Keńes Berdalıuly Berdalıev. Búgin biz onyń ómirden ótkenine qaıǵylymyz. Biraq onyń elimizge sińirgen eren eńbegi eshqashan umytylmaıdy. Jarqyn beınesi kezinde onyń shynaıy qamqorlyǵyn kórip, shyn júrekten alǵysyn aıtqan kóptegen adamdardyń jadynan eshqashan óshpeıdi.
Bizdiń shańyraqtyń ıesi, elimizdiń qurmetke laıyq azamaty Keńes Berdalıuly 54 jyl boıy halqymyzdyń ıgiligi jolynda adal qyzmet etti. Ekonomıkalyq bilim berý salasynda, sonyń ishinde «Menedjment»páni boıynsha bilikti kadrlar daıarlaýǵa óz úlesin qosyp, memleketimizdiń damýyna járdemin tıgizdi. Áriptesteri ony «Menedjmenttiń atasy» dep ardaq tutty.
Keńes Berdalıuly Berdalıev – Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń (qazirgi T.Rysqulovatyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıteti) –elimizdiń alǵashqy ekonomıkalyq joǵary oqý ornynyń negizin qalaýshylardyń biri.Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, «Parasat» ordeniniń ıegeri, Respýblıka joǵary mektebi ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, «Menedjment»kafedrasynyń Qurmetti meńgerýshisi. Ol ýnıversıtettegi barlyq derlik ákimshilik laýazymdardy abyroımen atqardy, respýblıkadaǵy alǵashqy basqarý kafedrasynyń negizin qalaýshy, «Menedjment»mamandyǵy boıynsha oqý josparlaryn ázirleýshi bolypsanalady. Negizgi pánder men mamandyqtar boıynsha alǵashqy oqý quraldary men oqýlyqtardyń, sondaı-aq orys jáne qazaq tilderindegi oqý baǵdarlamalarynyń avtory bolǵanyn da atap ótý mańyzdy.
Keńes Berdalıuly Berdalıev Qazaqstannyń joǵary bilim berý júıesinde jáne ǵylymı qoǵamdastyǵynda keńinen tanymal edi. Onyń aldynan tálim-tárbıe alǵan júzden astam túlek búginde el ekonomıkasynyń barlyq salasynda ózderin bilikti mamandar retinde tanytyp júr.
Keńes Baıǵazyuly Berdalıev týa bitken talantty, bilimge qushtarlyǵy zor jan edi. Jas kezinen yntaly oqyp, mektepti altyn medalmen bitirgen, burynǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde (qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetetinde) úzdik stýdent, I.V.Stalın keıin V.I.Lenın atyndaǵy stıpendııa ıegeri atanǵan, joǵary oqý ornyn qyzyldıplommen bitirip, Máskeýdegi Plehanov atyndaǵy ekonomıka ınstýtýtynyń aspırantýrasyna túsip, kandıdattyq dıssertasııasyn ýaqytynda áiri sátti qorǵap, ózi oqyǵan QazMÝ-diń ekonomıka fakýltetinde muǵalim bolyp qyzmet istegen. Osy fakýltettiń negizinde 1963 jyly ashylǵan Nar Hozınstıtýtynda tapjylmaı 50 jyldan astam ómirin bilim men ǵylymǵa arnap, úlken nátıjelerge jetti. Ásirese joǵary bilim júıesinde, ekonomıka ǵylymdary salasynda alǵan orny erekshe. Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń alǵashqy ǵylym doktory T.Shaýkenbaev, Iаhııa Áýbákirov, D.Qabdıev syndy ustazdarymen qatar, elimizdiń óndiris salalaryn basqaratyn mamandardy daıarlaýǵa búkil ómirin sarp etti. Bıik talǵamy, sırek talanty, bárin óte názik sezinip, túsinebiletin salmaqty minezi, bilgirligi, eńbekqorlyǵy jáne adamdarmen ádepti qarym-qatynasy, ǵylymı eńbekteri bıik tuǵyrǵa kóterilýine, kórnekti tulǵa bolyp qalyptasýyna áserin tıgizdi.
Uly oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń «Ustaz – alǵyr da, ańǵarympaz aqyl-ıesi, óner-bilimge jany qushtar asqaq jan» degen tujyrymyna saı Keńes Baıǵazyuly – bilim-parasaty, áleýeti, ıntellektýaldylyǵy asa joǵary, adal, ádil, talaby qatań, stýdentterdiń naǵyz súıikti ustazy boldy. Onyń danalyǵyn, oı-sanasynyń tereńdigin, sózge sheshendigin bilgen oqytýshylar qaýymy men barsha ınstıtýt ujymy aıryqsha qurmet tutty.
