Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııadaǵy strategııasy

Ortalyq Azııamen qarym-qatynas baǵyty

Tarqatyp aıtsaq, 17 qańtarda Eýro­pa­lyq parlament Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııaǵa qatysty strategııasy jónindegi qarardy jumysqa aldy. Ha­lyqaralyq ister jónindegi komıtet daıyn­da­ǵan mátinde EO-nyń aı­maq­qa mindettemesin kúsheıtý, óńirlik yntymaqtastyqty yntalandyrý, adam quqyqtary sekildi de­mo­kratııalyq qun­dy­lyqtardy qor­ǵaý jáne ekijaqty saý­dany qoldaýdyń mańyzy sóz bolǵan.

Baıandamany ázirleýshiler atalǵan óńirde eýropalyq qarym-qatynastyń kúsheıýi qazirgideı geosaıası ahýal kúrdeli kezeńde kún tártibinde turǵanyna toq­ta­lady. Atap aıtqanda, Ýk­raı­nadaǵy soǵys jáne Aýǵan­standa «Talıbannyń» bılikke qaıta oralýy, sondaı-aq 2022 jyly Ortalyq Azııa elde­rin­de – Qazaq­stannyń iri qala­la­ryndaǵy, Taýly Badahshan jáne Qaraqalpaqstan sekildi av­to­­no­mııalyq aımaqtarda oryn alǵan na­ra­zylyq sherýlerine mán beriledi.

Eýropalyq komıssııanyń Syrt­­qy ister jáne qaýipsizdik jó­­nindegi ókili Pıter Stanonyń pa­ıym­daýynsha, 2019 jyly Stra­­tegııa qabyldanǵannan beri Orta­lyq Azııamen qarym-qaty­nas­tar tereńdeı tústi.

Ol Strategııa sheńberinde qol jet­­kizil­gen nátıjeler shynymen de qu­jattyń negizdemesin jáne órkendeýge, turaqtylyqqa jáne aımaqaralyq ynty­maqtastyqqa umtylý sekildi úsh basym­dy­ǵyn kór­setetinin alǵa tartady. Osyn­daı jetistikter 23 qazanda Lıýk­sembýrgte eýropalyq kósh­bas­­shylar men Ortalyq Azııa elderiniń syrtqy ister mınıstr­le­riniń kezdesýinen keıin Eý­ro­palyq odaq pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa arnalǵan jańa Jol kar­tasynyń qabyldanýyna yq­pal etti.

Bul jahandyq strategııada jańa ke­li­simder men bastamalar qamtylǵan. «2024 jyldyń 29 jáne 30 qańtarda ótken Turaqty kólik baılanysy jónindegi Global Gateway» ınvestorlarynyń forýmy sekildi is-sharalar aımaq­ara­lyq baılanysty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan», deıdi Pıter Stano.

О́ńirlik erekshelikti eskerý

Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııa jónindegi strategııasy aı­maq­tyq erek­she­likke mán be­re­di. Degenmen Jol kartasyn­da óńirdegi bes memleketpen eki­jaqty qarym-qatynasty ny­ǵaı­tý da eskerilgen. Ásirese, Qytaı­ǵa báse­ke­les­tigine qarsy turý máse­lesi qoz­ǵal­ǵan.

Ýkraınadaǵy soǵys Ortalyq Azııa mem­leketterin Reseıden alshaqtaýyna ıtermeledi. Endi, bosaǵan osy oryndy Qytaı alyp, energetıka salasyna aýqymdy ınvestısııa quıyp, kólik baılanysyn arttyrýǵa múddeli. Birqatar kelisimge qol qoıyldy. Máselen, Qa­zaqstan 2020 jyly Keńeıtilgen árip­testik pen yn­­tymaqtastyq týraly ke­lisim qabyldandy. О́zbekstan, Qyr­ǵyz­­stan jáne Tájikstanmen ynty­maq­tastyq burynǵy Serik­testik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimderge negizdel­gen. Degenmen qazirgi tańda jańa se­riktestik jáne yntymaq­tas­tyq kelisimi týraly kelissózder júr­gizilip jatyr. Túrikmen­stan­men qarym-qatynas 2010 jyly kúshine endi. Qujatty Eýro­pa­lyq par­lament ratıfıkasııalaýy qajet.

