Biz basqa tilden biraz sóz aldyq. Árıne, álemdik deńgeıdegi taýar nemese ónimdi ózimiz kóp shyǵarmaǵannan keıin amalsyz ozyq elderdiń bizge bergen termınin paıdalanamyz nemese kórshi orys tili qabyldaǵan sózdi qoldanysqa kirgizemiz. Al budan burynyraq zamanda kórshi tilderge kóbirek sóz beretin edik, óıtkeni olardy kóbine ózimiz óndirgen bolatynbyz. Máselen, dengı (teńge), tovar (tabar sózi buryn «usaq mal» maǵ.), shater (shatyr), ýtıýk, kırpıch, stakan, sýndýk, býlat, kolpak, karandash, shtany (ish ton), malahaı, ýrıýk (órik), kýraga (qurǵaq), ızıým (júzim), kýmys, kýrt, ıogýrt (uıyt), sergı (syrǵa), jemchýg (injý), bashmak, shashlyk, chebýrek (shı bórek), kabachok (asqabaq) t.b. Endi qazirgi kezde keıbir taǵam ataýlary men ulttyq dúnıetanymǵa baılanysty sózder ǵana bolmasa, kórshi tilderge leksıkalyq jaǵynan áser etip jatqanymyz shamaly.
Sodan bolar Eýropa tilderinde bizdiń sózderimiz bar degende kúmánmen qarap qalýymyz ǵajap emes. Oǵan sebep, birinshiden, qazirgi kezde basqa tilden biz kóp sóz alamyz, ekinshiden, álemniń kóptegen sózin bizdiki dep aıtatyndaı «halyq etımologııalary» kóbeıip ketti. Árıne, solardyń ishinde Brazılııa «biraz el», Argentına «arǵyn eli», karaoke «qara oqy», salfetka «sal betke», fýt (fýtbol) «but», ekvator «eki batyr», medısına (Medet Ibn Sına) degen sııaqty qaljyń retinde aıta salynǵandary da jeterlik. Qazaq «has – saqtan», Kereký – «keregeden», Osakarovka – «asa qarlydan» keldi degender de ishteı quptarlyq bolsa da, shyndyqqa janaspaıdy.
Degenmen atoılap turǵan dáýirde kórshi slavıan halyqtaryna bizden burynǵy kezde kóp sóz kirgeni shyndyq. Sondaı sózdiń biri – dengı. Onyń qazaqtyń teńgesinen kelgeni ras pa? Sony taldap kóreıik.
Teńge – Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valıýtasy. Prezıdenttiń 1993 jylǵy 15 qarashadaǵy Jarlyǵy boıynsha aınalysqa engizildi. Tól teńgemizge bıyl 30 jyl tolyp otyr. Basshylyq teńgeni resmı valıýta retinde beker tańdaǵan joq. Bul ataý kóne dáýirlerden beri qazaq dalasynda bar, bertin kezdiń ózinde «som, aqsha, kúmis tıyn, jıyrma tıyn» degen maǵynada aıtylyp keldi. Qazaq jáne túrki tilderiniń birazynda eń keń taralǵan semantıkasy ol – «jıyrma tıynǵa teń kúmis moneta». Abaıdyń aýdarma shyǵarmasynda da kúmis tıyn degen máni aıqyn ańǵarylady: Kerdeń basyp shirkeýge jaqyn bardy / Qaltadan bir teńgelik kúmis aldy. Báriń birdeı talaspaı, bólip al, dep / Bir teńgelik kúmisti laqtyrdy (Vadım poem.).
Altynorda dáýirinde, tipti Rýske denga jáne tenka bolyp kirdi. Orys tili etımologııalyq sózdiginiń avtory Fasmer orys tilinde denga jáne tenka uǵymdary 1361 jyldan beri bar ekenin aıtyp, onyń túrki tilderinen kirgenin alǵa tartady:
«Drevnerýsskaıa denga, takje tenka «moneta», zaımstvovany ız tıýrkskogo teńke «dengı, serebrenaıa moneta» (Fasmer I 1986: 499).
