Ulttyq qor – maıly shelpek, qalaǵan jerińnen úzip ala ber. Úkimettiń bul ustanymyn biraz sarapshy synǵa alyp júr. О́zimiz jarytyp óndiris ashpadyq. Ashýǵa da, órkendetýge de asa qulqymyz joq ekeni aıra-jaıra anyq boldy qazir. Eń raqaty, mańdaıǵa bitken jalǵyz baılyq – munaıdyń tabysy jınalǵan mol qazynanyń shetinen kertip alyp, azyq qyla bergen. Biraq úńgı berseń, munaıdyń ózi sarqylar. Biz bolsaq munaıdyń aqshasyn munaıdyń ózinen buryn sarqyp bitirer túrimiz bar.
Birer kún buryn Senat Ulttyq qordan transfert alýdy maquldady. Zań jobasynda kórsetilgendeı, Úkimet 2024 jyly munaıdyń mınımaldy baǵasy barreline 43,4 dollar dep belgilep otyr. Tıisinshe, 2025 jyly – 40,2 dollar, 2026 jyly – 41,8 dollar. Bul boıynsha Ulttyq qordan alynatyn kepildendirilgen transfert bıylǵy 2,2 trln teńgeden 2 trln teńgege deıin túsedi, 2026 jylǵa deıin osy kólemde alynyp otyrady. Sonymen qatar keler jyly Ulttyq qordan 1,6 trln teńge nysanaly transfert alý kózdeledi. Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, qarajat ulttyq aýqymdaǵy áleýmettik jáne strategııalyq mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalmaq. iKapitalist telegram arnasynyń avtory Nurbek Raevtyń aıtýynsha, qazir memlekettiń shyǵyny kiristen asyp túsip tur.
«Densaýlyq, bilim, ınfraqurylym salalaryn qarjylandyrýǵa aqsha joq. Biz memleket retinde tapqan tabysymyzdan tym kóp jumsaımyz. Eger eshteńe óndirmeı, biraq tym kóp aqshany naryqqa ákelsek, onda suranys kúrt ósedi. Jergilikti óndiris mundaı suranystyń qajetin ótep úlgermeıdi. Demek, usynysty sheteldik taýarlar qamtamasyz etedi. Nátıjesinde, elimizge qosymsha baǵa aǵyny keledi, sol arqyly sheteldik bızneske qoldaý kórsetemiz. Eger biz memlekettik apparat shyǵynyn azaıtsaq, áleýmettik shyǵyndar ósimin toqtatsaq, óndiristi qana jeńildetilgen paıyzben qarjylandyryp, eksportqa shyǵarý kezinde mólsherlemeni alyp tastasaq qana Ulttyq qorǵa degen zárýlikten arylar edik», deıdi N.Raev.
Ulttyq qorǵa qatysty túsinispeýshilik kóp. Jaqynda Senat depýtattary «Samuryq-Qazynanyń» tıimsiz oblıgasııalaryn Ulttyq qor qarajaty esebinen satyp alýǵa qatysty renish bildirgen. Senator Sergeı Karplıýktiń aıtýynsha, 2022 jyly Ulttyq qor «Samuryq-Qazynanyń» oblıgasııalaryn alyp, 60,8 mlrd teńge shyǵynǵa batqan. Ulttyq qor qarajaty ınfraqurylym jobalaryna Úkimet sheshimimen ınvestısııalanyp jatyr, deıdi depýtat. Qarashanyń basynda Ulttyq qor esebinen «QazMunaıGaz» aksııalaryn satyp alý úshin 1,3 trln teńgeniń bólinýi de birjaqty, ıaǵnı Úkimet sheshimimen qabyldanǵany belgili boldy. Osynyń bárin qosa alǵanda, bıyldyqqa qordan alǵan aqsha kólemi 5,3 trln teńgege bir-aq jetken. Bul – Ulttyq qordyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy rekordty aqsha alý kórinisi.
«QazMunaıGaz» aksııasyn onyń naryqtyq qunynan arzanǵa satyp alý el bıýdjetin qarjylandyrý úshin» dep kórsetilgen. Tıisti túzetý «2030 jylǵa deıingi memlekettik qarjyny basqarý tujyrymdamasyna» engizilgen. Halyk Finance sarapshylarynyń aıtýynsha, bıýdjettik erejelerdiń ózgerisinde respýblıkalyq bıýdjet týraly aıtylǵanyna qaramastan, bul áli de bıýdjettik saıasattyń kontrsıkldik sıpatyn buzady.
«Atalǵan operasııa Ulttyq qordan bıýdjetke túsetin transfertti ulǵaıta beredi, al QMG-ǵa tikeleı baqylaý jasaý quqyǵy Úkimette qala beredi. Tujyrymdama byltyr jeltoqsanda aýysqan edi. Ol kezde Ulttyq qor qarajatyn «Samuryq-Qazyna» oblıgasııalaryn naryqtyq qunnan tómen baǵaǵa satyp alyp paıdalanýǵa ruqsat etilgen. Jalpy, Ulttyq qordy standartty bıýdjettik úderisten tys paıdalaný elimizde tolyqqandy, ashyq jáne tıimdi bıýdjet saıasatyn qurý turǵysynan qolaısyz. Úkimettiń mundaı naryqtyq emes operasııalary qarjy naryǵynda da, búkil ekonomıkada da naryqtyq mehanızmderdi tym qatty burmalaıdy», deıdi sarapshylar.
Halyk Finance sarapshylarynyń aıtýynsha, 2022 jyldyń jeltoqsanynda Prezıdent Jarlyǵymen «2030 jylǵa deıingi memlekettik qarjyny basqarý tujyrymdamasyna» ózgeris engizilgen. О́zgeriske sáıkes «Samuryq-Qazynany» Ulttyq qordan tikeleı nesıeleý (burynǵydaı aldymen bıýdjetke túsirip emes) múmkindigi týyndaǵan. Endi sol tujyrymdama bıyl qyrkúıekte taǵy ózgerip, QMG aksııalaryn satyp alýǵa múmkindik berildi.
«Ulttyq qordy durys kontrsıkldi paıdalansaq, ekonomıkalyq ósimdi, bıýdjettik shyǵystardy, ınflıasııany jáne ulttyq valıýta baǵamyn turaqtandyrý esebinen elde makroekonomıkalyq turaqtylyq paıda bolady. Munaı baǵasyna táýeldilikten arylý nátıjesinde jeke bıznesti damytýǵa qolaıly orta paıda bolyp, ekonomıka ártaraptanady. Qazaqstan sııaqty ártaraptanbaǵan elde kontrsıkldik bıýdjet erejesi ınflıasııa men ulttyq valıýta baǵamyna qattyraq (aqsha-nesıe saıasatymen salystyrǵanda) áser etedi», deıdi Halyk Finance.
Ekonomıst Murat Temirhanovtyń sózinshe, Ulttyq qordan mundaı kólemde kóp qarajat alý makroekonomıkalyq saıasatqa zııanyn tıgizip, ekonomıkaǵa uzaqmerzimdi zalal ákeledi.
«Atalǵan tájirıbe Qazaqstan respýblıkasynyń «Memlekettik qarjyny basqarýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda» kórsetilgendeı, elimizdiń memlekettik qarjysynyń eseptiligi, ashyqtyǵy qaǵıdattaryn óreskel buzady. Mysaly, Parlamentte respýblıkalyq bıýdjetti bekitý kezinde Ulttyq qordan bıýdjetke kepildendirilgen jáne nysanaly transfert mólsheriniń negizdiligi Parlament pen Úkimet arasynda egjeı-tegjeı talqylanady. Bul Ulttyq qordyń qarajatyn búkil qoǵam úshin paıdalanýdyń eseptiligi men baqylanýyn qamtamasyz etedi. Alaıda 2022 jylǵy jeltoqsanda el ekonomıkasyn Ulttyq qordan bıýdjetten tys qarjylandyrý múmkindigi paıda bolǵan kezde, Ulttyq qordan osyndaı bıýdjetten tys qarjylandyrý boıynsha sheshimdi josparlaý, qabyldaý jáne oryndaý úderisi Parlament úshin de, búkil jurtshylyq úshin de ashyq bolmady. Tıisinshe, osydan keıin Parlamentke, búkil qoǵamǵa esep bermeıtin memlekettik qarjynyń úlesi kúrt keńeıdi. Qazir Parlament MÁSQ, ÁMSQ, PNQ, «Qazaqstan Halqyna», aktıvterdi qaıtarý qory sııaqty memlekettik bıýdjetten tys qorlardy baqylamaıdy. Sondaı-aq Úkimettiń ulttyq holdıngter kvazıfıskaldyq operasııalaryn, Ulttyq bank qarjylandyratyn memlekettik shyǵystardy qalaı josparlap, bekitetinin eshkim baqylap otyrǵan joq», deıdi M.Temirhanov.
Sarapshy Asan Qurmanbekovtiń aıtýynsha, qajetti prosedýrany saqtamaı, Ulttyq qor qarjysyn paıdalana berýdiń sońy memlekettik qarjynyń tepe-teńdigin buzýǵa ákelip soǵady.
«Úshinshi toqsanda memlekettik bıýdjet kirisi ótken toqsanmen salystyrǵanda 2 paıyzǵa azaıdy. 2023 jyldyń 9 aıynda kiristiń ulǵaıýy jyldyq mánde 15,5 paıyzdy quraǵan. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, jospar 97 paıyzǵa oryndaldy. О́tken jyldyń 9 aıymen salystyrǵanda bıyl 9 aıda memlekettik bıýdjettiń shyǵyny 24 paıyzǵa artty. Shyǵys bóligi ósiminiń artýy memlekettik bıýdjettiń tapshylyq mólsherin jarty jylda 1,6 trln teńgeden 2,22 trln teńgege bir-aq ósirdi. Bıýdjettik kórsetkishterdiń nasharlaýyna jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynan bastap ekonomıkalyq ósýdiń jalpy baıaýlaýy – eldiń energetıkalyq sektoryndaǵy daǵdarys, munaı-gaz kesheniniń ınfraqurylymyn aýqymdy jóndeý jumystary, tamyzǵa deıin sozylǵan aıtarlyqtaı kúshti teńge baǵamy áser etti», deıdi ol.
Ulttyq bank basshysy Tımýr Súleımenovtiń aıtýynsha, qordy Ulttyq bank basqarady, biraq ol zań boıynsha Úkimetke tıesili. Sarapshy Nurlan Jumaǵulov bul oraıda UB basshysynyń pikirin qostaıdy. Ras, Ulttyq bank Ulttyq qorǵa qatysty pálendeı quzyretke ıe emes. О́ıtkeni Ulttyq qor degenińizdiń ózi – joq qurylym.
«Eshqandaı qor joq, tek Úkimettiń banktik shoty bar. Munaı satýdan túsken tabys sol shotqa túsedi. Iаǵnı Ulttyq qor degen qurylym qaǵaz júzinde ǵana. Onyń zańdyq mártebesi bekitilmegen. Osynyń saldarynan Statı isi kezinde qordyń shoty op-ońaı buǵattalyp qaldy. Eń abzaly – Ulttyq qor men BJZQ-ny biriktirip, olarǵa zańdyq mártebe berý jáne jańa qordyń aktıvterin basqarý boıynsha halyqaralyq tender jarııalaý (Norvegııa mysaly boıynsha)», deıdi sarapshy.