Qos qanaty – kúı men jyr

Qojeke Nazarulynyń (1823-1885) ómirbaıanyn qarasaq, HIH ǵasyrda Tazabek, Saýryqtarmen birge patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatyna, odan keıin Qytaı ımperııasynyń az ulttarǵa jasaǵan qysymyna qarsy kóterilisterdiń basy-qasynda júrip batyr atanǵan. Sonymen birge kúıshi-dombyrashy retinde dańqy shyqqan, qazaq kúı óneriniń ózindik mek­tebin qalyptastyrǵan tarıhı tulǵa. Ke­ńestik syńarjaq saıasattyń kesirinen resmı oryndar tarapynan elenbeı, eskerilmeı kelse de, ónegeli isimen ǵasyrlar boıy halyq jadynan óshpegen Qojeke sońyna júzden astam kúı qaldyryp, halyqtyq qazynanyń qaınaryna aınaldy.

Onyń ǵıbratty ǵumyry týraly zertteýler men tanymdyq maqalalar HH ǵasyrdyń 80-jyldarynan beri basylym, baspa betterinen jaryq kórip keledi. 1981 jyly Taýfıq Jeksenbıevtiń «Dostyń daýysy» atalatyn jyr jınaǵyna «Qojeke» degen poemasy engen. 1984 jyly Qytaı­daǵy qandastar alǵash ret Qojeke kúılerin notaǵa túsirip, «Kúı tolqyny» atty jınaqty «Shyńjań jastar baspasynan» shyǵardy. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary mýzykatanýshy ǵalym Bazaraly Múp­tekeev Qojeke týraly alǵashqy ǵylymı eńbek jazdy. Jýrnalıst-ǵalym Saǵatbek Medeýbekuly Bazaraly Múptekeevpen birlesip, 1998 jyly «О́ner» baspasynan shyǵarǵan «Jetisýdyń kúıleri» atty mýzykalyq-etnografııalyq jınaǵyna Qo­jeke kúılerine sıpattamalar men túsinik­te­me­lerdi jáne kúı ańyzdaryn jazyp engizgen.

«Qojeke – áleýmettik álsizdikke ómirin sarp etken uly kúıshi, el bastaǵan batyr. Onyń suńqyldaǵan kúıleri halyqtyń qamyn jep, dúnıege keldi. Ol búkil ómi­rin ádiletsizdikpen arpalysta ótkizdi. Sondyqtan da, Qojekeniń kúılerin halyq óz júreginiń muń-syryna balady. Onyń esimi kóziniń tirisinde-aq halyq júreginen oryn aldy», dep baǵalaǵan etnograf Aqseleý Seıdimbek.

Jetisý kúı óneriniń negizin salýshy kúıshi-kompozıtor Qojeke Nazarulynyń týǵanyna 200 jyl tolýyna oraı M.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tı­týtynyń uıymdastyrýymen jáne Al­maty oblysy ákiminiń qoldaýymen «Kúı­shi-kompozıtor Qojeke Nazaruly: ta­rıh, dástúr jáne sabaqtastyq» atty halyq­aralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.

Aspantaý aıasyndaǵy alqaly basqo­sýdan buryn oblys ortalyǵy Qonaev qalasyna elimizdiń ár túkpirinen kelgen 17 kúıshi respýblıkalyq «Tartý» kúıshiler jarysyna qatysyp, Qojeke kúılerin naqyshyna keltire oryndaýda ózara baq synassa, Narynqol aýy­lyndaǵy B.Muqaı atyndaǵy Mádenıet úıinde ǵalym-jýrnalıst Saǵatbek Medeý­bekulynyń uıyt­qy bolýymen «Qoje­keniń kúı dás­túri» atty dáris-konsertti tamashalaýǵa jıylǵan jurttan ıne shanshar oryn bolmady. Hantáńiriniń mańaıyndaǵy el-jurttyń ǵasyrlar boıǵy shejiresi men tarıhy, tynys-tirshiligi men ádet-ǵurpy syr shertetin, sol zamannyń qıyn-qystaý kezeńi men azapty ómirin qos ishekte kúmbirletken Qojekeniń «Qambarhan», «Sarbarpy bulbul», «Shalqaıma», «Aryzdasý», «Es­tirtý», «Arman», «Kúıbastar», «Zar», «Raý­­­shan», «Túrmedegi qınaý» syndy kúı­leriniń shyǵý tarıhy tanystyrylyp, ony dáýles­ker kúıshiniń urpaqtary – shó­bere, shóp­shek, týajattary men tanymal kúı­shiler oryndady.

