Astana ekonomıkasy: Taq kelgen jerge baq keldi me?

Áýelden áleýeti zor edi

Jalpy, sarapshylar áýelden bul qalanyń ekonomıkalyq áleýeti zor bolǵanyn aıtady. Birinshiden, kólik jáne kommýnıkasııalyq, logıstıkalyq turǵyda yńǵaıly. О́tken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginen bastap-aq Aqmola odaqty kókteı ótip jatqan taram-taram temirjol júıesiniń mańyzdy ortalyǵyna aınala bastaǵany belgili. Tyń ıgerý naýqanynda ekonomıkalyq mańyzy odan saıyn kúsheıdi. Astyqty óńirlerdiń biri retinde on bes respýblıkaǵa mo­ıyndaldy. Jergilikti ónim túri mola­ıyp, temirjol qatynasynyń qýaty artqan saıyn qalanyń ekonomıkasy, halqynyń áleýmettik jaǵdaıy da jaqsara berdi. Aqmola poıyzben de, avtokólikpen de, avıasııamen de jetýge yńǵaıly qala edi, elorda retinde tańdalýyna osy faktor da erekshe yqpal etti.

Odan da árige oı júgirtsek, Qaraót­kel­diń tóńireginde kóktemge salym jár­meńke qyzyp, qara kúzge deıin tolastamaıdy eken. Áý bastan úlken saý­da­nyń basy qosylǵan jer bolǵan. Qazaq­tan shyqqan iri kapıtalıst Qos­shy­ǵul áýleti dúken ustaǵan, kondıterlik fabrıka salyp, ónimin Peterbýrgke deıin eksporttaǵan, saýda-sat­tyqty dóńgeletken meken de – osy jer.

Bir ǵasyr buryn qazaq jerindegi kapıtalızmniń irgetasy qalanǵan shahar búginde eldiń ákimshilik ortalyǵy ǵana emes, ekonomıkalyq lokomotıvine aınalyp keledi deýge negiz bar.

Jalpy, sonaý 1998 jyly tusaýkeser saltanaty ótip, qala kúni toılana bas­ta­ǵan­nan halyqtyń bolashaqqa degen úmitine dep berip, aıdarynan jel estirgen shahar shaǵyn qalashyqtan – moıyndalǵan megapolıske deıingi damý jolynan ótti. Halyq sany 4 esege jýyq kóbeıip, 1 mln 350 myńnan asyp tústi. Búginde elordada elimizdiń ákimshilik jáne iskerlik ortalyqtary shoǵyrlanǵan, aýqymdy ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne áleýmettik máseleler sheshilýde. Mashına jasaý, qurylys ındýstrııasy, aýyl sharýashylyǵy ónimi salalaryndaǵy iri jobalar iske asyrylyp jatyr. Qyz­met­ kórsetý salasy, ınjenerlik jáne áleý­met­tik­ ınfraqurylym keńeıip, júzdegen myń jumys orny quryldy.

О́zine jetedi, ózge óńirlerge de artylady

Biz bas qalanyń turǵyny, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Saparbaı Jobaevqa habarlasyp, ózi turyp jatqan qalanyń ekonomıkasy týraly pikirin suraǵan edik. Sarapshy óńirlik damý baǵdarlamalaryn jasaý kezinde onyń sol óńirge qanshalyqty saı keletinine kóńil bólý kerektigin, bul turǵyda elordanyń joly bolǵanyn aıtty.

– Astana ekonomıkasynyń basty baǵyt­tary – saýda, qyzmet kórsetý, bilim berý,­ densaýlyq saqtaý, logıstıka, týrızm. Osy atalǵan salalar óte qarqyndy damyp kele jatyr, deıdi ekonomıst.

Shahar aýmaǵy 3 ese ulǵaıyp, halqy kóbeıdi. Ekonomıkalyq áleýeti de qatar órilip otyryp, osydan 9 jyl buryn bıýdjet donoryna aınalǵan-dy. Sodan bergi aralyqta salyq túsimderi artpasa, kemigen joq. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha memlekettik bıýdjet qazanyna quıylǵan jalpy salyq túsimderiniń kólemi 1 trln 675 mlrd teńge­den asyp tústi. Qalalyq bıýdjetke túsken qar­jynyń 70 paıyzy respýblıkalyq bıýdjetke berilip, qalǵan 30 paıyzy óz qazynasynda qalatyny belgili. Iаǵnı Atyraý men Mańǵystaý oblystary, Almaty qalasy sııaqty donor ólkelerdiń qata­­ryndaǵy qalanyń úlesi keıingi 5 jylda 30 paıyzǵa ulǵaıdy degen sóz.

– Qazir Astananyń ishki jalpy óni­mi­niń úlesi búkil Qazaqstan boıynsha 10 pa­­ıyzǵa jaqyndady. Bul degenimiz – shamamen 10-11 trln teńgege jýyq soma. Astana ekonomıkasyndaǵy aýyz toltyryp aıtatyn salalardyń biri – shaǵyn jáne orta kásipkerlik. Saýda salasy túgelge jýyq shaǵyn jáne orta kásipkerlerdiń qolynda. Osy sektorda eńbektenip júrgen júz­degen myń adamnyń jeke tabys saly­­ǵynan túsetin qarajat elordanyń bıýd­je­tin tolyq qanaǵattandyrady, dedi Saparbaı Jobaev.

Ekonomıstiń pikirin qala ekonomıkasyna qatysty kórsetkishter qýattaı túsedi. Astana – respýblıkadaǵy kásipkerlikpen aınalysýǵa eń qolaıly qalalardyń biri. Resmı derekke júginsek, bıyl­ǵy­ jyldyń basynda qaladaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik nysandarynyń sany 204 myń­nan asyp tústi. Iаǵnı kásipkerlik nysandarynyń sany 5 jyl burynǵy 124 myńdyq mejemen salystyrsaq, ósim aıtar­­lyqtaı joǵary. Shaǵyn jáne orta bız­­nesti damytýǵa jasalǵan jaǵdaıdyń arqa­synda 457 myń adam kúnkórisin aıy­ryp otyr.

– Astana ekonomıkasyndaǵy taǵy bir iri sala – qurylys sektory. О́zderińiz bilesizder, qurylys naryǵy Astananyń ǵana emes, el ekonomıkasynyń draıveriniń qyzmetin atqarǵan kezeńder bolǵan. Qazir de mańyzy tómendegen joq. Elordada halyq sany artqan saıyn jol qurylysy, turǵyn úı salý, mektep, balabaqsha, aýrý­hana syndy áleýmettik nysandar turǵyzý, sport, mádenıet nysandaryn kóbeıtý, saýda oryndarynyń boı kóterýi syndy qajettilik úzdiksiz týyndap otyrady. Qurylystyń qarqyndy júrýi oǵan qyzmet etetin basqa baǵyttardyń da damýyna áser etedi. Qurylys materıaldaryn qoıa turyńyz. Elordanyń irgesindegi Qosshy qalasyndaǵy zaýyttyń ózi Astananyń talaı ǵımaratyn lıftpen, eskalatormen qamtyp otyrǵanyna biraz jyl boldy. Qalanyń shyǵys jaq bóligi burynnan óndiristik aımaq sanalady. Ol mańda elektrovoz zaýyty syny kúrdeli óndiristik keshender ornalasqan, deıdi Saparbaı Jobaev.

Ekonomıst ǵalym jalpy megapo­lıs­ter­di qyzmet kórsetý syndy salalardyń asy­raıtynyna da toqtalyp ótti. Osy oraı­da, búgingi tańda elorda boıynsha 11 saýda ortalyǵy, 24 bazar, 348 meıram­hana, 1 myńǵa jýyq ashana men kafe, 34 avto­­salon, 149 kásipkerlik nysandary bar ekenin aıta keteıik. 1 mln 350 myńǵa jýyq­ halqy bar shahar úshin bul birshama jaq­sy kórsetkish.

Investısııa ıgiligi

О́tken jyldyń qańtar-qarasha aılarynda elordanyń syrtqy taýar aına­ly­mynyń kólemi 9 526 mln AQSh dollarynan asyp tústi. Atap aıtqanda, eksport kólemi 7,005.4 mln dollar bolsa, ımporttyń úlesi 2,521,2 mıllıon dol­larǵa teń. Ekonomısterdiń paıymdaýyn­sha, qala Tórtinshi ónerkásiptik revolıý­sııa jaǵdaıynda el ekonomıkasyn jań­­ǵyr­týǵa, Qazaqstannyń jahandyq eko­no­­mıkalyq keńistikpen kirigýine zor yq­pa­lyn tıgizýde.