Pıter Stanonyń aıtýynsha, qazirgi jahandyq shekteýler men Reseıdiń Ýkraınadaǵy zańsyz soǵysy nátıjesinde týyndaǵan geo­saıası jaǵdaı Ortalyq Azııa­men qarym-qatynastyń mańyzyn kúsheıtedi. О́ńirde Eýropalyq odaqtyń belsendi áreket ete bastaýy buǵan dálel.

Adam quqynyń mańyzy

Eýropalyq odaq Ortalyq Azııa­men qarym-qatynasy ny­ǵa­ıyp jatqanymen, aımaqtaǵy adam quqyqtarynyń jaǵ­daıy alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Stra­te­gııalyq esepke daýys ber­gen kúnniń erteńine Tájik­s­tandaǵy buqaralyq aq­parat qu­ral­­daryna jasalǵan mem­le­kettik repressııany, jýrnalısterdi ne­giz­siz túrmege jabýdy jáne sen­zý­rany aıyptaıtyn mátin ju­mys­qa alyndy.

Buǵan deıin Eýropalyq parlament basqa da Ortalyq Azııadaǵy memle­ketterge qatysty osyndaı qarar qa­byl­daǵan. Atap aıtsaq, byltyr qazanda О́zbekstanǵa, shildede Qyrǵyzstanǵa, 2021 jáne 2022 jyly Qazaqstanǵa es­ker­tý jasaǵan edi.

Buǵan deıingi deklarasııa­lar­daǵy sekildi 17 qańtardaǵy qararda Ortalyq Azııada demo­kra­tııalyq basqarýǵa, zań ús­tem­digine jáne adam quqyq­ta­ryn qorǵaýǵa qatysty negizgi kem­shi­likteri áli de saqtalyp tur­ǵa­ny­na, ke­ıingi kezderi nasharlap ketkenine nazar aýdarylǵan.

Mundaı pikir Eýropalyq odaqtyń dıp­lomatııalyq strate­gııasynda kezde­se­tin qıyn­dyq­tar­dy anyq kórsetedi. Eýropalyq parlament depýtattary Eýro­­pa­lyq komıssııany Jalpy preferensııalar júıesi plıýs (GSP+) ótinimin ba­ǵalaý kezinde jáne keńeıtilgen árip­tes­tik pen ynty­maq­tastyq týraly jańa kelisim boıynsha kelissózder ke­zin­de osy jaǵdaıdy eskerýge shaqy­rady.

Syrtqy saıasat ustyny

Pıter Stanonyń aıtýynsha, adam quqyqtary men negizgi bos­tandyqtaryn qurmetteý – eýro­palyq syrtqy saıa­sat­tyń u­s­tyny retindegi negizgi qaǵı­da. Bul seriktestik týraly qolda­nys­taǵy kelisimderde kórinis tap­qan. Osy qundylyq­tar­dy qur­metteýge nazar aýdara­tyn­­dyqtan, Eýropalyq parlament Tájikstanmen Serik­tes­tik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimdi qabyldaǵan joq.

Osy oraıda, Eýropalyq odaq óńirdegi áriptesterimen birge adam quqyǵyn ilgeriletý jó­nin­­de kelissózder ótki­ze­ti­nin aıta ketken jón. Osyǵan baıla­nysty Eýropalyq parlament depýtattary Eýropalyq komıs­sııany vızany jeńildetý týraly kelisimder jasaýǵa daıyndyq barysynda Ortalyq Azııa mem­le­ketterine qatysty maq­sat­ty jáne jan-jaqty refor­ma­lyq baǵdarlamalar ázirleý bo­­ıynsha kon­sýltasııalardy jan­dan­dy­rý­ǵa shaqy­rady.