir bulaq» dástúrli án oryndaýshylar mektebiniń oqýshylary Ámire Amangeldi, Kemeńger Temir­bek, Mansur Oljaǵalı jáne Jan­aıym Ǵadil­she oryndaǵan ánder halyqtyń kóńilinen shyqty. «Paı, shirkin, Muhıttyń izbasarlary bar eken! Muhıt týǵan topy­raq áli de talanttarǵa kende emes eken!» dep tańdaı qaqty kópshilik.

Árıne, áıgili ánshi-kompozı­tordyń mereıtoıy bes-on jyl aralatyp áli talaı kele beredi. Al halyqtyń tanymyn jańǵyrtyp, asyl ónerdi nasıhattaý, búgingi urpaqtyń sanasynda máńgi tiri ustaý árdaıym mindet bolsa kerek. Muhıt baba izimen júrip, ulttyq ónerdi tóbege kótergen ekspedısııa maqsatyna jetti dep oı túıdik.

Batys Qazaqstan oblysy