Qazaqbaevty umytpasaq eken...

Á.Qazaqbaev 1898 jyly 15 mamyrda burynǵy Aqmola gýber­­nııasynyń Atbasar ýezinde (qazirgi Ulytaý oblysy Ulytaý aýdanynda) týǵan. 6 jasynda ákesinen, arada bir jyl ótkende sheshesinen aıyrylǵan Ábdisámet erte eseıip, úlken ómirge erte aralasady. 1922 jyly Aqmola oblysyna qonys aýdarady. Sóıtip, óńirdegi uıym­dastyrýshylyq isine belsene aralasady. Aýyldaǵy «Qosshy» odaǵynyń tóraǵasy bolady. «Qosshy» ótken ǵasyrdyń 20-jyldary eldi jańa zamanǵa beıim­deýge yq­palyn tıgizgen. Osy jyldary ta­bıǵatynan zerek Ábdisámet iskerlik qabi­letimen kórinip, qyzmette joǵa­rylaıdy. Sóıtip, onyń saıası ómir­baıany bastalady. Ol ha­­lyq ókilderimen aqyldasa otyryp, jergilikti keńesterdi nyǵaıtý saıasatyn dáıektilikpen júrgizedi. Onyń tikeleı bas­shy­lyq etýimen Aqmola aýdanynda Jańajol, Qyzyljar, Býdennyı, Talapker sekildi ujym­dyq sharýashylyqtar qu­rylady. Á.Qazaqbaev Aqmola aýdanynyń 6-shy jáne 19-shy aýyldyq keńesteriniń hatshysy, keıin tóraǵasy bolyp saılanady. 1933 jyly jeltoqsanda Aqmola aýdanyndaǵy Býden­nyı atyndaǵy (qazirgi Qajy­muqan aýy­ly) ujymdyq sharýa­shy­lyqtyń tóraǵasy bolady. Ony 1937 jyl­dyń jazyna deıin at­qarady. Osy aralyqta ujym­shar keńes odaǵyna tany­mal úl­gili sha­rýashylyqqa aınalady. 1937 jyly KSRO Joǵa­rǵy keńe­siniń alǵashqy depý­tat­tarynyń biri boldy. Osy jyly Aqmola aýdandyq atqarý ko­mıteti tór­aǵasynyń oryn­basary bolyp eń­bek etse, 1938 jyldyń basynda Qaraǵandy oblystyq atqarý komı­tetiniń tóraǵasy atandy. 1938-1947 jyl­dar aralyǵynda Qa­zaq KSR Jo­ǵarǵy keńesi tóral­qasynyń tór­aǵasy bolyp eń­bek etti.

Á.Qazaqbaev respýblıkadaǵy tarıh, ádebıet, mádenıet qaırat­kerleri arasynda erekshe bedeldi ári abyroıǵa ıe bolǵan. Halyq aýyz ádebıetin, ultynyń salt-dástúrin jetik bilgendikten, jańa zaman aǵymymen kelgen keıbir keleńsiz kórinisterge qarsy tur­ǵan. Naýryz, qymyzmuryndyq, mızamshýaq, sabantoı syndy dás­túrli merekelerdi qoldaǵan. Rý­hanı salaǵa jaqyndyǵynyń bir aıǵaǵy – 1943 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń sheshýshi kezeńinde respýblıkada tuńǵysh aqyndar aı­ty­synyń ótýine mu­ryndyq bolýy. Qanysh Sát­baev, Muhtar Áýe­zov, Sábıt Mu­qanov, Ahmet Ju­banov syndy tulǵalardyń uıymdastyrýymen ótken aqyndar aıtysy eldiń rýhyn kótergen aıtýly is-shara boldy. Sondaı-aq ol Q.Sátbaevqa qoldaý bildirip, Ult­tyq ǵylym akademııasynyń ashy­lýyna jan-tánimen qamqorlyq jasaǵan. Qar­jy bóldirtý másele­sinde de, zań júzinde de barynsha kó­mektesken. Jalpy, qazaqtyń zııa­ly qaýym ókilderine barynsha qamqorlyq tanytqan.

Onyń uıymdastyrýshylyq qa­bileti Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyl­­darynda erekshe tanylyp, jan-jaqty kórinedi. 1942 jyly «So­sıalıstik Qa­zaqstan» jáne «Ka­zahstanskaıa pravda» gazet­terine jazǵan «Er júrek lenın­gradtyqtarǵa esha­londaǵan tartýlar jibereıik» degen úndeý só­zin tolqymaı oqý múmkin emes. Ma­qalasynda Le­nıngrad pen Qazaqstan ara­syndaǵy týys­qandyq qarym-qatynasqa toq­tala kelip, «Qazaq halqy jáne Qazaqstannyń barlyq eń­bekshileri Lenıngrad pen le­nıngradtyqtardan kóme­gin eshqashan aıamaıdy. Qazaq­stan­dyqtar bir kisideı bolyp, Le­nıngradty qorǵaýshy erlerge syı­lyqtar jiberýge jumyla kirisip, bul syılyqtardy ne­ǵur­lym tez jóneltýdi qamtamasyz ete­­tindigine kámil senemin», dep jazǵan bolatyn. Onyń osy pa­trıottyq úndeýin eńbekshiler qyzý qoldap, bas-aıaǵy jıyrma kún­niń ishinde qorshaýda qalǵan lenıngradtyqtarǵa gý­manı­tar­lyq kómek retinde 139 vagon júk jó­neltedi.