«Bıylǵy jyl elimizde Qojeke Na­zar­ulynyń jyly boldy. Almaty, Astana qalalarynan bastap búkil elimiz­diń túkpir-túkpirinde Qojeke Nazar­ulynyń 200 jyl­dyǵyna arnalǵan ár túrli jıyndar, bas­qosýlar, konsertter uıymdastyrylýda. Búgingi halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa sonyń jalǵasy. Qojeke Nazarulynyń taǵdyry óte qıyn, biraq ónegeli taǵdyr. Qazir tarıhtyń salqar kóshine qarap otyratyn bolsaq, Qojeke babamyz sonaý Qurmanǵazynyń qurdasy, Táttimbettiń zamandasy eken. О́kinishke qaraı, bul kisiniń murasyna sońǵy 50 jylǵa deıin kóp kóńil bóline qoımaǵan. Táýelsizdik alǵan jyldardan beri ǵana Qojeke Nazar­ulyna degen yqylas erekshe aýdy. Búgingi ǵylymı-teorııalyq konferen­sııany uıym­dastyryp otyrǵan sebebimiz, osyndaı uly tulǵal­ardyń shyǵarmashylyǵyn ǵy­lymı aınalysqa túsiretin – ǵalymdar. Nátıjeli zert­teýlerdiń arqasynda Aspan­taý bókterine ǵana málim Qojekeniń aty alty Alashqa tarap jatyr, halyqaralyq dárejede nasıhattalýda. Sondyqtan búgingi ǵy­lymı-teorııalyq konferensııa Qojeke Nazar­ulynyń shyǵarmashylyǵyn halyq­aralyq deńgeıde ǵylymı aınalysqa túsiretin iri oqıǵa dep baǵalaımyz», – dedi konfe­rensııa jumysyn tizgindegen fı­lolo­gııa ǵylymdarynyń doktory, M.Áýe­zov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ıns­tı­týtynyń Bas dırektory Kenjehan Maty­janov.

Bıyl Almaty oblysynyń ákimdiginde arnaıy jumys toby qurylyp, ıgilikti ister atqaryldy. Arnaıy ǵylymı ekspedı­sııa uıymdastyrylyp, óńirdiń barlyq aýdan, qalalaryn aralap, Qojeke Nazaruly týraly tyń derekter men estimegen kúı­le­rin jınady. Sondaı-aq, batyr baba­myz­dyń esimin keler urpaqtyń esinde máńgi qaldyrý maqsatynda oblys ákiminiń qol­daýymen monografııalyq jáne kúıler jınaǵynan turatyn 500 danamen 2 kitap shyǵarylǵanyn Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Almas Batanov alǵa tartty.

Qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym ókilderiniń qatysýymen qos kitaptyń jáne mýzykatanýshy Juldyz Túlkibaevanyń «Qojeke Nazarulynyń kúıleri» atty kitaptarynyń lentasy qıyldy.

«Qazaqtyń taǵdyry qyl ústinde tur­ǵan zamanda bir qolynda dombyrasy, bir qolynda aıbaltasy, júreginde eldiń qan­jardaı ótkir namysy men jigeri jalyndaǵan Qojeke jastaıynan atqa otyryp, 58 jasynda ómirden ótti. Kúreskerlik rýhy, qaıǵy-qasireti kúılerine qonǵan óreli óner ıesiniń alǵash ret resmı túrde mereıtoıy atalyp ótýde. Bul azattyqtyń, táýelsizdiktiń jemisi. Búgin Qojekeniń nemeresin tórge shyǵarý arqyly urpaqty ǵana emes, ultty qýantyp otyrsyzdar», dedi Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurlan Orazalın.

«Ádilettilik úshin kúreste týǵan uly kúıshiniń 200 jyldyq mereıtoıynyń aıryqsha atalyp ótýi – biz aıtyp jatqan Ádilettiliktiń ornaǵany. Babasynan bas­tap, balasy, nemere, shóberesine deıin on saýsaǵynan kúı tógilip turatyn mundaı kúıshilik mektep, kúıshiler áýleti óte saıaq», degen Parlament Májilisiniń depýtaty Janarbek Áshimjan, bul úrdis urpaqqa ónege degen oıyn bildirdi.

Aqjarma tilekterden keıin minberge kóterilgen ǵalymdardyń baıandamalaryn jurt ystyq yqylaspen tyńdady.