Dobrodomov ta onyń Altynorda dáýirinde kirgenin anyq dáleldermen tujyrymdaıdy:
«K tıýrkskomý slový teńge voshodıt rýsskaıa denga «moneta, dostoınstvom v polkopeıkı». Slovo ızvestno po pamıatnıkam rýsskoı pısmennostı s XIV veka, kogda na Rýsı posle pochtı trehvekovogo pereryva vozobnovılas chekanka sobstvennoı monety po zolotoordynskım obrazsam. Ot denga proıshodıt obshee nazvanıe dengı» (Dobrodomov 1967: 367).
Teńge sóziniń shyǵý tórkinin lıngvıster túrlishe anyqtaıdy. Fr. Mıkloshıch jáne K.Fren tamga (tańba) sózimen baılanystyrsa, V.Radlov teńerek «dóńgelek (tóńirek)» dep túsindiredi. Al Dobrodomov teńgeni tıyn sózine qatysty dep joramaldaıdy. M.Rıasıanen osy pikirge jaqyn teńgeni tuńǵys-manjur tilindegi «bulǵyn» maǵynasyndaǵy denke ataýymen baılanystyrady kórgen (Rıasıanen 1955: 25). Tıynnyń tıin terisinen shyqqanyndaı bul joramaldar aqylǵa qonarlyq. Biraq Gerakleıd, Horn, Mıýnkachı, Egorov, Ahmetıanov, t.b. etımolog ǵalymdardyń teńgeni parsynyń dań/danag (bizdiń dán/dánek) sózimen baılanystyrǵandary áli de dáleldi qajet etedi.
Teńge qazirgi túrki tilderi ishinde qaraqalpaq, qyrǵyz, tatar men bashqurtshada, sonymen qatar ózbek, uıǵyr, túrikmen tilderinde «som, aqsha, jıyrma tıyn, moneta, kúmis tıyn» tipti «balyq qabyrshaǵy» degen maǵynalarda qoldanylady. Altaı, chývash, tipti mońǵol tilinde «kúmis tıyn» degen maǵynalarda saqtalǵan.
Qoryta kelgende, qazirgi dengı sózi qazaqtyń (qypshaqtardyń) teńgesinen kelgeni shyndyq. Al onyń o basta «tańba (tamǵa)» nemese «dóńgelek» maǵynasyndaǵy teńerek (tóńirek) sózimen tórkindes ekeni anyq. Iа bolmasa, altaı tilder tobyndaǵy «tıin, bulǵyn» maǵynasyndaǵy deńkemen túbirles bolýy ǵajap emes. О́ıtkeni teńgeniń kóne jáne keń taralǵan maǵynasy tıyn (kúmis tıyn) degenge saıady. Osylaısha, bıyl resmı valıýta retindegi 30 jyldyǵy toılanatyn teńgemizdiń tarıhy tereńde jatyr. Valıýtalyq termın retinde otyz jyl tolyp jatsa da, jeke sóz retindegi qoldanys tarıhy áride jatqanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan teńgemiz máńgi bolsyn, quny túspeı nyǵaıa bersin.
Aıtpaqshy, uly dalada tek teńge emes altyn, kúmis, dáldir, baqyr, shaqa, jarmaq, aqsha, elgeı, sólkebaı, mir, som, tıyn, pul, manat, qurysh degen sııaqty kóptegen túbi túrki aqsha ataýy qoldanysta bolǵan. Olardyń ishinde orys tiline altyn, altynnık, nıbyrtınkı (bir tıyn da joq), poltınnık (jarty tıyn), ýntynka (on tıyn), ıarmak, groshy (túrik tilinde kuruş), monet bolyp kirdi. Tól ataýlardan bólek dınar, dırham, dildá degen arab-parsydan kelgen qarjy termınderi Qarahan dáýirinen beri qatar qoldanyldy. Olar da soltústikke biz arqyly kirip, tıýrkızm retinde tirkelgen bolatyn. Túrki aqshasynyń tarıhy men etımologııasy týraly tom-tomdap kitap jazýǵa bolatyndaı.
Márlen ÁDILOV,
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń aǵa menedjeri