Osylaısha, Á.Qazaqbaevtyń uıymdastyrýshylyq qabileti shyńdala berdi. Qazaq KSR Jo­ǵarǵy keńesiniń tóralqasy res­pýblıka ekonomıkasyn soǵys talabyna laıyqtap qaıta qurý, áskerge kómek qolyn sozý, evakýa­sııalanǵan kásiporyndardy ornalastyryp, jańa fabrıkalar men zaýyttardy iske qosý, KSRO Memlekettik Qorǵanys komıtetiniń sheshimderin múl­tiksiz júzege asyrýdy uıym­dastyrý, úı­lestirý jóninde kúr­­deli de ja­ýapty mindetterdi júzege asy­rýǵa uıytqy boldy. Onyń Otan qor­ǵaý isine qosqan zor úlesi týra­ly KSRO-nyń burynǵy Qar­jy mınıstri A.Zverev «Mınıstrdiń jazbalary» degen kitabynda: «Res­pýb­lıkalarda, ólkelerde, oblys­tar­da, aýdandar men okrýgterde kóptegen joldastar tamasha eńbek etti. Ortaq iske Á.Qa­zaq­baev (Qazaqstan)... sekildi joldastar kóp kómektesti», dep jazdy. Onyń elge sińirgen eńbegi joǵary baǵalanyp, eki márte «Lenın» ordenimen, «Eńbek Qy­zyl Tý» ordenimen, basqa da medal­darmen marapattaldy.

Soǵystan keıin qýdalaý qaı­ta bastalǵan kezeńde alǵash­qy­lar­dyń biri bolyp «quryqqa» Ábdisámet Qazaqbaev iligedi. Qazaq zııalylarymen qarym-qa­tynas jasamas úshin ony Al­ma­tydan Tal­dyqorǵan oblysy Kırov aýdandyq (qazirgi Kóksý aýdany) atqarý komıtetiniń tór­aǵasy etip jiberedi. Bir qaraǵanda qyzmet babyndaǵy sharýa bolyp kóringenimen, ózi aıtqandaı, mu­nyń astarynda «tarıhı saıası másele» jatyr edi. Ony bul jaǵdaı da jasyta alǵan joq. El ishinde halyqpen etene aralasyp, eseli eńbek etti. Ol isine adal, eńbekqor jandardy, ultymyzdyń mádenıetin, ádebıetin, salt-dástúrin jańa zamanǵa aparýshy zııaly qaýym ókilderin janyna jaqyn ustady. Sol kezeńde qazaq otbasylary Á.Qazaqbaevtyń qurmetine Qazaqbaı, Ábdisámet degen esimderdi dúnıege kelgen sábılerine jıi bergen. Basqasyn qaıdam, men ósken, qyzmet etken ortada osy esimdi alǵan azamattar kóp boldy. Osydan birer jyl buryn avtobýs aıaldamasynda astanalyq ardagermen kezdestim. «Ábdisámet Syzdyqovpyn, 1937 jyly 1 qyrkúıekte týdym. Ata-anam Ábdisámet Qazaqbaevty jaqsy kórgendikten esimimdi osy­laı qoıypty. Men muny maq­tan tutamyn», dedi ol.

Budan 24 jyl buryn, 1999 jyly Májilis tór­aǵa­sy Marat Ospanov «el Par­­­la­menti tarıhynyń eń al­ǵash­qy betteri onyń tuńǵysh tór­aǵa­­sy Ábdisámet Qazaqbaevtyń qyz­metinen bastalady» degen-di. Endeshe, Parlament tarıhynyń bastaýynda turǵan tulǵanyń esimin jańǵyrtý, eńbegin nasıhattaý qajet. Sol úshin atqarý­shy bılik, halyq tarapynan tıisti jumystar qolǵa alynsa, laıyqty deńgeıde ulyqtalsa, mektep, kóshelerge esimi berilse degen tilek bar. О́ıtkeni ol –  ultyn qaltqysyz súıgen, qazaq halqynyń saıası-áleýmettik, eko­nomıkalyq, mádenı-rýhanı tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan tu­ǵyry bıik tulǵa.

Maıra MAQYBAI,

ólketanýshy-etnograf