Batys Altaıdy barlaý

Qaıbir jyldary Batys Al­taı qoryǵynyń qaqpasynan qaıt­­­­qanym bolmasa, jyqpyl-jy­­ra­syn, saı-salasyn aralap tur­­ǵanym – osy. Onyń ózinde О́s­kemennen tikushaqpen tike tart­qan edik. Ushy-qıyryna sonaý qus qanatynan kóz jetip ber­meı­tin jynys ormanyn, quz-qııasyn jaıaý sharlaıtyn bol­saq, jalǵanda taýyspaıdy eken­biz. Áýege kóterilgenimiz sol, Cherem­shanka aýylynyń jel­ke tusy­nan shyǵa keldik te, qo­jyr-qojyr ­taýdy jaldaı ushyp, shetsiz-shek­siz orman­dy alqaptardy aralaýdy bas­tap kettik. Qarsy aldymda otyrǵan orman jáne erek­she qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaqtar bóli­miniń basshysy Aleksandr Ský­ratov ıllıýmınatordan kóz al­maıdy. Qyr­ǵıdaı qoryp ke­ledi. Qulaǵan aǵash­tardy sýretke tú­sirip, aldynda jatqan aq pa­raq­qa álde­neni jazyp qoıady. Su­lap jat­qan terekterdi ár-ár jer­den baı­qadyq. Bári tegis adam qoly­nan qulady deýge áste bol­mas. Anaý shaǵyl betkeıden jaz­­ǵa salym kóshkin tússe kerek, jo­­lyn­­daǵy buta-qaraǵan, orman-to­­ǵaıdy japyrǵan kúıi shat­qalǵa aparyp nyǵyzdapty. Shat­tan aıqysh-uıqysh jatqan sý tegin aǵash­tardy alamyn dep nıettengen kúnniń ózinde adam aıaǵy jetpeıdi. Aıaq jetkenimen, shynjyr tabandy traktordyń ózi ma­ńaıyn basa almas. Qudaı saq­tasyn, mundaı jerde kenetten órt shyqsa, sóndirý múmkin bolmaıdy eken-aý...

Batys Altaıdyń barqyt bel­­derin aralaı ushyp kelemiz. Maý­­jyraǵan tynyshtyqty tik­ushaq­tyń gúrili ǵana buzyp ke­le me desek, olaı emes. Tómende bórene arqalaǵan kólikter ir­kes-tirkes quldılap barady. О́r jaǵyn shıyrlap traktor júr. Inspektorlarǵa qarap edim, bu­lar zańdy degendeı ısharat bil­dirdi. Zań aıasynda aǵash tasyp júrgenderdiń birnesheýin kórdik. Ormanshylar bolsa kerek, keıbir tustarda jer jyrtyp, kóshet egý jumystaryn júrgizip jatyr. Soǵan qaraǵanda ormandy shetinen otaı bermeıdi. Ornyn toltyrady. Al kúmándi tustardy ınspektorlar sýretke tartyp, koordınatyn qoldaryndaǵy kartaǵa túrtip qoıdy.

Yqtasyn betterge kıizdeı bit­ken terekterdiń sarǵaıǵan ja­pyraǵy túse qoımapty. Sýret­shiniń maıly boıaýmen jazǵan kar­tınasy ispetti. Bıikteý tóbe­lerdi tabandaı ushtyq. Qar be­tinde qoıannyń oıqastaǵan iz­deri jatyr. Qoıannyń izi dep bol­ja­ǵanymyz ǵoı, áıtpese Batys Al­taıda kemirgishterden bastap quný, sileýsin, qudyr, elik, maral, bulan, qońyr aıý sekildi janýarlar órip júr. О́rip júreti­ni, qoryq aýmaǵynda ań aýlaýǵa ty­ıym salynǵan. Baǵana josyp ba­­ra jatqan tórt-bes elik pen mú­ıi­zi shańyraqtaı buǵyny kózimiz shalǵan.

Taıgany baýyrlaı kelip, aldy­myzdan jarq etken alań­qaıǵa aınalshyqtap baryp qon­dyq. О́r jaǵyndaǵy qara­ǵaıdan qıylǵan jalǵyz úıdiń toraılary tikushaqtan úrikti me, jan-jaqqa tym-tyraqaı qashty. Kar­top qazyp júrgen qaýǵa saqal orys­tyń mujyǵy kúregin jerge shanshı sala bizge qaraı adymdaı basty, ushqyshtarmen amandas­ty. Qorshaý ishindegi jupyny kıingen áıel qarbalasqan kúıi bizge moıyn da burmaǵan. О́r­kenıettiń aýylynan tym-tym alysta bul úı ne istep otyr eken?! Kerjaqtardyń urpaǵy ma dep qoıamyn. Bilmeımiz de­gen­deı ıns­pektorlar da ıyq­taryn qıqań etkizdi. Áıtpese, meńireý taýdyń qoınaýyna qaıdan tap boldy?! Suraq kóp. Ýaqyt tyǵyz. Tildese almadyq. Amandyq tilestik te, kókke qaıta kóterildik.

