Belgili qalamger, aqyn Amanǵalı Sultan dúnıeden ozdy degen qaraly habardy estip, kóńilimiz qulazyp qaldy. Ol týǵan jerden shalǵaıda ómir súrse de, júregi elim dep soqqan arda azamat edi…
Amanǵalı Saǵynuly 1936 jyldyń 5 jeltoqsanynda Batys Qazaqstan oblysy Aqjaıyq aýdany Talpyn aýylynda týdy. Onyń balalyq shaǵy kúrdeli kezeńmen tuspa-tus keldi. Amanǵalı 5 jasqa qadam basqanda alapat soǵys órti tutanyp, dúnıe astan-kesten boldy. Ákesi Saǵyn Sultanuly kózi ashyq, saýatty kisi, kolhoz býhgalteri bolǵanyna qaramastan, qandy maıdanǵa attanyp, Otanyn qorǵap, aýyr jaraqatpen aýylyna qaıtyp keledi.
Zerek bala qıyndyqtarǵa qaramastan, bilim alsam dep talap qyldy. Mektepte jaqsy oqyp, 1955 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústi. Almatydaǵy oqýymen qatar Máskeýdegi M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda bilim aldy.
Amanǵalı Sultan 1961-1975 jyldar aralyǵynda Mádenıet mınıstrliginde, televıdenıe men radıoda aýdarmashy, QazTAG-ta redaktor bolyp jumys istedi. 1975 jyldan bastap keńes odaǵy ydyraǵanǵa deıin 16 jyldan asa ýaqyt KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń apparatynda qyzmet etti.
Ol ózine júktelgen mindetterdi abyroımen atqara júrip, qolynan qalamyn tastamady. Aqynnyń tyrnaqaldy týyndysy Batys Qazaqstan oblysynyń «Ekpindi qurylys» gazetinde jarııalandy. Al 1961 jyly «Taltús» atty jyr jınaǵy jaryq kórdi. Amanǵalı aǵa Máskeýde jaýapty qyzmette bolǵan jyldary óndire jazyp, «Keń dala» (1977), «Aıdyn shalqar» (1979), «Antılopıa trava» (1982), «Jazǵyturym jarshysy» (1984), «Qutty meken» (1987) sııaqty jınaqtardyń avtory atandy. Týǵan jer, ósken ólke, zamandastar, adamgershilik, mahabbat taqyryby aqyn shyǵarmalaryna arqaý boldy.
Amanǵalı Saǵynuly aýdarmashylyqpen de aınalysyp, belgili fransýz jazýshysy Vıktor Gıýgonyń «Toqsan úshinshi jyl» romanyn qazaq tiline tárjimalady.
Qalamgerdiń shoqtyǵy bıik shyǵarmasy – «Skıfıada» eki tomdyq tarıhı dastany. Bul – avtordyń shırek ǵasyrǵa jýyq tarıh kitaptarynyń shańyna batyp, yjdaǵatty izdenisiniń jemisi. Týyndyda baǵzy zamanda Eýrazııa keńistigin mekendegen saq-skıf taıpalarynyń Taıaý Shyǵysqa jasaǵan joryǵy sýrettelgen. Sol arqyly aqyn saqtardyń turmys-tirshiligin, salt-dástúrin, ózge memlekettermen qarym-qatynasyn jyrlaǵan. Kóshpeli qaýymnan kóshpeıtin izgi qasıetterdi kórkem sózben kestelegen. Osy oraıda bul eńbekti Eýrazııa órkenıetin jan-jaqty nasıhattaıtyn shyǵarma deýge ábden bolady. 2011 jyly Almaty, Astana jáne týǵan ólkesi Oral qalalarynda tusaýkeser rásimi ótken tarıhı dastandy aqynnyń Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna jasaǵan tartýy dep qabyl alǵan jón. «Skıfıada» poemasy kózi qaraqty oqyrmannyń jáne qalamgerler qaýymynyń, sonyń ishinde Qadyr Myrza Álı, Myrzataı Joldasbekov syndy zamandas dostary ári qalamdas áriptesteriniń joǵary baǵasyn aldy.
Amanǵalı Saǵynuly jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt týǵan jerden jyraqta ómir súrse de, otanshyldyq sezimine syzat túsirmedi. Qazaqstan aqyn-jazýshylarymen shyǵarmashylyq baılanysta bolyp, pikir almasyp turdy. Týǵan apasy Qymbat Saǵynqyzy men jezdesi akademık Shora Sarybaevtyń shańyraǵynda qazaq zııaly qaýymynyń asyldarymen kezdesýlerde eldegi mádenı jáne ádebı jańalyqtar jaıynda dıdarlasyp, týǵan eline degen saǵynyshyn basatyn. Máskeýde dostasqan keńes odaǵynyń tanymal aqyny Rasýl Gamzatov syndy zııaly qaýym ókilderine qazaqtyń mádenı bolmysyn tanytyp júrdi.
Aqyn ana tilin, atamekenin, ult mádenıetin, tól tarıhyn ómiriniń sońyna deıin dáriptep ótti. Reseıdegi qazaq qoǵamdyq uıymdarynyń qyzmetine belsene atsalysyp, jastarǵa jol kórsetti. Qazaqstannyń Máskeýdegi Elshiligi uıymdastyrǵan túrli is-sharaǵa qatysyp, eki el yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa eleýli úles qosty.
Amanǵalı Sultan – ult múddesine qyzmet etip, jurtynyń sózin sóılegen arda azamat. Al otbasynda qarapaıym, aıaýly jary skrıpkashy Raıa apaı ekeýi tórt bala ósirip, nemere súıdi. Artynda mol ádebı mura qaldyrǵan aqynnyń jaýhar jyrlary elimen birge máńgi jasaı bermek.
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
Kárimbek QURMANÁLIEV, UǴA akademıgi