«Kópshilikke kórsete alsań ónege, kópshilik te kóteredi tóbege» degendeı, professor Berdalıevadamgershilik qasıetine, uıymdastyrýshylyq, qoǵamdyq belsendiligine baılanysty qyzmet laýazymy birtindep joǵarylap, kafedrameńgerýshisi, dekannyń orynbasary, dekan, prorektor bolyp qyzmet atqardy. Mańdaıyna baq qonyp, bereke-birlikte ómir súrdi.
Amerıkalyq jazýshy Djek London «Adamnyń mindeti – kúneltý emes, ómir súrý, eńbek etý» degeneken. Eńbek túbi – bereke, eńbek – baqyt kilti. Keńes Baıǵazyuly da – eńbegimen baqytqa bólengen jan. О́z aspıranttarynyń dıssertasııa qorǵap, ǵylymı ataq alýyna jetekshilik jasap, 23 jasǵalymǵa ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn áperdi. Kóptegen ǵylymı eńbekter,oqýlyqtar, ádistemeler jazdy. Arasynda óz ustazdary, dos-joldastary jáne óziniń maqtan tutatyn súıikti shákirti akademık Kenjeǵalı Saǵadıev týraly estelikterin de qaǵaz betine túsirdi.
Akademık Kenjeǵalı Saǵadıev te: «Meniń ustazym, meniń pirim – Keńes Baıǵazyuly Berdalıev», dep ony aıryqsha ardaqtap, ustazy aldynda bas ıip ótti.
Keńes Baıǵazyuly bilim men ǵylym jolynda sińirgen eren eńbegi úshin «Parasat» ordenimen marapattaldy, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy «Kúmis medalǵa» ıe boldy.
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 1952-1957 jyldary respýblıkadaǵy jalǵyz ýnıversıtet – QazMÝ-dińekonomıka fakýltetinde birge oqyp, jataqhananyńbir bólmesinde birge turǵan Keńes Berdalıev, Imanǵalı Akımov, Ánapııa Rahmanqulov, О́rnek Tastemirov, kýrstas joldastary Haır Omarov, Sultan Amanov, Syrym Kenjebaev, Máskeýdiń Plehanov atyndaǵy ekonomıka ınstıtýtyn bitirgen Jarasbek Abýtalıpov, Qadyrbek Tóltaev, Sábıt Jazanov – at izin sýytpaı jıi aralasyp, týǵanbaýyrlardaı bolyp ketken naǵyz dostar. «Dosty perishte qosady» degendeı, ýnıversıtet bitirgenderine 15 jyl, 25 jyl tolǵan toı-dýmandaryn birge ótkizip, otbasylyq is-sharalaryna da shaqyrysyp, ómirdiń qyzyq-qýanyshyna da, bolmaı turmaıtyn qaıǵy-renishinede ortaqtas boldy. Haır Omarovtyń ásem áni, Sultan Amanovtyń dombyrada tartqan kúıi, О́rnek Tastemirovtiń tapqyr da ádepti ázil-qaljyńy toı-dýmannyń kórkin kirgizip, ómirlik dostardyń bir-birine degen súıispenshiligi men syılastyǵy bylaıǵy jurt tańdaı qaǵyp, tamsanatyndaı tunǵan ónege edi.
Shirkin, dúnıe-aı, bári ótti de ketti. Dossyz – ómir bos. Oryndary oısyrap turǵan asyl dostarymyz-aı!
О́mir- ómir-aı,
Birde tunyq, birde laı.
О́mir ótip barady,
Qamshynyń qysqa sabyndaı.
Eske alamyz. Saǵynamyz. Qudaı qosqan qosaǵy – otbasynyń qut-berekesi, shańyraǵynyń yrysy Qaınıkamalmen 64 jyl otasyp, ómirdiń ashy-tushysyn birge tatyp, bir-birine degen súıispenshiliktiń arqasynda 4 perzent – 3 qyz, 1 ul kórip, tárbıelep ósirdi, nemere-shóbereleri de bar. Barlyǵy da ómirden óz ornyn taýyp, otbasyn qurǵan, balalary, nemereleri bar, turmystary jaqsy.
Keńes Baıǵazyulynyń búkil josparyn, oılaǵan oıyn, amanatyn oryndaǵan – balalary, ásirese úlken qyzy Soledad. Onyń jubaıy Ǵazız –áskerı ataǵy general, tekti otbasynan shyqqan, aqyldy, tárbıeli, óz isine jaýapty azamat. Aınalaıyn Ǵazızge alǵysymyz sheksiz. Oǵan Keńes Baıǵazyulynyń arýaǵy da rıza.