Aldymyzdan asqaryn ap­paq qar basqan kúmis shyń men­mundalady. Ony jergilikti ha­lyq «Trı bogatyrıa» desetin. Ańyz-ápsanalaryna sensek, úsh batyr jońǵarlardan qorǵaný úshin ózderin qurbandyqqa shalyp, bıik shyńǵa aınalypty-mys. Qamaldaı quz, jartastardyń ara-arasynda móldiregen kól de kóp. Solardyń biri – Radon kóli. Qasıetti kóldi jetpisinshi jyl­dary Rıdder polımetall kom­bınatynyń jumysshylary jańa ken ornyn izdep júrip taýyp alǵan. Kól janyndaǵy jotanyń búıirinde shahtanyń betondal­ǵan bosaǵasy áli kúnge deıin tur eken. Ol jaqqa kerek-jaraǵyńdy arqalap barmasań, kólik joly joq. Kóldiń emin paıdalanaıyq dep aǵylatyn týrıster de sırek kórinedi.

Al anaý kókke moıyn sozyp turǵan dara shyńdy rıdder­lik­ter «Ivanovskıı hrebet» dese, tarıhtan habary bar kóne­kóz qarııalar Qoshqarbaı asýy deıdi. Qoshqar­baı deı-tuǵyn batyr jońǵar­lar shabýyl jasa­ǵanda asý ústindegi jalǵyz aıaq soqpaqpen aýylyn arǵy betke ótkizip, aman alyp qal­­ǵan eken. Shyńnyń bıiktigi – 3 myń metr­ge jýyq. Baıaǵyda jazýshy Kó­keı Saqabaev kún júrip, sonaý shyńnyń ushar basyna jetip­ti. Tegi daıyndyǵy myqty bolsa kerek. Áıtpese qorym tastardan aıaq alyp júrý ońaı emes ekenin jaqsy bilemin. Sodan ushar basynda qolmen qalanǵan qorym tastardy kórip, Qoshqarbaı­dyń beıiti osy mańda dep joramaldapty. Bir jazbasynda: «…shyń­nyń basyna shyqqanda, jum­baq qorym menen jarty-aq sha­qyrym jerden kórindi. Mola emes, tabıǵı qorym tas. Tek bitimi bólek. Qoldan jıǵandaı sandyqtalyp, basqa shoqy jartastardan ózgeshe túrde tur. Qııa­lyńa bolaıyn, qaıran qazaq! Batyryńdy ardaqtap, Qosh­qarbaıdyń beıiti osydan nege kem bolsyn, dediń ǵoı!» dep jaz­ǵan edi.

Ardager jýrnalıst Ýahap Qydyrhannyń «Altyn aı» pove­sinde «jotanyń ústinde úıilgen tas Qoshqarbaıdyń zıraty» degen naqty derek bar. Qoshqarbaı óz jasaǵymen qalmaqtardy Oırat asyra qýyp tastaǵan soń, saýyt-­saımandaryn sheship tastap, jaı­baraqat qaıtyp kele jatady. Son­da urys dalasynda tiri qalǵan dórbit Tórehannyń bas mergeni jalǵyz oqpen Qoshqar­baı batyrdy mert etipti. Batyr bir oqtyq degen osy ǵoı. Babamyz kóz jumǵan jerinde jerlenipti.

Shyńnyń etegindegi saı-sa­lany qýalaı Gromotýha ózeni aǵa­dy. Asaý ózenniń bastaýy da – osy mańda. Tómen jylystaǵan kúıi Tıhaıa ózenimen qosylyp, Úlbige aınalady. (Gromotýha, Tı­haıa dep jazyp otyrmyz, bu­lar­dyń da tarıhı ataýy bolýy kerek).

Batys Altaı qorǵaýǵa alyn­ǵanǵa deıin bul jerlerde aǵash kesip, ań terisin daıyn­daý k­á­sibiniń dáýreni júrip tu­ryp­ty. Tómende soltústikke qa­raı sy­zylyp jatqan jolmen júk kólikteri irkes-tirkes Reseı­ge aǵash ta tasyǵan kórinedi. Or­many beıbereket otalǵannan keıin ańy aýyp, aýmaǵynyń toz-tozy shyqqan. 1992 jyly memleket tarapynan qoldaý kórsetilip, resmı túrde 86 myńnan asa gektardy alyp jatqan Batys Altaı qoryǵy quryldy. Qoryqshylar jasaqtalyp, ańshylar myl­tyq­taryn súıedi. Orman otaý da sap tyıyldy. Deıturǵanmen, usaq-túıek zań buzýshylyqtar bolyp turatyn shyǵar. Biraq jappaı otaý joq. Tikushaqpen súzip óttik. Jaı­qalǵan orman.

Qona sala orman jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar bóliminiń basshysy Aleksandr Skýratov reıdtiń nátıjeli bol­ǵanyn aıtyp, áriptesterine alǵys bildirdi. Qoldaryn qysyp jatyp, kúmándi degen birneshe núktege kólikpen qaıta baryp qaıtýymyz kerek dep, tapsyrma júktegendeı boldy.

– Búgingi reıdtiń maqsaty zań­syz aǵash kesýdi anyqtaý boldy. Bes ormanshylyqqa tıesili 50 núkteni barlap qaıttyq. Eger kólikpen nemese atpen shy­ǵatyn bolsaq, bir aıda aralap bit­peımiz. Tikushaqtyń ózimen bes saǵat júrdik. Baıqaǵanymyzdaı, aǵashtardy jel qulatqany bar, qar kóshkini alyp ketkeni bar. Birneshe kúmándi núktelerdi de baıqadyq. Ony baryp tekse­rip, kóz jetkizýimiz kerek, – dedi A.Skýratov.

Reıdtik sharalar munymen aıaq­talǵan joq. Endigi kezekte zańsyz ań aýlaýdyń aldyn alý úshin de tekserýler uıym­das­tyrady.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Rıdder