Mobıldi tólemder: Salyqqa da, halyqqa da sep

Jańa jyldan bastap Salyq kodeksine ózgerister engizilip, kásipkerlerge bız­nesti adal júrgizý jáne salyqtan jal­tar­maý talaby kúsheıtildi. Árıne, zań – halyq pen kásipkerdiń quqyǵyn tara­zyǵa teń tartqany qýantarlyq jaıt. Shırek ǵasyr jilikti súlikteı so­ryp kelgen monopolııamen maıdanda­syp jatqan ádiletti Qazaqstannyń negizgi ustanymdarynyń biri de osy ádil básekelesik ornatyp, salyq tóleý mádenıetin qalyptastyrý bolsa kerek-ti. Deıturǵanmen kez kelgen jańa bastama kópshiliktiń kókeıine qonyp, onyń oń yqpalyn sezingenge deıin arada mundaıdy óz maqsatyna paıdalanyp ketetin pysyqaılardyń bolatyny da jasyryn emes. Kórgen kózde, estigen qu­laqta jazyq joq, keıbir dúken­derge barsań, qolma-qol aqsha surap qyl­qyl­daıtyndar da ushyrasady. Biraq muny kóbimiz zańsyzdyq ekenin bil­megen­dikten talap etpeımiz. Bul rette memleket tarapynan qadaǵalaý qyraǵy bolýǵa tıis. О́ıtkeni Memlekettik kiris­ter komı­tetiniń mamandary bul talap­tyń zańsyz ekenin aıtady.

Keıingi jyldarda elimizde tólem ja­saý úshin bankterdiń mobıldi qosym­shalaryn kóbirek paıdalanyp keldik. 2023 jyly 11 aıda qolma-qol aqshasyz tólemderdiń úlesi 86%-ǵa deıin jetipti. Tipti «alty jasar Alpamystar» da mobıldi tólem jasaıdy eken. О́ıtkeni ata-analardyń 41,4%-y balalaryna bank kartasyn rásimdep bergeni baıqalady.

«Tólemder jáne tólem júıeleri tý­ra­ly» zańynyń normalarynda ártúr­li tólem ádisteri – bank kartasy, QR tólemi nemese qolma-qol aqsha qaras­tyrylǵan. Sondyqtan onlaın ne karta tólemderdi qabyldaýdan bas tartqandar jazalanatyny aıtylǵan. Olarǵa birinshi eskertý jasalady, al qaıtalap zań buzǵa­ny úshin 147 680 teńge (40 AEK) mólshe­rinde aıyppul salynady.

«Qolma-qol aqshasyz tólemderdi qabyldaýdan bas tartý faktileri týraly memlekettik kirister organdaryna habarlaý qajet. Sondaı-aq eOtinish arqyly rastaıtyn qujattardy júkteı otyryp nemese Wipon Cashback tegin qosymshasy arqyly aryzdanýǵa bolady. Taýarlardy satqanda nemese qyzmet kórsetkende kásipkerler satyp alýshyǵa túbirtek berýge mindetti. Ony berýden bas tartsa, ákimshilik jaýapqa tartylady. 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap barlyq kásipkerler men olardyń jubaılary deklarasııa tapsyrýǵa tıis, sondyqtan kásipkerlik qyzmetten alynǵan kiristerdi durys kórsetý óte mańyzdy», delingen Memlekettik kirister komıtetiniń málimetinde.

Qazir tek tólemder ǵana emes, qaıy­rym­dylyq aksııalaryna, aǵaıyn-týys arasyndaǵy alys-beris, kommýnaldyq tólem jáne teatrlardyń bıleti, oqý aqy­sy, salyq nemese aıyppul tólemderdi ekinshi deńgeıli banktiń qosymshasy arqyly tóleımiz. Sóıtip, sıfrlanǵan álemniń ıgiligin sezinip, qaǵaz aqshany umyta bastaǵan edik. Alaıda mobıldi aýdarymǵa salyq salynady degen habar taraǵaly kásipkerler onlaın qyzmet túrinen bas tartyp, qolma-qol aqsha talap etý burynǵydan da beter kóbeıdi.

Al Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń resmı ókili Aınur Sartaevanyń aıtysyna qaraǵanda, bul ekonomıkanyń kóleńkeli tustaryna sáýle túsirý bolyp otyr.

– Mobıldi aýdarymdy tekserý zań­syz kásipkerlik qyzmetti kóleńkeden shyǵarýǵa baǵyttalady. Kásipkerler arasynda satylǵan taýar nemese qyzmet úshin tólemdi mobıldi aýdarym arqyly alady. Alaıda aýdarymdy kassalyq apparat, POS-termınal jáne QR-kodty qoldanbaı júrgizedi. Tıisinshe, chek be­rilmeı, tutynýshynyń quqyǵyn buza­dy, – dedi ol.

Zertteýshilerdiń dereginshe, elimizde kóleńkeli ekonomıkanyń kólemi 30 paıyzǵa jetken. Halyq pen salyqty aınalyp ótken bul qarajatpen elimizdiń bú­kil áleýmettik máselesin ońaltýǵa jetedi deıdi mamandar.

– Salyq organdary barlyq mobıldi aýdarymdy teksermeıdi. Tek ártúrli tulǵadan úsh aı qatarynan aı saıyn 100 nemese odan da kóp mobıldi aýdarym jasap, kásipkerlik qyzmettiń belgisi baıqalsa ǵana tekseredi. Jeke tulǵalar burynǵydaı óziniń jeke maqsaty úshin týysyna, dosyna, ata-anasyna, balasyna jáne basqa da ómirlik jaǵdaıǵa baıla­nys­ty mobıldi aýdarym qoldana beredi. Buǵan shekteý joq, – dedi Aınur Sartaeva.

Halyqaralyq valıýta qory álem el­de­rindegi kóleńkeli ekonomıkanyń úlesin zerttep, sońǵy ret 2018 jyly reıtıngin jarııalady. Sol boıynsha 159 eldiń ishinde Qazaqstan 45-orynda tur. Sóıtip kóleńkeli ekonomıkanyń jalpy ishki ónimdegi úlesi 38,8 paıyzǵa teń ekeni kórsetildi. Reıtıngte kósh bastaǵan Bolıvııa, Zımbabve, Nıgerııa, Gvatemala sekildi elderdegi beıresmı ekonomıka úlesi 55-65 paıyz bolǵan. Sarapshylar Afrıka elderiniń kedeılenýiniń basty sebebi kóleńkeli ekonomıkanyń kólemi ósýinen ekenin aıtady.

Ekonomısterdiń aıtýynsha, elimizde halyqtyń azyq-túlikti nesıege alyp, kedeılik kórsetkishiniń ósýine kóleńkeli ekonomıkanyń áseri bar. Máselen, Dalainside derekterine qaraǵanda, 2022 jyly Qytaı kedeni Qazaqstan 16,3 mlrd dollardyń ónimin alǵanyn málimdese, bizdiń kedenshiler taýardy 11 mlrd dollar dep kórsetken. Arada 5,3 mlrd dollar aıyrmashylyq basyrǵa da baıqalyp tur. Demek, osynsha kólemde taýar shekaradan baj salyǵynyń kóleńkesinen ótip ketken. Buǵan olıgarhtardyń elden urlap-jyrlap shyǵarǵan ofshordaǵy 167 mlrd dollardy qosyńyz.

– Salyq mindetin adal oryndaý kásip­ker úshin tıimdi. Búginde salyq reji­miniń tártibi jeńildedi, salyq mólsheri qyzmet túrine baılanysty 1-4 paıyzdy quraıdy. Bul rette mobıldi aýdarymdardy tekserý adal salyq tóleý­shilerge áser etpeıdi, – deıdi Memle­kettik kirister komıtetiniń resmı ókili.

Mobıldi tólemderdiń áleýmetke áserin bilý maqsatynda birneshe shaǵyn mar­ketterdiń ıelerimen jáne satyp alýshylarmen sóılesip kórdik. Ázir­she kásipkerlerdiń de zańnyń uńǵyl-shuńǵylyn endi túsinip jatqany baıqa­lady. Alaıda olardyń da aıtar ýáji joq emes. Ásirese, qymbatshylyq, kommý­naldyq tólem túrleriniń jáne ınflıa­sııanyń ósýi, saýda oryndaryndaǵy jal­daý qunynyń qymbattaýy bıznes­ke salmaq túsirip otyrǵanyn aıtady.

– Jańa jyldan bastap mobıldi tólemder qabyldaýdy toqtattyq. Bul – bizge buryn tıimdi bolyp keldi, óıt­keni munda salyq tólenbeıtin. Qazir qolma-qol aqshamen jáne ekinshi deń­geıli bankterdiń qosymshasyndaǵy QR arqyly tólem júrgiziledi. Munyń ekeýi de salyqty aınalyp óte almaıdy. Bul – árıne, durys nárse. Alaıda Úkimet shaǵyn bıznesmenderdiń de jaǵdaıyn eskerýge tıis. Kommýnaldyq tólemder men jalǵa alynǵan oryndarǵa baılanysty jeńil­dikter qajet. Áıtpese, munyń esebinen baǵa sharyqtaýy múmkin, – deıdi «Samal» shaǵyn dúkeniniń ıesi Almagúl hanym.

Al shaǵyn dúkenderge kelgen tu­ty­ný­­shylardyń da birazyn sózge tar­­typ, saýaldama júrgizip kórdik. Tuty­ný­­shylardyń kóbi QR arqyly tólem júr­gizetinin jáne bul qıyndyq týǵyzbaı­tynyn aıtady. Áıtkenmen keıbir zeınet jasyndaǵy úlken kisiler bankomatqa kezekke turyp aqsha sheship alyp, saýda júrgizetinin alǵa tartady.

Qoryta aıtqanda, mobıldi aýda­rym­dar – qorqynyshty nárse emes. Kerisinshe, kásipkerlerdiń salyqtan jaltarmaýyna, kóleńkeli ekonomıkanyń jolyn kesýge tıimdi bolmaq. Al adamdar arasyndaǵy burynǵydaı alys-beris sol kúıinde qala beredi. Tek 3 aıda 99-dan asyrmasańyz bolǵany.