Ádemi qartaıa bilý de – óner. Keńes Baıǵazulyádemi qartaıyp, baqytty ómir súrdi. О́ziniń kúndelikti rejimin buljytpaı saqtap, 89 jas 6 aı ǵumyr keshti. Tańǵy saǵat 6.00-de dalaǵa shyǵyp, taza aýada júrip, deneshynyqtyrý jattyǵýlaryn jasaý, ýaqytynda tamaqtaný, ásirese báıbishesi Qaınıkamaldyń ystyq shaıy, dámdi tamaǵy, kútim-syılastyǵy úlken qýat bergeni haq.
Keńes Baıǵazyuly kóre almaı ketken shóbere de jaryq dúnıege keldi. Aty-jóni – Esen Álimuly Berdalıev. О́zińizdeı alyp báıterektiń butaqtaryndaı jaıqalyp ósip kele jatqan urpaǵyńyz Siz sııaqty asyl, ardaqty azamattar bolsyn. «Áke dańqy – balalary men nemere-shóberelerine mıras, eńbegi – mura» deıdihalqymyz.
Asqar taýdaı asqaq, aıaýly áke, meıirimdi ata, jatqan jerińiz jumsaq, ımanyńyz joldas, mekenińiz jumaq bolsyn!
Sizdi qurmetpen eske alýshy – jastyq jáne otbasylyq dosyńyz Imanǵalı Akımovtyń jubaıy – Baldaı AITIShEVA
«О́MIRIMDE ALǴAN EŃ BASTY NAGRADAM...»
Aqsaqal tań aldynda sál myzǵyp ketse kerek. Kózin ashty da, qabyrǵa saǵatyna qarap edi, jetiden endi ketip barady eken. Osy kúnderi saǵatqa da bir túrli sýyq qaraı bastady.
«Aıtaryńdy aıtyp qal»degendeı, tyqyly da álsireı bastaǵan sııaqty. Álsiz daýsymen «Kamash, qaıdasyń?» dep dybys berdi, uıyqtamaı júrgen bolý kerek, úndemeı ǵana janyna kelip otyryp, suraýly júzben aqsaqalyna qarap edi, ol kisi qolyn usynyp, sál jymıyp: «Saǵan bir nárse aıtaıyn dep edim», dep bastady.
Men búgin bir jańalyq ashqandaı bolyp jatyrmyn.
90 jyldyq ómirimdi elekten ótkizip, qorytyndylap jatsam, bul tirshilikte jamandy da, jaqsyny da, belesti de, oıpańdy da kórippiz...
Áke-shesheden erte aıyrylyp, shıryǵyp júrip erte eseıdim. Nátıjesinde kóp nársege qol jetkizdim. Qyzmet te ósti, jetistikterdiń de dámin tattym, tipti Memleket basshysynyń qolynan «Parasat»ordenin de aldym. Alaıda, meniń eń joǵarǵy nagradam...
Esińde me, joǵary oqý ornymyzdy bitirip, qol ustasyp, úlken ómirge bet alý maqsatynda seniń ata-anańnyń batasyn alý úshin sonaý Bóke kentine barǵanymyz. Jastyq jalyn, órekpigen júrek, almaıtyn qamal joq degen sezim beıtanys ólkege ońaı-aq jetkizdi. Onyń ústine, ózimnen buryn jetken: «Aǵa, Kamash turmysqa shyǵýdy uıǵarypty. Jigiti osy QazMÝ-di Stalındik stıpendııamen oqyp úzdik bitirdi. О́zi Aral jaqtiki. Ákesi soǵystan qaıtpapty. Alǵyr, pysyq jigit! Qaryndasymdy renjitpeıdi dep oılaımyn! Eki jasqa aq batańyzdy berseńiz»degen mazmundaǵy, osy kúndegi termınmen aıtsaq, Dúısekeńnen alǵan usynym hatym da bar...
Alaıda, úıge kirip, tórde otyrǵan keń ıyqty, uzyn boıly er adamdy kórgende bosaǵadaǵy alasa oryndyqqa qalaı otyra qalǵanymdy ózim de sezbeı qaldym. Baǵanaǵy sezimderdiń bári ushty-kúıli joǵalyp ketkendeı... Maǵan bergen biraz suraǵyna jaýap alǵan soń: «Balam, tórge shyq. Seniń endigi ornyń mynaý», dep janyndaǵy oryndyqty usyndy. Bir qaraǵanda susty bop kóringen kózderi aqyryndap meıirim nuryn shashqandaı boldy. Bundaı qabyldaýdy kútpesem kerek, júregim órekpip, kózime jas tyǵyldy...