«Qojekeniń ómiri endi bastaldy. Keshe elimizdiń ár túkpirinen kelgen 17 kúıshi dombyra qulaǵynda oınaǵanda onyń kúıleriniń búkil qazaq dalasyna tarap jatqanyn ańǵardyq. Qojeke kúıleriniń kórkemdik deńgeıi, oryndaýshylyq qol­tańbasy erekshe. Qojekeniń bir ǵajaby, kúıleri shertpe, tókpe dep bólinbeıdi. Ekeýi de bar, Qazanǵap sııaqty. Ol esh­kimge uqsamaıtyn bólek bir arna», degen dańqty kúıshi, QR Eńbek sińirgen qaıratkeri Bilál Ysqaqovtyń pikirin jalǵastyrǵan kompozıtor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ermurat Úse­nov Qojeke Nazar­ulynyń kúılerin or­kestrge túsirý qajettigin jáne bul ju­mysta óte muqııat bolý kerektigin atap aıtty.

Al, Qurmanǵazy atyndaǵy ult­tyq konser­vatorııanyń halyq mýzy­kasy fa­kýltetiniń dekany, professor Tólep­bergen Toǵjanov Qojeke Nazar­ulynyń shyǵar­mashylyǵyndaǵy erek­shelikterdi tarqatty.

«Qojeke kúıshilik oryndaýshylyq múmkindikterdi, ádis-tásilderdi tolyq meń­gergenin baıqadym. Ol kúı shyǵaryp qana qoımaı, dombyranyń barlyq múm­kindikterin sarqa paıdalanýǵa tyrysqan. Jáne tókpe kúı, shertpe kúı dástúrlerin jetik meńgerip, ony jaqsy tanyǵan. Qa­zaqtyń kúı ónerinde flajolet degen tásil bar. Osy tásildi qoldanǵan kúıshiler tipten az. Táttimbettiń «Bes tóre», Áshim­taıdyń «Qońyr qaz» kúılerinde flajolet janama túrde ǵana qoldanylǵan. Al, Qojeke osy tásildi óte jıi qoldanǵan. Onyń «Sarybarpa bulbul» men basqa da kúı­lerinde sátti oryndalady. Osy tásil ar­qyly bulbul qustyń saıraǵanyn dombyramen anyq salyp tur. Qojekeniń «Qambarhan» kúıinde kóne kúıshilik tókpe kúı dástúrinen saqtalǵan kúıdiń qaǵysy bar. Mundaı qaǵysty da eshbir kúıden keziktirmedim. Bir qyzyǵy, Qojeke tókpe kúıdi de, shertpe kúıdi de jáne osy ekeýin qatystyryp, aralas kúıdi de mol shyǵarǵan. Mundaı kópqyrlylyq qazaq kúılerinde kóp kezdese bermeıdi. Qojeke kúıleri tolyq zertteldi, jınaldy dep aıta almaımyz. Bul úrdisti toqtaptaı, jas ǵalymdar men kúıshi-kompozıtorlarǵa mindettep, júkteý kerek. Qajet bolǵan kezde qarjylaı kómek kórsetilýi tıis. Sonda Qojeke kúıleri tolyqqandy zerttelip, ǵylymı túrde aınalysqa túsetini sózsiz», dedi Tólepbergen Tórahmetuly.

Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada «Qojeke Nazarulynyń ómirine qatysty arhıv derekteri» atty taqyrypta baıandama jasaǵan Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, dosent Rashıd Orazov kúıshiniń jeke ómirine qatysty arhıv qorlaryndaǵy derekterden birqatar qundy tyń dúnıelerdi kópshilik nazaryna usyndy.

Konferensııada ónertanýshy ǵalymdar Gúlzada Omarova, Aınur Qaztýǵanova, Álııa Sabyrova, basqa da baıandamashylar kúıshi-kompozıtor Qojeke Nazarulynyń shyǵarmashylyǵyna jan-jaqty taldaý jasaı kele, ony qazaqtyń kúıshilik óneriniń bıik shyńyna balady.

Keleli basqosýda sonaý 90-jyldary Tekes aýylyndaǵy О́ner mektebi Qojeke Nazarulynyń esimimen atalyp, keıin belgisiz sebeptermen aty atalmaı qalǵanyn aıtyp, sony qalpyna keltirý qajettigi qulaǵdar etildi.

Alqaly jıyn sońynda ult azattyǵy men áleýmettik ádilettilik jolynda ómiri­niń aqyryna deıin kúresken halyq baty­ry, artyna amanat etken 100-den astam kúıleri urpaqtan-urpaqqa ulasqan, qazaq­tyń máneri bólek, mazmuny baı kúıshilik-dom­byrashylyq mektebin qalyptastyrǵan Qojeke Nazarulynyń esimin el jadynda jańǵyrtyp, ulyqtaý maqsa­tyn­da qarar qabyldandy.

Almaty oblysy