Jalpy, ınvestısııaǵa toqtala keteıik. Qalalyq ákimdikten aldyrǵan derekterge súıensek, 25 jyl ishine qalaǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 55 ese ósken. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha negizgi kapıtalǵa 1 mlrd 446 mln teńgeden asyp túsipti.

Tartylǵan qarajattaǵy sheteldik ın­ves­­­tısııanyń úlesine kelsek, ol barlyq ın­ves­tısııanyń tórtten bir bóligine shamalas. Sheteldik kompanııalardyń qaty­sýy­men qalada 7 iri ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Olardyń qatarynda trans­formator shyǵaratyn fransııalyq Alstom kompanııasy, medısınalyq maqsattaǵy jabdyqtar shyǵaratyn «Eira Med» kompanııasy syndy alpaýyttar bar. «Ábý-Dabı Plaza» kóp­maqsatty kesheniniń qurylysyna Birikken Arab Ámirlikteriniń, avtokólikterge arnalǵan logıstıkalyq termınal qurylysyna Japonııanyń kompanııasy atsalysqanyn atap ótken jón.

Jalpy, Astanany sheteldik kapıtal úshin tartymdy qalalardyń biri deýge negiz bar. Birinshiden, tutyný naryǵy jyl sanap qarqyndy túrde ulǵaıyp keledi. Halyq sany qanshalyqty tez kóbeıip jatqanyn joǵaryda aıtyp óttik. Oǵan qosa, shahar – ekonomıkalyq jaǵynan belsendi, bilimdi qala. Elimizdegi ǵylymı áleýettiń aýqymdy bóligi elordada shoǵyrlanǵan. Bul sózimizdiń aıǵaǵy retinde qalada 15 joǵary oqý orny, 33 kolledj bar ekenin aıta keteıik. Orta mektepterdiń sany 160-tan asady, bul kórsetkish jyl sanap artyp keledi.

Qoımasy keń qala

Elorda ákimdigi usynǵan derekke­ júgine otyryp, qalanyń aldaǵy jyl­dardaǵy damý josparyna kóz jú­gir­tip kóreıik. Sóz basynda aıtyp ket­ke­­nimizdeı, astananyń halqy eselep artyp, bir jarym mıllıondyq mejege jaqyndap keledi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń deregine súıensek, kún saıyn elordanyń halqy 700 myń tonnadan astam áleýmettik mańyzdy azyq-túlik túrlerin tutynady eken. Al onyń 22 pa­ıyzy qalada óndiriledi. 45 pa­ıyzdan astamy Aqmola, Qaraǵandy, Pavlodar oblystaryn qamtıtyn azyq-túlik beldeýiniń úlesinde.

Qalanyń resmı saıtynan alynǵan derek­terge súıensek, ótken jyldyń so­ńyn­­daǵy kórsetkish boıynsha byltyr elor­dada óndirilgen ónerkásip ónimderiniń jal­py­ quny 2 trıllıon teńgege jýyqtady. Shahar ekonomıkasyndaǵy óńdeýshi sala­nyń úlesi jalpy óndiristiń 80 paıyzyna jýyq­taıdy. Bir jyl ishinde qaladaǵy azyq-túlik óndirýshi kásiporyndar 2 089 ton­na shujyq ónimin, 12 389 tonna un, 28 323 tonna makaron óndirgen.

Jyldyń tórt mezgilinde Astanany kókó­nispen, jemis-jıdekpen qamtamasyz etý úshin qalada «Astana Agro» JShS, «AstanaAgro-AA» JShS, «AstanaNıva» JShS, «Kartop jáne kókónis» JShS, «Arul Communication» JShS, «Selın­selmash» JShS syndy on shaqty qoıma salynǵan. Osyndaı qoımalardyń jalpy syıymdylyǵy 60 myń tonnadan asady.

Sóz basyndaǵy tilge tıek etken tám­sil­diń shyndyǵyna úńilemiz dep, bas qala­nyń ekonomıkalyq damý barysyna kóz júgirtkende, osyndaı derek-dáıekter qoly­myzǵa tústi. «Elý jylda – el jańa» deıdi, biz elordanyń 25 jylyn qamtyp otyr­myz. Áýelden áleýeti zor, kezinde qazaq jerindegi kapıtalızmniń negizi qalan­ǵan shahar búginde ekonomıkalyq loko­­motıvke aınalyp kele jatqandaı.

Arnur ASQAR, 

jýrnalıst