Áke-sheshemizdiń batasyn alyp, Almatyǵa attanyp kettik...
Endi bajaılap otyrsam, meniń eń basty nagradam – atamnyń bergen batasy men tórde janynan usynǵan orny eken! Sonyń arqasynda otbasyn qurdym, tórt qarǵamnyń ákesi, nemerelerimniń atasy bolyppyn. Baǵa jetpes baılyq osy eken! Osy jolda adal serik bolǵan ózińe raqmetimdi aıtaıyn dep shaqyrdym, birge ótkizgen 65 jyl ishinde artyq-kem ketken jerim bolsa, keshir!», dep, kózinen aqqan bir tamshy jasty da súrtpeı, qýaty ketken álsiz saýsaqtarymen báıbishesiniń qolyn qysa berdi...
Arhash QABDIEV,
Tamara NURǴALIEVA
PIKIRLER, IZGI TILEKTER
Akademık Sagadıev K.Á.
... Siz óte zor, shynaıy parasat ıesisiz. Sizdiń adamgershiligińiz, pák tazalyǵyńyz, adamǵa degen jyly júregińiz Sizben aralasqan azamattarǵa erekshe áser qaldyrady. Elý jyl ishinde ustaz retinde de, basshy retinde de qorshaǵan ortańyzdyń zor qurmetine ıe bolyp, artyńyzdan jaman sóz ermegen Sizdi naǵyz parasat ıesi demegende kim deımiz...
N.Q.Mamyrov, akademık
... Sizdiń ǵylymı shyǵarmashylyǵyńyzdyń nátıjelerine kóz jiberse, Sizdiń ǵylymı qyzyǵýshylyǵyńyzdyń jan-jaqtylyǵy, zertteýlerdiń irgeliligi, neǵurlym keń qoıylǵan máselelerdi sheshýge jáne sheshimderdiń krıterıı dárejesine deıin jetkizýge degen umtylys sııaqty sıpatty belgilerdi baıqaýǵa bolady. Josparlaý, basqarý jáne ekonomıkalyq teorııa salasyndaǵy irgeli zertteýlerińiz ekonomıka ǵylymynyń damýyna súbeli úles bolyp qosylady. Olar Sizdiń «Sosıalıstik óndiristi basqarý negizderi», «Qazaqstan ekonomıkasyn basqarý negizderi», «Menedjmenttiń teorııasy men praktıkasy», «Basqarý negizderi» sııaqty eńbekterińizde kórinis tapty.
K.A.Bısenov, rektor, akademık
... О́zińizdiń kindik qanyńyz tamǵan týǵan jerińiz kıeli Syr boıyndaǵy izbasarlaryńyz Sizdi ardaqty azamat, ulaǵatty ustaz, Qazaqstan ǵylymynda ózindik orny bar ǵalym retinde úlken iltıpatty sezimmen maqtan tutady.
Alǵashqy irgetasy qalanǵan 1960 jyldardan beri Siz elimizdegi birinshi ekonomıkalyq joǵary oqý ornynyń negizin salýshylardyń biri bolyp, kyryq jyldan beri sol oqý ornynda bilikti maman kadrlar daıarlaýda aıanbaı eńbek etip kelesiz...
Professor Oqaev K.O.
Keńes Berdáliuly bizge jáne zamandastaryna kóptegen tabylmas qasıetterimen: birinshiden - turaqtylyǵymen, ekinshiden - ulaǵatty ustazdyǵymen, úshinshiden - baısaldy azamattyq kózqarasymen qasterli. Nyǵyzdaı aıtý, árbir ǵylymı nátıjelerin naqty derektermen dáleldeý ǵalymnyń tek jeke basyna tán qaǵıda emes, ol osy talapty óziniń shákirtteriniń boıyna sińirýde...
Á.Á. Ábishev QazEÝ-diń rektory, professor
... Osy abyroıly mereıtoıǵa shyn tilektestigimizdi bildire otyryp, oıymyzdy myna bir jyr joldarymen aıaqtaǵamyz kelip otyr.
О́mirińizde jaqsylyqtar bola bersin,
Shańyraǵyńyz qýanyshqa tola bersin.
Árdaıym tilegińiz qabyl bolyp,
Basyńyzǵa baq-bereke qona bersin.
Baqyt, shattyq úzilmeı otbasynan,
Eńbegińiz ıgi bop, jana bersin!
Professor, Ihdanov J.O.
...Baqyttymyn, úıretýshim sen bolsań,
Ajarlymyn, erteń saǵan teń bolsam!
Aıtshy, dostym, ómirde de, bilimde
Kim kináli qataryńnan kem bolsań?