Aýyl máselesi qazir memlekettiń ekonomıkalyq saıasatynda basty baǵyt bolyp turǵany qýanarlyq jáıt. О́ıtkeni aýyl problemasy – elimizde turyp jatqan halyqtyń jartysyna jýyǵynyń máselesi ǵana emes, azyq-túlikti paıdalanatyn búkil eldiń qamy bolyp tabylady.
Aýyl ekonomıkasynyń alǵa tartatyn – aýyl sharýashylyǵy óndirisi. Al bul salanyń basty mıssııasy – azyq-túlik taýarlaryn óndirý men jeńil ónerkásipke shıkizat shyǵarý. Aýyl týraly saıasat ózgergenmen, aýyl sharýashylyǵy týraly saıasat ózgermeı tur. Tarazy basyn basyp turǵan sol baıaǵy latıfýndıster, ıaǵnı iri jer ıelenýshiler. Qazaqstannyń agroóndirisiniń basty baǵyty bıdaı bolǵandyqtan basymdyq otyz jyldan beri eksportqa berilip tur. Iаǵnı, shyqqan ónimdi birinshi kezekte eksporttaý. Elimizde ótken jyly 21,8 mıllıon tonna dándi daqyl óndirildi, onyń 13,2 mıllıon tonnasy eksportqa jóneltildi. Qalǵany, ıaǵnı 11,9 mln tonna ishki suranysta. Fızıologııalyq normaǵa sáıkes árbir adam jylyna 109 kg nan ónimderin paıdalaný kerek, ol 18,9 mıllıon adamǵa shaqqanda 2,8 mln tonna bolady. Sonda qalǵan astyq qaıda degen suraq týady, jaraıdy tuqymǵa – 1,49 mln tonna, mal jemine 1,23 mln tonna ketsin delik. Buǵan Reseıden ımporttalatyn jylyna 1 mln tonna astyǵy jáne kóleńkeli jolmen keletin 2 mln tonna astyqty qosyńyz. Qalaı degenmen de arıfmetıkamyz urmaı tur. Al osyndaı molshylyqta un shyǵaratyndardyń óndiriske bıdaı jetpeıtinin aıtyp shyryldaıtynyn qosyńyz.
Bul suraqtyń jaýaby kózboıaýshylyqta, ıaǵnı ótirik aqpar berý, kórshi elderge jasyryn astyq jóneltý, nemese joq astyqqa sýbsıdııa berý arqyly paıda tabý sııaqty korrýpsııalyq shemalarda jatqan sııaqty.
Endi tarazynyń ekinshi jaǵynda halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý maqsaty tur. Bul – ekonomıkalyq qana emes, óte názik áleýmettik másele. Adam balasy ashtyqqa 15-20 kún shydaıdy eken, biraq organızm keri ózgeristerge ushyraıdy, al eski kıimmen, dúnıesiz ómir súre berýge bolady. Árıne, nan men sý iship, tolyqqandy tamaqtanbaǵan adamnyń jumys isteý men oılaý qabileti tómendeıdi, túbi aýrýǵa shaldyǵady. Bastysy qoǵamda mundaı jaǵdaı áleýmettik qaıshylyqtarǵa ákeledi. Eske sala keteıin osydan onshaqty jyl buryn Týnıs, Egıpet, Iemen t.b. elderde bolǵan «arab kóktemi» dep atalǵan úkimetke qarsy kóterilistiń basty sebebi osy azyq-túliktiń qymbattaýy bolǵan. Qazaqstanda mundaı jaǵdaıdyń bolmaýyna kepildik tek taǵamnyń qoljetimdiligi men sapaly bolýy.
Ol úshin, birinshiden, Úkimettiń agrarlyq saıasat tarazysyndaǵy basymdyq eldi, ıaǵnı túgel derlik barlyq aýdandar men qalalardaǵy turǵyndardy fızıologııalyq normaǵa sáıkes ózimizde óndiriletin ónimmen qamtamasyz etý.
Ekinshiden, artylǵan ónim negizinde kelesi jylǵa jetetindeı qor jasaý, aýdan kóleminde artylǵan ónimniń barlyq túrlerin Qazaqstan ishinde basqa aýdandarǵa taratý.
Úshinshiden, óndirilgen ónim el ishinde ornalastyrylyp bolǵannan keıin ǵana ókiletti organ ony eksportqa shyǵarýǵa ruqsat berýge tıis. Másele otandyq ónimdi eksportqa shyǵarýdy shekteý emes, ony tek óz kezegimen júrgizý, óıtkeni basty maqsat halyqty azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz etý. Bul jerde ónimniń baǵasy men ony jetkizý problemasy shyǵady. Ony memlekettik retteý jolymen sheshýge bolady, ıaǵnı sýbsıdııa, jeńildetilgen nesıe men forvardtyq kelisimder.
Jasyratyny joq, qazaqtyń bıdaıy túgel shetel asyp jatyr. Oǵan bir sýbektıvti dálel keltireıin. Jaqynda Tashkentte jáne Dýshanbede bolyp qaıttym, qaı jerde de nan ónimderi óte dámdi, tipti, olar tandyrda pisken nan emes, meıramhanada daıyndalsa da dámdi. О́ıtkeni un Qazaqstan bıdaıynan jasalǵan. Endi tarıhı kezeńdegi bir alys-beristi eske alaıyq, keńes dáýirinde Qazaqstan bıdaıy ózderine molynan óndirilýine qaramastan Ýkraınaǵa jóneltiletin edi. Sondaǵy ýáj, Qazaqstannyń kleıkovınasy kóp qatty surypty bıdaıy nan ónimine dám beredi eken. Osy jerde taǵy bir oı keledi, qazir bul eldiń bıdaıy soǵysqa qaramastan Eýropa, Afrıka jáne basqa elderge molynan eksporttalady, al sol elderge qosymsha Qazaqstan bıdaıy da baryp jatsa nan ónimderi áldeqaıda dámdi bolary sózsiz. Biraq sheteldikter bizdiń bıdaıda mundaı qasıet baryn bilmeýi de múmkin.
Qoryta aıtqanda latıfýndıster dep aıtyp otyrǵanymyz – bıznes ókilderi tabys tabady, tabysynan salyq tóleıdi, jumys orny bar degen sııaqty, biraq olardyń sanyn Qazaqstanda dál aıtý múmkin emes. Endi shamalaý esebine júginsek, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy shaǵyn kásipkerlikte 452 myń adam jumys isteıdi eken. Solardyń jartysyna jýyǵy dándi daqylmen aınalysady degende olar 200 myń adamdy quraıdy, ıaǵnı búkil otandastarymyzdyń 1 paıyzy shamasynda. Sonda tarazy basynda 200 myń adamnyń tabysty ómiri men 19 mıllıon adamnyń paıdalanatyn nan ónimderi tur. Sondyqtan Úkimettiń agrarlyq saıasatynda aldymen halyqty taǵammen qamtamasyz etý, sonan keıin agrarlyq saladaǵy kásipkerlerge paıda tabýǵa ruqsat berý qaǵıdasy bolý kerek. О́ıtkeni memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý – Úkimettiń zańmen bekitilgen mindeti.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory